МагІарул мацІ

Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал
Avar maðh» гьумералдасан гьаниб битӀана)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Авар мацІ
Рахьдал мацІалда:

магӀарул мацӀ

Пачалихъал:

Россия, Азарбижан[1]

Расмияблъун рикІкІуна:

ДагъистанFlag of Dagestan.svg Дагъистан

КІалъалезул къадар:

762 000 [2]

Категория:

Евразалъул мацІал

Хьундасеб Кавказалъул мацІал

Нахгун-дагъистаналъул хъизан
Авар-гІанди-цез гІаркьел
Аваргун-гІанди къокъа
Хъвай-хъвагІай:

кирилица (авар хъвай-хъвагІай)

ГОСТ 7.75–97:

ава 014

ISO 639-1:

av

ISO 639-2:

ava

ISO 639-3:

ava

Балагье жеги: Проект:МацІазул гІелму

Авар мацӀ (ялъуни магӀарул мацӀ) ккола Шималияб кавказалъул мацIазде гъорлъе кколеб, Нахгун-Дагъистаналъул хъизаналъул, Авар-гIанди-цез гIаркьелалъул Авар-гIанди къокъаялъул мацI.

МагIарул адабияталъул мацIалъул кьучIалда буго БолмацI — магӀарухъ гӀумру гьабун ругел гьитӀинал тухумазул ва тайпабазул жидедаго гьоркьоб, бо (аскар) бакӀарараб мехалъ бицунеб цо мацӀ, жибги магIарул мацIалъул шималияб наречиялде гъолъе кколеб.

ТӀибитӀун бугеб бакӀ ва кIалъалезул къадар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІ тІобитІун бугеб бакІ

Авар мацІ тIибитIун буго, Дагъистаналда, Азарбижаналъул хьундасеб (шималияб) рахъалда (магIарул ЦIоралда, Гуржиялъул хундасебгун бакъбаккул рахъалда ва Туркиялда гIумру гьабун ругел магІарулазда гьоркьоб. Россиялда магIарул мацIалда кIалъалезул къадар бахуна — 715 297 чиясде (2010)[3]. Гьеб рикIкIеналда гъорлъе рачун руго гІандигун цез мацІазда кІалъалел цо чанго росабазул гІадамалги, жидеца кІиабилеб мацІлъун магІарул мацІ хІалтІизабулеб букІиналъ. Рахьдал мацI бицунеб гIадин авар мацI бицунезул къадар бахуна гIага-шагарго — 703 азар. чиясде (2010).

ГIурус армиялъул генерал А. А. Неверовскиясул 1847 соналъ гьабураб хъвай-хъвагIиялда буго:

Аварал кидаго мугIрузда бищун къуватаб халкълъун букIиналъ, гьез Дагъистаналъул бакъулъ бакI кколеб букIиналъ, гьезул мацI лъугьана гьеб мухъалъул халкъазда гьоркьоб бищун тIибитIараблъун. Киназдего гIунтIун магIарулазда кIола авар мацIалда кIалъазе ва жидедаго гьоркьоб кIалъазе хIалтIизабула.

гIурусалъ: Так как Аварцы составляли всегда самое сильное племя в горах, всегда занимали средину Дагестана, то и язык их сделался господствующим между обитателями описываемого края. Почти все горцы умеют говорить по-аварски и употребляют этот язык при изустных сношениях между собою.[4].

Авар мацалъул свералаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалъул свералаби адабияталъул мацIалдаса гIемерго ратIалъарал руго.[5].

Авар мацIалъул свералаби рикьула шималияб ва къиблаяб наречиязде. ТIоцIебеселде гъолъе уна салатавиялъул, хунзахъ ва бакъбаккул рахъалъул свералаби. КIиабилелде гъорлъе уна гьидерил, анцухъазул, закаталалъул, къарахъдерил, гIандалазул, къехIдерил ва кIусур росдал мацIалъул сверел. Гьезда гьоркъохъеб бакъ ккола бакълъухъезул мацIалъул свери. МацIалъул свералабазда гьоркьоб буго фонетикалъулги, морфологиялъулги, лексикалъулги батIалъи.

Шималияб наречиялъул мацIалъул свералаби - бакъбаккул (Шураялъул, Хьаргаби ва Лаваши мухъалъул), салатавиялъул (Казбек, Гумбет ва цогидалги мухъал), хунздерил (Хунзахъ ва Унсоколо мухъал) - руго адабияталъул мацIалде бищун гIагарал (адабияталъул мацIалъе кьучIаб буго хунздерил диалект). Гьезул цодагьаб батIалъи буго: хунз. ва бакъбаккул свералабазда у, салатавиялъулазда о хIалтIизаби, п хIарпалъул бакIалда гь хIалтIизаби, цо-цо рагьарал гьаркьазда гьоркьоб рагьукъаб б тIагIин; хунздерил диалекталда жинсиял гIаламатал (рагIул ахиралда ругел) гьоркьор риччай. Гьал диалектазда бицунеб жо бичIчIула.

Къиблаяб рахъалъул наречие бикьула 6 мацIалъул свериялде, гьезул адабияталъул мацIалдаса кIудияб батIалъиги буго.

Тарих[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хъвай-хъвагIи[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀай баккана XV гӀасаруялда. ТӀоцебесеб авар мацӀалъул алип букӀана гӀараб хӀарпалги кьучӀалъе росун гьабураб гӀажам алип. Гьеб хӀалтӀизе гьабулаан 1928 соналда щвезегӀан. 1928 соналдаса 1938 соналде щвезегӀан авар мацӀалъе хӀалтмизабулаан латин алип. 1938 соналъ гьеб алип бачана кирилицалде. Авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀай гьанже буго кирилицалда:

Авар алип
ХӀарп ЦӀар ХГЬА ХӀарп ЦӀар ХГЬА ХӀарп ЦӀар ХГЬА ХӀaрп ЦӀар ХГЬА
А а а [a] И и и [i] П п пэ [pe] ЦӀ цӀ цӀе [t͡sʼe]
Б б бэ [be] Й й йи [ji] Р р эр [er] Ч ч че [t͡ʃe]
В в вэ [we]/[ve] К к ка [ka] С с эс [es] ЧӀ чӀ чӀе [t͡ʃʼe]
Г г гэ [ɡ] Къ къ къа [q͡χʼːa] Т т тэ [te] Ш ш ша [ʃa]
Гъ гъ гъэ [ʁe] Кь кь кьэ [t͡ɬʼːe] ТӀ тӀ тӀэ [tʼe] Щ щ ща [ʃːa]
Гь гь гьэ [he] [КӀ кӀ кӀа [kʼa] У у у [u] ъ эр (къараб ишара) [ʔer]
ГӀ гӀ гӀе [ʕe] Л л эл [eɫ] Ф ф эф [ef] ы (къараб и) -
Д д дэ [de] Лъ лъ элъ [eɬ] Х х ха [χa] ь (тамахаб ишара) -
Е е йе [je] (ЛӀ лӀ) [t͡ɬːe] Хъ хъ хъа [q͡χː] Э э э [e]
Ё ё йщ [jo] М м эн [en] Хь хь хьа [xa] Ю ю йю [ju]
Ж ж жэ [ʒe] Н н эн [en] ХӀ хӀ хӀа [ħa] Я я йа [ja]
З з зе [ze] О о о [o] Ц ц це [t͡se]

Авар алипалда буго 46 хӀарп. Гьезул 36 хӀарп буго рагьукъаб, рагьаралъун рикӀкӀуна 10.

Е, ё, я, ю хӀарпаз рагӀул авалалдаги рагьарал гьаркьазда хадурги ккараб мехалъ бихьизабула кӀиго гьаракь (й хӀарпгун журарал рагьарал гьаркьал): еганаje.ɡa.na], ёлкаjol.ka], юкъарана [ju.ˈq͡χʼːa.ra.na], ячӀанаja.t͡ʃʼa.na], Асият [aˈsi.jat].

[e] гьаракьалъе э хӀарп хъвала рагӀул авалалдаги рагьараб хӀарпалда хадубги: эбел [ʔe.beӀ], беэдана [be.ʔedana]. Цогидаб бакӀалда [e] гьаракь бихьизабизе хъвала е хӀарп (гӀурус мацӀалда гӀадин е хӀарпалъ цебе бугеб гьаракь авар мацIалда тамах гьабуларо): эмен [ʔe.men].

Авар мацӀалда рагӀабазулъ ё хъваларо, гьеб хӀарп хӀалтӀизабула гӀицӀго гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулъ; магӀарул рагӀабазда ё хӀарпалъул бакӀалда хъвала йо: йорханаjor.χa.na].

Гьединго цохӀо гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазда гурони хъваларо ы хӀарпги, гӀурус мацӀалда гьелъ бихьизабулеб гьоркьохъеб кьералъул тӀасияб борхиялъул рагьараб гьаракь авар мацӀалда гьечӀо.

[t͡ɬː] гьаракь бихьизабизе бахъараб буго лI хIарп, амма гьеб алипалда тасдикъ гьабун гьечIо, гьелъул бакIалда гIемерисеб хIатIизабула кIирекъараб лълъ, амма хIакъикъаталда кIирекъаб лълъ данде ккола къвакIараб [ɬː] бихьизабизе (гьеб гьаракь хъвай-хъвагIиялда бихьизабуларо).

Авар мацӀалда гьечӀо [f] гьаракь, гьеб гьаракь бихьизабулеб ф хӀарп хъвала цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулъ, ва гӀемерисеб гьеб хӀарп цӀалула [p] гьаракь гӀадин.

Тамахаб ишара, жинца гӀурус мацӀалда цебе бугеб гьаракьалъул тамахлъи бихьизабулеб, хӀалтӀизабула гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулъ.

Къараб ишара хӀалтӀизабиялъул кӀиго хӀукму буго:

  1. ъ хӀалтӀизабула жибго авар мацӀалъул рагьукъаб [ʔ] гьаракь бихьизабула: вабаъ [wa.ˈbaʔ], гьуърул [huʔ.ˈruӀ].
  2. ъ хӀалтӀизабула рагьукъаб гьаракь хадуб бачӀунеб рагьараб гьаракьалдаса тӀезабизе: масъала [mas.ˈʔa.Ӏa], субъект [sub. jekt].

КъвакӀараб (кӀилъараб) рагьукъаб гьаркь авар мацӀ, а буго 14, амма алипалда гьел рихьизарулел хасал хӀарпал 4 гурони гьечӀо - къ, кь, хъ, щ; хутӀарал гьларкьал рихьизарула кӀирекъарал хӀарпаз (а, кӀи-кӀи цадахъ хъварал хӀарпадалзъун). Жидеца хассал гьаркьал рихьизарулел рукӀаниги, гьел кӀирекъарал хӀарпал алипалда рихьизарун гьечӀо.

Авар мацӀалъул кӀирекъал хӀарпал
КӀирекъараб хӀарп Гьаракь (ХГЬА) КӀирекъараб хӀарп Гьаракь (ХГЬА)
Кк [kː] Цц [t͡sː]
КӀкӀ [kʼː] ЦӀцӀ [t͡sʼː]
Лълъ [t͡ɬː], ([ɬː]) Чч [t͡ʃː]
Сс [sː] ЧӀчӀ [t͡ʃʼː]
Хх [χː]

КъакIарал рагьукъал гьаркьал гIемерал рагIабазулъ руго, амма хъвалаго кIирекъарал хIарпаздалъун гьел киналго рихьизаруларо. КIирекъарал хIарпал хъвалел рагIабазул кьалбал (кк, кIкI ва чч ругел хутIизегIан) гIемер гьечIо.

  1. кIирекъараб лълъ хъвала хадусел рагIабазулъги гьезул цогидал формабазулъги: билълъине, релълъине, лълъар.
  2. кIирекъараб сс хъвала хадусел рагIабазулъги гьезул цогидал формабазулъги: ссан, буссине, бессиз, руссун.
  3. кIирекъараб хх хъвала хадусел рагIабазулъги гьезул цогидал формабазулъги: биххизе, махх, раххан, ххвел, ххине, ххезе, ххам, буххизе.
  4. кIирекъараб цц хъвала хадусел рагIабазулъги гьезул цогидал формабазулъги: беццизе, ицц, ццин.
  5. кIирекъараб цIцI хъвала хадусел рагIабазулъги гьезул цогидал формабазулъги: бацIцIине, бецIцIизе, буцIцIине, цIцIе.
  6. кIирекъараб чIчI хъвала хадусел рагIабазулъги гьезул цогидал формабазулъги: бечIчIизе, чIчIвад, речIчIизе, ричIчI, бичIчIизе.
  7. кIирекъарал кк, кIкI ва чч хъвала рагIабазулъ рагIулебщинаб бакIалда.


Авар мацIалда ругел 21 лабиалиял (кIутIби цебе цутIизарун рагьукъал) рагьукъал хIарпазул цохIо [w] гьаракьалъе буго хасаб гьаракь - в; хутIарал лабиалиял гьаркьал рихьизарула в хIарпалъул кумакалдалъун (рагьукъаб + в) [6]; гьел хIарпал рихьизарун гьечIо алипалда.

Лабиалиял рагьукъал
Лабиалияб хIарп ХГЬА Лабиалияб хIарп ХГЬА Лабиалияб хIарп ХГЬА
Гв [ɡʷ] КIв [kʷʼ] ЦIв [t͡sʷʼ]
Гъв [ʁʷ] КIкIв [kʷʼː] Чв [t͡ʃʷ]
Дв [dʷ] Лъв [t͡ɬʷː] ЧIв [t͡ʃʷʼ]
Зв [zʷ] Св [sʷː] ЧIчIв [t͡ʃʷʼ]
Кв [kʷ] Хв [χʷ] Щв [ʃʷː]
Ккв [kʷː] Ххв [χʷː]
Къв [q͡χʷʼː] Хъв [q͡χʷː]
Кьв [t͡ɬʷʼː] Хьв [xʷ]
Авар алипалъул киналго хIарпал
А а Б б В в Г г Гв гв Гъ гъ Гъв гъв Гь гь ГI гI Д д
Дв дв Е е Ё ё Ж ж З з Зв зв И и Й й К к Кв кв
Кк кк Ккв ккв Къ къ Къв къв Кь кь Кьв кьв КI кI КIв кIв КIкIв кIкIв Л л
ЛI Лъ Лъв Лълъ М м Н н О о П п Р р С с
Св св Сс сс Т т ТI тI У у Ф ф Х х Хв хв Хх хх Ххв ххв
Хъ хъ Хъв хъв Хь хь Хьв хьв ХI хI Ц ц Цц цц ЦI цI ЦIв цIв ЦIцI цIцI
Ч ч Чв чв Чч чч ЧI чI ЧIв чIв ЧIчIв чIчIв Ш ш Щ щ Щв щв ъ
ы ь Э э Ю ю Я я

Фонетика ва фонология[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьазул система.
КӀутӀбузулал Дабзазулал МацӀ. бакьулъ рахъалъулал МацӀ. нахъисеб бутӀаялъулал Тамахаб хвенхилал Щокъролал Мукъулукъалъулал
Бакьулъи МацӀ. хьобохъ рахъ
_______ къвакIарал _______ къвакIарал _______ къвакIарал _______ къвакIарал _______ къвакIарал
МагӀазухъан рахъулел m n
Лугби гъункун рахъулел зирарал b d ɡ
гъугъал p t k ʔ
абруп. kʼː
Аффрикатал гъугъал t͡s t͡sː t͡ɬː t͡ʃ t͡ʃː q͡χː
абруп. t͡sʼ t͡sʼː (t͡ɬʼː) t͡ʃʼ t͡ʃʼː q͡χʼː
РичӀи ккун рахъулел гъугъал s ɬ ɬː ʃ ʃː x χ χː ħ
зирарал v z ʒ ʁ ʕ h
Аппроксимантал l j w
Сородулел r

Авар мацӀалъул фонетикалъул системаялда, лабиалиял рагьукъал рикӀкӀинчӀого, буго 44 рагьукъаб гьаракъ.

Бахъулеб бакӀалде багьалун, авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал руго:

  1. кӀутӀбузулал: [m], [p], [b], [v]
  2. цабзазулала: [d], [t], [tʼ], [s], [sː], [z], [t͡s], [t͡sː], [t͡sʼ], [t͡sʼː]
  3. дабзазулал: [ʃ], [ʃː], [ʒ], [t͡ʃ], [t͡ʃː], [t͡ʃʼ], [t͡ʃʼː], [r]
  4. мацӀалъул хьолбохъ рахъалдаса рахъулел: [ɬ], [ɬː], [l], [ɫ], [t͡ɬː]
  5. мацӀалъул гьоркьохъеб бутӀаялдасан рахъулел: [j]
  6. мацӀалъул нахъисеб бутӀаялдасан рахъулел: [k], [k], [k], [k], [ɡ]
  7. тамахаб хвенехалдалъун рахъулел: [ʁ], [q͡χʼː], [χ], [χː], [q͡χː]
  8. щокъросан рахъулел: [ħ], [ʕ]
  9. мукъулукъалдасан рахъулел: [h], [ʔ]

Бахъулеб куц хӀисабалда рагъукъал рикьула 6 тӀлалде:

  1. магӀазухъан рахъулеле: [m], [n]
  2. гьаракь бахъулаго лугби цуцалъ гъункун рахъулел: [b], [p], [d], [t], [tʼ], [ɡ], [k], [kː], [kʼ], [kʼː], [ʔ]
  3. аффрикатал: [t͡s], [t͡sː], [t͡sʼ], [t͡sʼː], [t͡ʃ],[t͡ʃː], [t͡ʃʼ], [t͡ʃʼː], [t͡ɬː], [t͡ɬʼː], [q͡χː], [q͡χʼː]
  4. ричӀи ккун рахъулел: [v], [z], [s], [s], [ʒ], [ʃ], [ʃ], [ɬ], [ɬ], [x], [χ], [χ], [ʁ], [ʕ], [ħ], [h]
  5. aппроксимантал: [Ӏ], [j], [w]
  6. сородулел: [r]

Морфология[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Къокъаб баян[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацI ккола аглютинанцияб мацI, жинда гъорлъ дагьабго формантаздалъун рагIи хисиги аналитизмги (хадурслогалги кумакалъул глаголалги) бугеб. [7] Авар мацIалъул рагIаби рикьула кIиде — жалго жидедаго чIараздеги кумекалъулаздеги. Жалго жидедаго чIаразде гъолъе уна:

  • предметияб цIар
  • прилагательное
  • цIарубакI
  • рикIкIен
  • глагол
  • наречие

Предметияб цIаралъул буго 3 жинс (чиясул, чуужуялъул, гьоркьохъеб), цолъул ва гIемерлъул форма, 3 свери. Прилагательнаязулги буго 3 жинс, цоялъул ва гIемерлъул форма, падежазде свери. Прилагательноялдаго релъараб букIунеб бегьула наречие, гьеб прилагательноялдаса батIа гьабула предложениялда жаниб гьабулеб ишалдалъун. ЦIарубакIазулги руго: жинс, цоялъул ва гIемерлъул форма, падежазде свери. Глаголалъул буго 4 заман, глаголияб цIар, переходность ва неперходность, руго жинсиял ва жинсиял гурел глаголал, гIадатал ва журарал.[8]

Кумакалъул рагIабазде гъорлъе уна:

  • союзал
  • частицаби
  • хадурегIелал
  • междометие

Кумекалъул рагIабазул грамматикияб форма букIаниги, лексикияб магIна букIунаро; гьел жумлаялъул членаллъу кколаро. Гьезул иш буго рагIабазул гьоркьолъи, бухьен, гьезда гьоркьоб бугеб сипат-хIал баян гьабун бихьизаби.

Предметияб цIар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Предметияб цIар ккола жиндир грамматикияб формаги бугеб, предметалъул магIнаги бичIчIизабулеб каламалъул бутIа. Авар меIмалда, магIнаялде балагьун, предметиял цIарал щив? щий? щиб? щал? абурал суалазе жаваблъун рачIуна; предметияб цIаралъе прилагательноялдалъун сипат гьабизе бегьула.

Предметияб цIаралъул руго хадусел грамматикиял гIаламатал:

  1. Хассалги гIаммалги рукIин. Хаса цIаразде гъорлъе ккола гIадамазда (хасго), хIайваназда, бакIазда лъурал цIарал: МухIамад, ГIали, Москва. ГIаммал цIаразде гъорлъе уна хутIаралщинал: лъар, бетIер, зоб, ракь, мегIер;
  2. Цолъул ва гIемерлъул форма букIин: бетIер — бутIрул, ракь — ракьал, мегIер — мугIрул;
  3. Чиясул, чIужуялъул ва гьоркьохъеб жинс букIин. Авар мацIалда рагIаби жинсазде рикьула гьел щив? щий? щиб? абурал суалазда рекъон: чиясул жинс (щив?) — вас, эмен, вац; чIужуялъул жинс (щий?) — яс, эбел, яц; гьоркьохъеб жинс (щиб?) — хIалтIи, ракь, гIор.
  4. Падежазде свери: вац — вацас — вацас ва гь. ц.
ГIадатал падежал ва падежазде свери[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалда кинабниги буго 19 падеж, гьел рикьула гIадатаздеги (4 падеж) бакIалъулаздеги (15 падеж). ГIадатал падежал:

Падеж Падежалъул суалал ХIалтIизабула Мисал
Аслияб падеж (номинатив) Щив? щий? щиб? щал? Предложениялда жаниб хIалтIизабула подлежащеелъун, букIине бегьула битIараб дополнениелъунги определениелъунги Най тIогьоде уна (най — подлеж.);дица кагъат хъвана (кагъат — бит. доп.); Авар мацI (Авар — опр.)
Актив падеж (эргатив) Лъица? сунца? ХIалтIизабула жинца иш гьабулеб предметияб цIар бихьизабизе. Предложениялда жаниб букIине бегьула подлежащеелъун, хъвалсараб дополнениелъун яги хIаллъун Ясалъ къалмица сурат бахъана (ясалъ — подлеж., къалмица — хъвалс. доп.); васас хIалица борхана гамачI (хIалица — хIал)
Хаслъул падеж (генетив) Лъил? сундул? ХIалтIизабула цояб предметияб цIар цогиялъе кколеб букIин бихьизабизе, цоялъ цояб баян гьабулеблъи бихьизабизе, гьезда гьоркьоб бугеб хурхен бихьизабизе. Предложениялда жаниб букIуна хъвалсараб дополнениелъун яги определениелъун Эбелалъ гIеретI лъел цIуна (лъел — хъвалс. доп.); меседил кверал (меседил — определение)
Кьовул падеж (датив) Лъие? сундуе? ХIалтIизабула цо предметияб цIаралъ гьабулеб иш цогиялдехун буссараб букIин бихьизабизе. Предложениялда жаниб хIалтIизабизе бегьула подлежащеелъунги хъвалсараб дополнениелъунги МухIамадие хабар рекIее гIана (МухIамадие — подлеж.); инсуца васасе тIехь босана (васасе — хъвалс. доп.)

Актив падежалъул ахиралде балагьун, авар мацIалда лъабго свери буго. Актив падежалда I-б свериялъул ахиралда букIуна "с", II-б свериялъул — "лъ", III-б свериялъул — "ца".

ТIоцебесеб свериялда рекъон рачIуна гIемерисел чиясул жинсалъул гIаммал цIарал [9] , мисалалъе: вас, чи:

Падеж Суал Мисал
Аслияб (номинатив) Щив? Вас Чи
Актив (эргатив) Лъица? Вас-ас Чи-яс
Хаслъул (генетив) Лъил? Вас-асул Чи-ясул
Кьовул (датив) Лъие? Вас-асе Чи-ясе

Баян:

  • тIоцебесеб свериялда рекъон падежазде сверула яисул жинсалъул хасал цIарал, ахиралда жинсиял гIаламатал ругел, гьединго -ов, -ев бугел фамилиялги.
  • рагьараб хIарпалдалъун лоугIулел рагIабазулъ, падежазде сверулаго, хIалтIизабула а хIарпалъул бакIалда хIалтIизабула я [10]

КIиабиле свериялда рекъон рачIуна чIужуялъул жинсалъул гIаммал цIарал ва гъоркъохъеб жинсалъул лъикIаланго гIаммал ва хасал предметиял цIарал [11] , масала: эбел, хIули, Кизлюрт

Падеж Суалал ЧIуж. жинс Гьоркь. жинс
Аслияб (номинатив) Щий? щиб? эбел хIули Кизилюрт
Актив (эргатив) Лъица? сунца? эбел-алъ хIули-ялъ Кизилюрт-алъ
Хаслъул (генетив) Лъил? сундл? эбел-алъул хIули-ялъул Кизилюрт-алъул
Кьовул (датив) Лъие? сундуе? эбел-алъе хIули-ялъе Кизилюрт-алъе

Баян:

  • аслияб падеж -ия, -ие абурал ахираздалъун лъугIулел батIиял мацIаздаса рачIарал предметиял цIарал падежазде сверулаго, ахирияб ва гьаракь гьоркьоса тIагIуна. Гьенир гьркьоса рахъула цо-цо батIиял мацIалдаса рачIарал рагIаби, масала: школа, фабрика, аптека, газета.
  • кIиабилеб свериялда рекъон падежазде сверула чIужуялъул жинсалъул хасал цIараздаса ахиралда жинсияб гIаламатал ругел цо-цо цIаралги, -ова, -ева бугел фамилиябиги. [12]

Лъабабилеб свериялда рекъон сверула: а) чиясул жинсалъулги, чмужуялъул жинсалъулги хасал цIарал: ГIали, ПатIимат; б) гьоркьохъеб жинсалъул гIизагIанго предметиял цIарал: гIащтIи, рахь:

Падеж Суалал Чи. жинс ЧIуж. жинс Гьоркь. жинс
Аслияб (номинатив) Щив? щий? щиб? ГIали ПатIимат гIащтIи рахь
Актив (эргатив) Лъица? сунца? ГIали-ца ПатIимат-ица гIощтI-оца рахь-даца
Хаслъул (генетив) Лъил? сундул? ГIали-л ПатIимат-ил гIощтI-ол рахь-дал
Кьовул (датив) Лъие? сундуе? ГIали-е ПатIимат-е гIощтI-ое рахь-дае

Баян:

  • лъабабилеб свериялда рекъон рачIунел гьоркьохъеб жинсалъул рагIаби кIиабилеб свериялда рекъонги рукIине бегьула, гьеб гъалатI кколаро: гIощтIщца — гIащтIиялъ.
  • лъабабилеб свериялда рекъон падежазде сверулел цо-о рагIабазул актив падежалде бачIуна.
  • авар мацIалде гъорлъе рачIарал ахиралда ь бугел рагIабазул падежазде сверулаго ь тIагIуна. [13]
БакӀалъул падежал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

БакӀалъул падежал авар мацӀалда руго 15, гьел рикьула щу-щуккун лъабго къокъаялде:

  • чӀовул падежал (локативал)
  • рачӀул падежал (аллативал)
  • ратӀалъул падежал (аблативал)

Гьел падежаз бихьизабула бакӀалде предметияб цӀаралъул гьоркьолъи. БакӀалъул бадежазул цохӀо жинда падеж букӀине бегьула жумлаялда жаниб подлежащеелъун, хутӀаралщинал хӀалтӀизарула бетӀерал гурел членаллъун.

ЧӀовул падежал (локативал) ккола цо хӀалалда сасиналъул, чӀеялъул магӀна бичӀизабулел, киб? абураб суалалъе жаваблъун кколел падежал.

Падеж Суал Ӏ свери ӀӀ свери (чӀ. ж.) ӀӀ свери (гь. ж) ӀӀӀ свери (ч. ж.) ӀӀӀ свери (чӀ. ж.) ӀӀӀ свери (гь. ж.) ӀӀӀ свери (гь.ж.)
Жинда падеж лъида? сунда? вас-ас-да яс-ал-да рукъ-ал-да Муса-да Ума-да чо-да чо-ло-да
Жиндихъе падеж лъихъе?, сундухъе? вас-ас-ухъе яс-алъ-ухъе рукъ-алъ-ухъе Муса-хъе Ума-хъе чо-хъе чо-ло-хъе
Жиндилъ падеж лъилъ? сундулъ? вас-ас-улъ яс-алъ-улъ рукъ-алъ-улъ Муса-лъ Ума-лъ чо-лъ чо-ло-лъ
Жиндикь падеж лъикь? сундукь? вас-ас-укь яс-алъ-укь рукъ-алъ-укь Муса-кь Ума-кь чо-кь чо-ло-кь
Жаниб падеж киб? рокъ-об чо-ло-ниб

РачӀул падежал (аллативал) ккола цо бакӀалде балагьун бачӀин, багъари бичӀчӀизабулел, кибе? абураб суалаже жаваблъун кколел падежал.

Падеж Суал Ӏ свери ӀӀ свери (чӀ. ж.) ӀӀ свери (гь. ж) ӀӀӀ свери (ч. ж.) ӀӀӀ свери (чӀ. ж.) ӀӀӀ свери (гь. ж.) ӀӀӀ свери (гь.ж.)
Жинде падеж лъиде? сунде? вас-ас-де яс-ал-де рукъ-ал-де Муса-де Ума-де чо-де чо-ло-де
Жиндихъе падеж лъихъе?, сундухъе? вас-ас-ухъе яс-алъ-ухъе рукъ-алъ-ухъе Муса-хъе Ума-хъе чо-хъе чо-ло-хъе
Жиндилъе падеж лъилъе? сундулъе? вас-ас-улъе яс-алъ-улъе рукъ-алъ-улъе Муса-лъе Ума-лъе чо-лъе чо-ло-лъ
Жиндикье падеж лъикье? сундукье? вас-ас-укье яс-алъ-укье рукъ-алъ-укье Муса-кье Ума-кь чо-кье чо-ло-кь
Жанибе падеж кибе? рокъ-обе чо-ло-нибе

РатӀалъул падежал (аблативал) ккола цо бакӀалдаса рикӀкӀалъи, батIалъи бичӀчӀизабулеб, киса(н)? абураб суалалъе жаваблъун кколел падежал.[14]

Падеж Суал Ӏ свери ӀӀ свери (чӀ. ж.) ӀӀ свери (гь. ж) ӀӀӀ свери (ч. ж.) ӀӀӀ свери (чӀ. ж.) ӀӀӀ свери (гь. ж.) ӀӀӀ свери (гь.ж.)
Жиндаса(н) падеж лъидаса(н)?сундаса(н)? вас-ас-даса(н) яс-ал-даса(н) рукъ-ал-даса(н) Муса-даса(н) Ума-даса(н) чо-даса(н) чо-ло-даса(н)
Жиндихъа(н) падеж лъихъа(н)?, сундухъа(н)? вас-ас-ухъа(н) яс-алъ-ухъа(н) рукъ-алъ-ухъа(н) Муса-хъа(н) Ума-хъа(н) чо-хъа(н) чо-ло-хъа(н)
Жиндилъа (н) падеж лъилъа(н)? сундулъа(н)? вас-ас-улъа(н) яс-алъ-улъа(н) рукъ-алъ-улъа(н) Муса-лъа(н) Ума-лъа(н) чо-лъа(н) чо-ло-лъа(н)
Жиндикьа(н) падеж лъикьа(н)? сундукьа(н)? вас-ас-укьа(н) яс-алъ-укьа(н) рукъ-алъ-укьа(н) Муса-кьа(н) Ума-кьа(н) чо-кьа(н) чо-ло-кьа(н)
Жаниса (н) падеж киса(н)? рокъ-оса(н) чо-ло-ниса(н)

Баян:

  • жаниб, жанибе, жаниса(н) падежазда хӀалтӀизарула гьоркьохъеб жинсалъул гьодорлъиялъул, чӀобоголъиялъу магӀна бугел рагӀаби.
  • ратӀалъул падежал хӀалтӀизарулеб кӀиго батӀияб къагӀида буго: вас хуриса вачӀана — гьаниб бичӀчӀула хуривги вукӀун вачӀин;"вас хурисан вачӀана" — гьаниб — вачӀунаго, хуривеги щун вачӀин.

Авар мацӀалъул бакмалъул бичӀчӀизабула цо-цо мацӀазда (хасго ингилис мацӀалдаги гӀурус мацӀалдаги) ругел гӀемерал предлогаз кьолеб магӀна. Амме авар мацӀалда бакӀалъул падежаздаго цадахъ, гьез бичӀчӀизабулеб магӀна бицине хӀалтӀизарула жеги хадурегӀелалги, хасго батӀиял мацмаздаса рачӀарал рагӀабигун цадахъ, масала: столалъукь, столалъухъ — гьезул бакӀалда: столалда гъоркь, столалда аскӀоб. [15]

Прилагательное[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ЦIарубакI[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

РикIкIен[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Глагол[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Наречие[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Кумакалъул рагIаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Синтаксис[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Лексика[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалъул гIизагIанго бечедаб лексика буго. Киназего гIахьалаб лексикалъул, ай жал адабияталъул мацIалъул кколел, жал щулаго ва халатаб заманалъда ругеб, жидедеса цIиял рагIаби лъугьинеги рес бугел рагIабазде гьоркьоре уна инсанасул черхалъул, лугбузул цIарал (квер, бер, кIал, мегIер, гIин ва гь. ц.), хъизамалъул ва гIагарлъиялъул цIарал (вац, яц, эбел, эмен, вас, яс, вацгIал, яцгIал, чIужу, рос ва гь ц.), хIалтIул цо-цо алатазул цIарал (пуруц, рукь, хъухъадиро, квартIа, гъецI ва ц.), тIорщалил ва пихъазул цIарал (ролъ, цIоросоролъ, пурчIина, гIеч, гени, курак, цIибил, цIулакьо ва ц.), рукъалъул ва цо-цо гмалхул хIайваназул цIарал (гIака, оц, цIцIе, чу, хIама, куй, кету, гьой, гIанкI, цер, бацI ва ц.), хIинчI-гъедуялъул ва хIутI=хъумуралъул цIарал (гъеду, цIум, микки, цIунцIра, тIутI, оцхIутI ва ц.), кванил тIагIамазул цIарал (чед, хинкI, лъим, гIатI, рахь, нису, нах, гьан, гьоцIо ва ц.), мина-къаялъул, рукъалъул цIарал (рукъ, гордо, нуцIа, тIох, хIуби, чIалу, рахи, къед, бокь ва ц). Гьединго авар мацIалъул жиндирго рагIабилъун ккола цIарубакIал (дун, ниж, нилъ, мун, дов, ав, щив ва ц), рикIкIенал (цо, кIиго, лъабго, ункъго, щуго, анлъго, анкьго, микьго, ичIго, анцIго, къого, лъеберго ва ц.).

Киназего гIахьалал рагIаби авар мацIалда руго цо хасаб пиша-махщелалда хурхаралги.

Авар халкъалъул гIумруялъул  батми-батиял рахъал: рукIа-рахъин, даран-базар, культура, рухьарал рукIиналъ сверухъ ругел халкъазда, авар мацIалде гIемерал рагIаби руго цогийдал мацIаздаса.

Бищун цIикIкIараб къадар къватIиса рачIарал рагIабазул ккола гIурус мацIалдаса рачIарал, гьел руго: ретIел-хьиталда хурхарал (туфлаби, костюм, свитер, галстук ва ц.), рукъалъул кайи-къоноялда хурхарал (радио, телевизор, стакан, чайникI, диван, шкаф ва ц.), росдал магIишаталда хурхарал (трактор, колхоз, ферма ва ц.), гIелмуялда ва техникаялда хурхарал (школа, учитель, география, космос ва ц.), медициналда хурхарал (медицина, больница, операция ва ц.), адабияталда, искусствоялда хурхарал рагIаби (автор, герой, театр, пьеса ва ц.), рагъулаб хъулухъалда хурхарал (генерал, танк, автомат, гвардия ва ц.), спорталда хурхарал (спорт, рекорд ва ц.), ишалъулал документазул цIарал (документал, паспорт, справка, акт ва ц.), промышленносталда ва гьелъ къватIибе биччалеб къайиялда хурхарал цIарал (завод, станок, цех ва ц.), хъулухъалъул ишазда хурхарал (директор, судья, адвокат ва ц.), школалда ва культура-лъай босиялда хурхарал (класс, мел, ручка, доска, клуб ва ц.), гIадамал тIад рекIун хьвадулел жалазул цIарал (автобус, машина, самолёт ва ц.), хмалел алатазул цIарал (шахматал, бильярдал, шашкаби ва ц.), кванил тIагIамазда ва пихъазда хурхарал цIарал (компот, борщ, апельсин, помидор ва ц.), общественнияб гIумруялда хурхарал (феодализм, общество, конференция ва ц.).

Гьединго авар мацIалде гIемерал рагIаби рачIарал руго гIараб мацIалдаса (диналда, гIелмуялда хурхарал, хасият-сипат гьарулел, къо-моцIазда цIарал), парс мацIалдаса (хIукуматалъул ишазда хурхараб лексика,) ва тюрк мацIаздаса. [16]

Авар мацӀ (ХӀамзатил Расул)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Лъаларо, МухIамад, цогиязул иш,
Амма дица дирго рахъалъ абила:
Метер магIарул мацI хвезе батани,
Хваги дун жакъаго жаниб ракI кьвагьун.
Щай дие къваригIун бугеб Дагъистан,
Дир гьаракь бахъани дир лъималахъа?
Щай, дир магIаруллъи, магIарул чагIаз
Чияр мацI бицунеб жидерго гъасда?
Щай дие гьал мугIрул, гIурул рагIалда
ГIагараб магIарул кечI рагIичIони?
Камилаб гьаракьалъ нилъер кьерилаз
Кьурул рагIалда чIун, гьеб ахIулеб куц!
Дун кIудияб пикру гьитIин гьабизе
ГьитIинаб рукIнисан кIалъалев гуро,
Ва пачалихъазул Ассамбилеялда
Авар мацIалъе бакI гьарулев гуро.
Амма гьал кьурабалъ улкаялъ рарал
Мактабазда гьеб мацI малъизе ккела.
Гьеб рекъараб буго нилъер халкъалда
Черхалда борчараб рачел киниги.
Гьеб мацIалъ панаяб кечI ахIулаго,
Киниги гьулакги кIикIана нилъер.
Гьаб мацIалъ рукъоса унеб мехалда
Нух битIагийилан абуна улбуз.
Гьанже нухалги тун рукъоре щвейгун,
Щиб, цоги мацIалъиш нилъ гаргадилел?
Дун магIарулазе, гьедин батани,
Бищун ахирияв поэтиш кколев?

Авар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  • киве гьитӀинав вас унев вугев
  • васас шиша бекана
  • гьез нух гьабулеб буго

Авар мацӀалъул алип[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Гъваридго сиясат лъаларел диниял хӀаракатчагӀи доб заманаялъ багIараз гуккана. Жалго бергьинегӀан исламалъул гьудулзабилъунги хӀан, кодобе кверщелги щведал, пачалихъги щулалъидал, шаргӀиял махӀкаматалги, мажгиталгун мадрасабиги къан, гӀараб алипалъул бакӀалда гӀурусги (кирилица) лъун, лъеберабилел соназ нусаза-азарккун гӀалимзабиги шайихзабиги тӀагӀинаруна. БагIаразе квербакъарал диниял хӀаракатачагӀиги ккана гьеб гьабил гажакье.

Аа Бб Вв Гг Гъгъ Гьгь ГӀгӀ Дд Ёё Жж
Зз Ии Йй Кк ККкк Къкъ Кькь КӀкӀ Лл Лълъ Мм
Нн Оо Пп Рр Сс Тт ТӀтӀ Уу Хх ХХхх
Хъхъ Хьхь ХӀхӀ Цц ЦЦцц ЦӀцӀ ЦӀЦӀцӀцӀ Чч ЧӀчӀ ЧӀЧӀчӀчӀ
Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя

Жидерго хасаб мацӀ бугел росабазул ва шагьаразул цӀалдохъабазе захӀмалъула авар мацӀалъе хасиятаб, гӀурус алипалда гьечӀеб 31 гьаракь (понема) битӀун бахъизе.

Гьел гьаракьаздасан байбихьулел цӀаразул предметал, яги гьезул суратал цере ран, малълъарухъабаз цӀалдохъабазда малълъула битӀун понемаби рахъизе, лапзал абизе. ЦӀаразул магӀнаги къосинчӀого, гьел абизеги лъараб мехалъ, рачӀуна гьел гьаркьазда «порма» ретӀиналде, ай хӀарпаздалъун рихьизариялде. ГӀурус алипалда буго 32 хӀарп. Авар мацӀалъул буго 72 понема. ЦӀакъго лъикӀ букӀуна щибаб понемаялъе цохӀо гӀаламаталдасан гӀуцӀараб гьаркьил халипа – хӀарп бугони. Амма гьанжесеб нилъер алип гӀуцӀараб буго кирилицаялъул кьучӀалда. Гьединлъидал щибаб понемаялъе цо гӀаламаталъул хӀарп бахъизе рес гьечӀолъиялъ тӀамун руго кӀи-кӀи гӀаламатаздасан 13 хасаб хӀарп гӀуцӀизе:гъ, гь, гӀ; къ, кь, кӀ; лъ, тӀ, хъ, хь, хӀ, цӀ, чӀ. Гьедин авар алипалда гӀун буго 44 хӀарп.

КӀирекъарал хӀарпаздалъун рихьизарулелъул, геминатал /къан рахъулел/ алипалде росун гьечӀо. Гьале гьел: кк, кӀкӀ, лълъ, /лӀ/, сс, хх, цц, цӀцӀ, чч, чӀчӀ. Гьел гурелги, руго «в»-ялъул кумекалдалъун рихьизарулел лабиалиял /кӀутӀби цӀутӀизарун рахъулел/ понемаби: гв, гъв, гьв, гIв, дв, жв, зв, кв, къв, кьв, кӀв, лъв, св, тв, тӀв, хьв, хъв, хв, цӀв, чв, чӀв, кӀкӀв, лълъв, ччв, чӀчӀв, ккв, ссв, ххв.

ХӀисаб гьабеха малълъарухъанасда цере чӀарал захӀматал суалазул: алипалда ругелги гьечӀелги гьелгуниял хасал понемаби битӀун цӀализеги хъвазеги цӀалдохъаби ругьун гьаризе ккеялъул. Гьезда гьоркьор руго лъабгоги /ккв/, ункъоги /лълъ/, щугоги /чӀчӀв/ гӀаламатаздасан данде гьарурал хӀарпал. Гьел цӀализеги хъвазеги ругьун гьаризе бигьалъула алипалде босараб 13 хасаб хӀарп хехго ва ургъичӀого битӀун абизе лъазабун бугони. Гьеб буго шагьаразул ушкулазда бищунго захӀматаб суал. ЗахӀмалъаби дандчӀвала цо гӀурус хӀарпалъул кьучӀалда гӀуцӀараб авар мацӀалъул лъаб-лъаб хӀарп букӀиналдалъун /гъ, гь, гӀ; къ, кь, кӀ; хъ, хь, хӀ/. ЛъикӀго ракӀалдасан лъазегӀан, цӀалдохъаби къосаруна, гьел цӀалулелъул ва хъвалелъул. Гъ-ялъул бакӀалда /гь/ абула, /гь/-ялъул бакӀалда /гӀ/ цӀалула. Гьедин къосаруна цогидазулъги. Гьеб ичӀабго хӀарпалде кьезе ккола аслияб кӀвар.


Авар мацӀалъул алфавит (1928—1937)

МацӀ цӀуниялъе аслияб хӀалтӀи гӀисинаб гӀелалдаса байбихьизе кколеблъиги кьочӀое босун, бищун цебе борхана гьанже къанагӀалъун ругел магӀарул мацӀалда хъварал тӀахьал лъималазе цӀализе рокьиледухъ, берцинго къачӀан къватӀире риччазе ккеялъул суал. Гьедин хӀадуризе къваригӀун руго рагIибуссал, магӀарул мацӀалъул дарсазе рихьизарурал параграмаби, гьединго магӀарул росабазул, тӀабигӀаталъул, шагӀирзабазул, хъвадарухъабазул, гӀалимзабазул, имамзабазул, рагъул бахӀарзазул хӀакъалъулъ хъварал яги гьезул суратал рахъарал даптарал. ЛъикӀаб букӀинаан гьел даптаразда нахъа нилъер тарихалъул аслиял хӀужабазулги, машгьурал миллатцоязул гӀумруялъулги хӀакъалъулъ баянал кьезе, гьединго халкъиял кицаби, абиял, бицанкӀаби ва халкъиял кучӀдул хъвазе. Гьелъ кумек гьабизе бегьула лъималазда нилъерго тарихгун маданият лъазе, гьелде рокьи бижизабизе.

МагӀарулазул гӀезегӀан чагӀи руго батӀи-батӀиял улкабазда. Совет Хӏукумат биххун хадуб гьезиеги нилъееги рес щвана бухьен кквезе, цоцазухъе гьоболлъухъ ине. Цо-цо мехалда умумузул гӀадат-гӀамалги мацӀги нилъер гӀадамаздаса камилго цӀунунги лъазабунги буго гьез. Гьаб заманалда интернеталъ цӀикӀкӀарал ресал кьолел ругелъул, кӀудияб кумек гьабула гьелъ дунялалъул бокьараб бакӀалда гӀумру гьабун ругел гӀадамазулгун бухьен гьабизе. Гьелъие санагӀалъи букӀине «вацлъиялъулазе» бокьун буго, бокьарав чияс лъазабизе букӀине цIияб щибаб гьаркьие цо хIарп бугеб магӀарул алип гӀуцӀизе. Гьелъ рес кьезе буго бигьаго, киназдаго бичӀчӀулеб хӀалалъ магӀарул мацӀалда хъвадаризе. Щайгурелъул Туркиялда, гӀарабиязул улкабазда ва цоги-цоги бакӀазда гӀумру гьабулел нилъер миллатцоязда гӀурус алип лъаларо.

ЦӀалдезеялдаса телевизоралъухъ балагьизе бокьулеб буго гьанже гӀадамазе, хасго гӀун бачӀунеб гӀелалъе. Бихьарабги рагӀарабги лъикӀ ракӀалдаги чӀолеб буго, бичӀчӀизеги бигьаяб буго. Рахьдал мацӀалда рахъарал передачаби, кинаби гӀемерлъанагӀан магӀарул мацӀ лъазабизе гъира цӀикӀкӀинеги бегьула. Гьелъие мисаллъун ккола дагьалъ цере Дагъистаналъул мацӀазде руссинарун къватӀире риччарал мултикал. ГӀисиналго гӀадин кӀудияб гъираялда ралагьула гьезухъ чӀахӀиялги, цере лъалел рукӀинчӀел чанги цӀиял рагӀабиги лъала гьезухъ балагьаразда. Гьединаб лъикӀаб ишалде тӀоцебе гали тӀамуразул нухдасан ине ва мултикал гурелги, цӀиял кинабиги передачабиги рахъизе ва рихьизаризе бокьун букӀин бицана гьеб къоялъ гьенире ракӀарун рукӀарал «Вацлъиялда» гъорлъе унел гӀолилаз.

ГӀуцӀаралдаса лъагӀел гурони инчӀониги, гӀисинал, амма ракӀчӀарал галабиги тӀамулаго цебе унеб буго «Вацлъи». Гьел хӀадур руго жидер кьеразулъе лъугьине бокьарал къабул гьаризе, рагӀудалъун, малъа-хъваяздалъун кумек гьабизе бокьаразухъ гӀенеккизе. [17]

Кицаби ва Абиял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ХІужаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  1. Ethnologue: Languages of the World
  2. Ethnologue report for language code: ava  (ингл.). Lewis, M. Paul (ed.), 2015. Ethnologue: Languages of the World, Eighteenth edition.. Архивировано из первоисточника 30 Май 2012. Проверено 11 Май 2015.
  3. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  4. Неверовский А. А. Краткий взгляд на Северный и Средний Дагестан до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье. — СПб.: Шаблон:Тип. военно-учебных заведений, 1847.
  5. http://lingvarium.org/raznoe/publications/caucas/alw-cau-reestr.pdf
  6. Аварский язык. Б. Атаев
  7. "Аварский язык", Михаил Алексеев, Борис Атаев, Москва, 1997
  8. "Аварский язык", Михаил Алексеев, Борис Атаев, Москва, 1997
  9. Авар мацI. М.-С. СагIидов
  10. Авар мацI. М.-С. СагIидов
  11. Авар мацI. М.-С. СагIидов
  12. Авар мацI. М.-С. СагIидов
  13. Авар мацI. М.-С. СагIидов
  14. Аварский язык. Б. Атаев
  15. Авар мацӀ. М.-С. СагӀидов
  16. Авар мацI. М.-С. СагIидов
  17. Латингун мультикал къваригӀун руго, ПатӀимат МахӀмудова

МугъчІваял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

«Википедиялъул» логотип

«Википедиялда» буго бутІа
магІарул мацІалда
«БетӀераб гьумер»

«Викикъамусалъул» логотип
Викикъамусалда буго магІарул мацІалъул рагІабазул сияхІ категориялда «МагІарул мацІ»

Шаблон:Россиялъул пачалихъиял мацІал Шаблон:Нахгун-дагъистаналъул мацІал