ГӀандалазул сверел
ГӀандалазул сверел — авар мацӀалъул диалектазул цояб, жиб бакъдасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб.[1][2] Цогидал бакъдасел сверелазда гьоркьоб кӀалъалезулги гаргаразулги рикӀкӀадул рахъалъ ккола бищун кӀудияб гӀандалазул сверел лӀугьана Авариялъул ГӀандаллъи абулеб ракьалда. ГӀандалазул сверелазда кӀалъала 33 росулӀ, гьанжесеб Гъунибги Хьаргабибги мухъазда ругел.[3] Сверел руго 11 гаргар;[4] цо-цо росдал гаргарал гурелги данчӀвала чанго росу гъорлӀе рачунелги.[3]
ТӀибитӀиги гаргаралги
[хисизабизе | код хисизабизе]ГӀандалазул свералида кӀалъала Гъуниб мухъалъул цӀикӀкӀарасел росаби, жал историкияб ГӀандаллъуда ругел, Хьаргабиб мухъалъул Дарада, Мурада, Тунзиб, МагIлиб, Хъвартихьуниб, Хъварада. Гьединго Шурагьи мухъалда ругел ГьаркӀасги Манасросуги, жидее гӀандалазул чагӀаз кьучӀ лъурал.
Цогидал бакъдасел диалектазде данде ккун, гӀандалазул свералил буго бищун цӀикӀкӀараб рикӀкӀен гаргаразул.[5] Гьел гаргарал руго хадусел:[4][3]
- Бухтадерил — Бухтиб, Шамгъуда;
- Гъенсдерил — Гъамсукь;
- ГӀабхъадерил — ГӀобохъ;
- Куделдерил — Кудалиб, СилтӀа, Дарада, Мурада, Тунзиб, МагӀлиб, Хъартихьуниб, Хъварада, Хъулиб, ГьаркӀас, Манасросу
- КкӀуядерил — Агъада, ГӀурала, Сехъ, Мурала, Балану, Кьогъо;
- КӀкӀагьадерил — КӀкӀогьориб;
- Ругъеждерил — Ругъжа, ГӀункӀкӀида, Мадала, Хьопор, МучӀула, Шумах, Бокьони, СагӀала, Букъади, Кати, Хабада;
- Сугъулдерил — СугъралӀ, НаккӀазухъ, Шитлиб;
- Сулдерил — СалтӀа;
- ХӀотӀочӀ-хьиндадерил — ХӀотӀочӀи, Хьиндахъ,
- ЧӀахъадерил — ЧӀохъ, ГӀурулгьоцӀиб;
Фонетика
[хисизабизе | код хисизабизе]Рагьукъал
[хисизабизе | код хисизабизе]ГӀандалазул сверелил консонантазул система буго стандарталдасаги гӀадатаб цо-цо рагьукъал гьечӀолъиялъ. Гаргаразул консонантизмалда буго батӀалъиги. ЦохӀонигиялда гьечӀо стандарталъул гъугъаб хӀалуцараб алвеоларияб латералияб аффриката /t͡ɬː/ (лӀ), бухтӀадерилги, куделдерилги, сулдерилги, сугъулдерилги тун хутӀараб анлъгоялда гьечӀо гъугъаб хӀалуцараб увуларияб аффриката /q͡χː/ (хъ), гъугъаб алвеоларияб латералаб фрикатив /ɬ/ (лъ) буго цохӀо гӀабхъадерилги сугъулдерилги сверелазда. КкӀуядерилги хӀотӀочӀ-хьиндадерилги гаргаразда гьечӀо кӀкӀ, цӀцӀ, чӀчӀ.
Стандарталда гьечӀел гьаркьазул гӀандалазул сверелазда руго дж ва палаталлъараб н, гьел данчӀвала бухтӀадерилги, куделдерилги, сулдерилги, кӀиабилеб гьединго буго хӀотӀочӀ-хьиндадерилги ккӀогьорисезулги гаргаразда.
Рагьарал
[хисизабизе | код хисизабизе]Гьидерил сверелалда буго стандарталдаго гӀадин щуго рагьараб гьаракь: тӀасияб борхул /i/–/u/, тӀаса-гьоркьохъеб борхул /e/–/o/, гъоркьияб /ä/. Руго бакӀал, стандарталъул рагьараб гьаркьил бакӀалда свералида батӀияб батулеб, эб процессалъул гьечӀо систематиклъи.
МугъчӀваял
[хисизабизе | код хисизабизе]- ↑ МикагӀилилазул 1959.
- ↑ Атаев, Б. М (2020). "Некоторые фонетико-морфологические особенности диалектов аварского языка" (PDF). Вестник Института языка, литературы и искусства им. Г. Цадасы (22). ДФИЦ РАН: 8–13. doi:10.31029/vestiyali22/1. Архивация оригинал (PDF), 2024-06-10. Щвей 2024-03-02.
- 1 2 3 СагӀидилазул 2008, гь. 23.
- 1 2 Магомедов, М. А.; Магомедова, М. М. (2018). "Проблемы диалектного членения аварского языка" (PDF). Филологические науки. Вопросы теории и практики. 1 (9#87). Тамбов: Грамота: 123–126. ISSN 1997-2911. Щвей 2024-03-02.
- ↑ МикагӀилилазул 1959, гь. 176.
Библиография
[хисизабизе | код хисизабизе]- МикагӀилилазул, Ш. И. (1959). "Андалальский диалект Южного наречия" [Бакъдасеб тӀадгарул гӀандалазул сверел]. Ин Бокарев, Е. А. (ред.). Очерки аварской диалектологии [Авар диалектологиялъул хъвай-хъвагӀаял]. Ленинград: СССРалъул гӀелмабазул академиялъул пресса. гь. 510.
- СагӀидилазул, А. П. (2008). МухӀамадилазул, И. А. (ред.). Диалектологический словарь аварского языка [Авар мацӀалъул свералабазул рагӀиро]. Диалектологические словари. Москва: ГӀелму. гь. 483. ISBN 978-5-02-036239-0.