Картвел мацӀал
| Картвел мацІал | |
|---|---|
| Этниклъи | Гуржиял ва гьезул субэтносал |
| Географияб тӀибитӀи | Жанубияб Кавказ |
Рахьдалаб кколел | ~5 млн чи |
| Лингвистикияб классификация | ТІоцересел мацІазул хъизаналъул цояб |
| Инс-мацӀ | Прото-картвел мацІ |
| Гъоркьрикьи | |
| ISO 639-5 | ccs |
| Notes | IPA |
Картве́л мацӀал (ялъуни жанубияб кавказалъулал; гуржи: ქართველური ენები) жал Жанубияб Кавказалъул бакътӀерхьуда ва бакъулӀ, аслияб къагӀидаялъ гьанжесеб Гуржистаналъул территориялда, бутӀаккун — Туркиялда (Лазистан, Тао-Кларджети) тӀиритӀарал мацӀазул хъизан; мацӀазда кӀалъала гуржиял ва гьезул субэтносал.
Аслиял сипат-суратал: киналниги картвел мацӀазе хӀалтӀизабула гуржи хъвай-хъвагӀи[1]; киналниги картвел мацӀал лӀугьун руго протокартвел мацӀалдаса; картвел мацӀазул гӀемерисезда буго гӀезегӀан кӀудияб рагӀабазул гъат, жал некӀсияб ва гьанжесеб гуржи мацӀаздаса рачӀарал.
Классификация
[хисизабизе | код хисизабизе]
Генетикияб хурхен мухӀканго чӀчӀезабун гьечӀо. Цебе хъвалаан гипотезияб кавказалъулал ягт ибериябгин кавказалъулаб (макро)хъизаналде гъорлӀе. Буго гьединго гипотеза картвел хъизан ностратикияб макрохъизаналде гъорлӀе унин абураб.[2] Амма гьеб позициялъе батӀи-батӀиял гӀалимзабаз критика гьабун буго, рикӀкӀунеб буго кьучӀ гьечӀеблъун ва гьелъул натижатал рикӀкӀунел гьечӀо гӀемерисел компартивчагӀаз, жидеца ностратикиял мацӀазул теория мекъаблъун, ялъуни хӀужжаби гьечӀеблъун толеб.[3][4]
- Жанубияб картвел гӀаркьел
- гуржи мацӀ — кӀалъалезул къадар 5 млн.[5] (гьенирго гъорлӀ Картлиялъул, Кахетиялъул ва Имеретиялъул сверелал).
- Зан (колхидияб) группа
- мегрел мацӀ — кӀалъалезул къадар 400 аз.[6], аслияб къагӀидаялъ бакътӀерхьул Гуржиялъ;Мегрелия ва Абхазия (Гал, Ткварчел мухъал) икълимазда.
- лаз мацӀ (чан) — кӀалъалезул къадар 150 аз.[7]; Туркиялъул шималиябгин бакъбаккуда (Лазистан).
- Шималияб картвел (сван) гӀаркьел
- сван мацӀ — кӀалъалезул къадар 14–30 аз., аслияб къагӀидаялъ Гуржистаналъул шималиябгин бакътӀерхьуда; Сванетиялда ва Абхазиялда (Кодор къварилъи).[8][9].
Картвел мацӀазде гъорлӀе ккола гьединго Гуржистаналъул адабияталъулаб ва рухӀанияб некӀсияб гуржи мацӀ.
Гьанжесел картвел мацӀазул хъвай-хъвагӀи бугеб ккола цохӀо гуржи мацӀ. XIX гӀасруялдаса хӀалбихьулеб буго лаз мацӀалъе хъвай-хъвагиІи гьабизе (латиницаги аслуялъе босун Германиялда ва Туркиялда), ва гьединго мегрел мацӀалъе (гуржи хъвай-хъвагӀиги аслуялъе босун Гуржиялъ).
Грамматикияб хаслъи
[хисизабизе | код хисизабизе]Картвел мацӀазда буго 11–15 модалиябгин заманадулаб сигъа. ГьечӀо грамматикияб жинс цӀаразу ва цогидал цӀарулал бутӀабазул. ФигӀлуялъул байбихьул формалъун рикӀкӀуна гьанже заманалъул лъабабилеб гьумералъул цолъул форма. Буго аблаут.[10] Цогидал какасиониял мацӀазда гӀадин, рикӀкеназул система буго къоцӀулаб. Синтаксисияб бухьеналъул къагӀидаби руго бачин, координация, рекӀинаби ва дандеккезаби. Жумлаялъул дандчӀвала лхабго аслияб конструкция: номинативияб, эргативияб (гӀемерисел заманабазда транзитивиял фигӀлабигун) ва дативияб (хӀалалъул фигӀлабигун). ФигӀлуялъу цӀай букӀуна ахиралде. РагӀи лӀугьин буго префиксалияб, суффиксалияб ва аслияб къагӀидаялъ — префиксалиябгин суффиксалияб (циркумфиксал). Буго рагӀижубай. ДандчӀвала гӀемерал дескриптивиял рагӀаби. ГӀезегӀан рагӀаби руго латин, грек, гӀараб, парс ва тюрк мацӀаздаса рачӀарал[11]. Буго хадурегӀелазул система.
ХӀужжаби
[хисизабизе | код хисизабизе]- ↑ Лаз мацӀалъе хӀалтӀизабула гуржи ва латин хъвай-хъвагӀи
- ↑ Британиялъул энциклопедия, 15-е басма, Статья Caucasian languages.
- ↑ George Starostin (2013-10-29). "Nostratic". Oxford Bibliographies. Oxford University Press. doi:10.1093/OBO/9780199772810-0156. Архивация оригинал, 2015-09-13.
Nevertheless, this evidence is also regarded by many specialists as insufficient to satisfy the criteria generally required for demonstrating genetic relationship, and the theory remains highly controversial among mainstream historical linguists, who tend to view it as, at worst, completely invalid or, at best, inconclusive.
{{cite web}}: External link in|work= - ↑ Нерознак В. П. Праязык: реконструкт или реальность? // Сравнительно-историческое изучение языков разных семей : Теория лингвистической реконструкции / Отв. ред. Н. З. Гаджиева. — М.: Наука, 1988. — Гь. 36—38. — ISBN 5-02-010869-3.
- ↑ Joshuaproject. Georgian
- ↑ Joshuaproject. Margaluri, Mingrelian
- ↑ Joshuaproject. Laz, Lazuri
- ↑ Joshuaproject. Svanetian, Mushwan
- ↑ DoBeS (Dokumentation Bedrohter Sprachen, Documentation of Endangered Languages)
- ↑ Гамкрелидзе Т., Мачавариани Г. Система сонантов и аблаут в картвельских языках. Типология общекартвельской структуры. На груз. Яз.
- ↑ КӀудияб совет энциклопедия, бл. Картвельские языки
Адабият
[хисизабизе | код хисизабизе]- Климов Г. А. Картвельские языки // Языки мира.
- [Климов Г. А. Склонение в картвельских языках в сравнительно-историческом аспекте, М., 1962.
- Климов Г. А. Этимологический словарь картвельских языков. М., 1964.
- Цагарели А. А., Сравнительный обзор морфологии иберийской группы кавказских языков, 2 изд., Тб., 1957.
- Bopp Fr., Die kaukasischen Glieder des indoeuropä ischen Sprachstamms, B., 1847.
- Deeters G., Das kharthwelische Verbum, Lpz., 1930.
- Harris A. C. Diachronic Syntax: The Kartvelian Case (Syntax and Semantics, 18). New York: Academic Press, 1985.
- Schmidt K.-H., Studien zur Rekonstruktion des Lautstandes der südkaukasischen Grundsprache, Wiesbaden, 1962.