ГӀахьвалазул мацӀ

ГӀахьвалазул мацӀ
ГӀахьвалазул мацӀ
Ашвaлъи мицIи
Территория	Хьундасеб Кавказ, Азарбижан
Регион	БакътӀерхьул Дагъистан, хьундасеб Азарбижан (ЦӀор)
Этниклъи	ГӀахьвалал
КӀалъалел	210 чи Дагъистаналда (2010 сон)
МацӀазул хъизан	Бакъбаккул Кавказияб Авар-гӀандияб ГӀандияб ГӀахьвахъ-ТӀинди ГӀахьвалазул мацӀ; ; ; ;
МацӀалъул кодал
ISO 639-3	akv
Glottolog	akhv1240 Akhvakhic
ELP	Akhvakh

ГӀахьвалазул мацӀ — бакъбаккул кавказияб хъизамул авар–гӀандияб гӀаркьалил мацӀ, уна гӀандиял мацӀазул къокъадулӀе.

Сверелал

ГӀахьвалазул мацӀ тӀибитӀул буго кӀиго ареал: хьундасеб — ГӀахьвахъ мухъалда (ЦӀунта-ГӀахьвахъ), бакъдасеб — Шамилил мухъалда (Ракьу-ГӀахьвахъ: Кьаниб, ЦӀекӀоб, Ракьуб). Гьеб географияб рикьуда рекъон руго гӀахьвалазул мацӀалъул сверелалги, жал кӀиго тӀагаруде цолхизарурал: хьундасеб (цӀунтӀа-гӀахьвалазул ва ракьусезул сверелал) ва бакъдасел (кьанисезул ва цӀекӀосезул сверелал); цӀуна-гӀахьвалазул диалект буго ЦӀоралдаги. Гьел свералабазда гьоркьоб буго цӀикӀкӀараб батӀалъи, цоялда кӀалъалезда цогидазул бичӀчӀулареб, гьелда хурхун цоцада кӀалъазе хӀалтӀизабула авар мацӀ.^[2]^[3] ГӀахьвалазул мацӀ, цогидал гӀандиял мацӀалго гӀадин, буго авар мацӀалъул цӀикӀкӀараб асаралъукь, тӀоцебесеб иргида лексикадул рахъалъ.

Фонология

Рагьукъал

ГӀахьвалазул мацӀалъул рагьукъал фонемаби^[4]
		Лабиал	Дентал			Алвеолар				Палатал	Велар		Увулар		Фарингеал	Глоттал
			Дентал			Централияб		латерал			Велар		Увулар
			ленис	сиб.	фортис	ленис	фортис	ленис	фортис		ленис	фортис	ленис	фортис
Насал		m	n
Плосив/ Аффрикат	зирараб	b	d			d͡ʒ					ɡ		(ɢ͡ʁ)
	гъугъаб	p	t	t͡s	t͡sː	t͡ʃ	t͡ʃː	t͡ɬ	t͡ɬː		k	kː	q͡χ	q͡χː		ʔ
	эджектив	pʼ	tʼ	t͡sʼ	t͡sːʼ	t͡ʃʼ	t͡ʃːʼ	t͡ɬʼ	t͡ɬːʼ		kʼ	kːʼ	q͡χʼ	q͡χːʼ
Фрикатив	гъугъаб			s	sː	ʃ	ʃː	ɬ	ɬː	ç	x	xː			ħ/ʜ ^[1]	h
Фрикатив	зирараб	v		z		ʒ					ɣ				ʕ/ʢ ^[1]
Вибрант						r
Аппроксимант								l		j

Аваралдаго гӀадин, буго батӀалъул кӀиго анализ таблода бихьизабураб ⟨ː⟩ гӀужрал. Халалъи ккола батӀалъул бутӀа, элдаго цадахъ артикулациялъулаб кӀвел, гьединлъидал гьеб анализе бегьула фортисги ленисги гӀадин.^[5] Фортисиял аффрикатал халаталлъун ккола контуралъул фрикативияб бутӀалда, [tsː] (tss), итал яги япон гӀадинал мацӀазул геминатал аффрикативазул стоп бутӀалда гуреб, [tːs] (tts). Ливерица (1994) анилиз гьабулеб буго t͡ɬːгьаркьил кӀи-сегментаб аффрикат–фрикативияб ирга /t͡ɬɬ/ (/t𐞛ɬ/ = /t^ɬɬ/) гӀадин.^[6]

Рагьарал

ГӀахьвалазул мацӀалъул буго стандартаб щуго рагьаралъулаб система /i e a o u/ халалъул рахъалъ батӀалъигун.^[5]

МугъчӀваял

^ ГӀахьвалазул мацӀ: Ethnologue (25леб ред., 2022)
^ Коряков 2006, гь. 29.
^ Алексеев 2002, гь. 38.
^ Consonant Systems of the North-East Caucasian Languages on TITUS DIDACTICA
^ ^a ^b Magomedbekova (1967)
^ Laver 1994, гь. 371.

Иццал

Алексеев, М. Е. (2002). Ахвахский язык // Языки народов России. Красная книга. Москва: Academia. ISBN 5-87444-149-2.
Коряков, Ю. Б. (2006). Реестр кавказских языков. Москва: Пилигрим. ISBN 5-9900772-1-1.

КъватӀисел регӀелал

[e25-1] ГӀахьвалазул мацӀ: Ethnologue (25леб ред., 2022)

[FOOTNOTEКоряков200629-2] Коряков 2006, гь. 29.

[FOOTNOTEАлексеев200238-3] Алексеев 2002, гь. 38.

[TITUS-4] Consonant Systems of the North-East Caucasian Languages on TITUS DIDACTICA

[:0-5] Magomedbekova (1967)

[FOOTNOTELaver1994371-6] Laver 1994, гь. 371.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]