МагІарул мацІ

Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал
МагIарул мацI» гьумералдасан гьаниб битӀана)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Авар мацІ
Рахьдал мацІалда:

магӀарул мацӀ

Пачалихъал:

Россия, Азарбижан[1]

Расмияблъун рикІкІуна:

ДагъистанFlag of Dagestan.svg Дагъистан

КІалъалезул къадар:

762 000 [2]

Категория:

Евразалъул мацІал

Хьундасеб Кавказалъул мацІал

Нахгун-дагъистаналъул хъизан
Авар-гІанди-цез гІаркьел
Аваргун-гІанди къокъа
Хъвай-хъвагІай:

кирилица (авар хъвай-хъвагІай)

ГОСТ 7.75–97:

ава 014

ISO 639-1:

av

ISO 639-2:

ava

ISO 639-3:

ava

Балагье жеги: Проект:МацІазул гІелму

МагӀарул мацӀ ялъуни Авар мацӀ буго тӏибитӏун Хьундасеб (Шималияб) Кавказалда Дагъистан абулеб вилаяталда. Дагъистаналда руго 800 азарго магӏарулав ва ЦӀоралдаги руго 130 азаргогӀан магӏарулав. Гьеб буго ибергун кавказияб мацӀ. Цебе заманаялда магӀарул мацӀ (болмацӏ) букӀун буго магӀарухъ гӀумру гьабун ругел гьитӀинал тухумазул ва тайпабазул... жидедаго гьоркьоб бо (аскар) бакӀарараб мехалъ бицунеб цо мацӀ. Гьединлъидал гьелде абулеб букӀана "болмацӀин" яги "бомацӀин" - абун.

Авар мацІалда кIалъалезул къадар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІ тІобитІун бугеб бакІ

Авар мацІ тIибитIун буго, Дагъистаналда, Азарбижаналъул хьундасеб (шималияб) рахъалда, Гуржиялъул хундасебгун бакъбаккул рахъалда ва Туркиялда гIумру гьабун ругел магІарулазда гьоркьоб. Россиялда магIарул мацIалда кIалъалезул къадар бахуна — 715 297 чиясде (2010)[3]. Гьеб рикIкIеналда гъорлъе рачун руго гІандигун цез мацІазда кІалъалел цо чанго росабазул гІадамалги, жодеца кІиабилеб мацІлъун магІарул мацІ хІалтІизабулеб букІиналъ. Рахьдал мацI бицунеб гIадин магIарул мацI бицунезул къадар бахуна гIага-шагарго — 703 азар. чиясде (2010).


МагӀарул мацӀалъул магIна цоял рагIаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Цоги-цоги мацIалго гIадин, магIарул мацI ккола бечедаб мацIлъун. Руго гьенирги гIемерал магIна цоял рагIабиги, масала:

рагӀи магIна цоял гІурусалде таржама ингилисалде таржама
чи гӀадан, инсан человек human, a person
бертин ригьин свадьба a marriage, a wedding
тӀинчӀ лъимер, гьитІич детёныш a baby
кьегӀер ягнёнок lamb
азине хӀалакълъизе, тӀеренлъизе похудеть to lose weight
бакӀаризе данде гьабизе, бищизе собрать to gather
балагьизе бер чӀвазе, ваккизе смотреть, присматривать to look, to glance, to look after
бекизе гъуризе ломать break, destroy, break up
хвезабизе чӀунтизабизе, биххизабизе портить tear out, dismantle
бецӀлъизе рокӀкӀине темнеть, сумерки sunset, to darken
бикъизе хъамизе красть to rob
билизе тӀагӀине потерять to lose
вецаризе лъилъаризе косить to mow
гӀенеккизе гӀин тӀамизе слушать to listen
кумек гьабизе хӀал кьезе, хӀалае лъугьине помогать to help

Авар мацӀ (ХӀамзатил Расул)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Лъаларо, МухIамад, цогиязул иш,
Амма дица дирго рахъалъ абила:
Метер магIарул мацI хвезе батани,
Хваги дун жакъаго жаниб ракI кьвагьун.
Щай дие къваригIун бугеб Дагъистан,
Дир гьаракь бахъани дир лъималахъа?
Щай, дир магIаруллъи, магIарул чагIаз
Чияр мацI бицунеб жидерго гъасда?
Щай дие гьал мугIрул, гIурул рагIалда
ГIагараб магIарул кечI рагIичIони?
Камилаб гьаракьалъ нилъер кьерилаз
Кьурул рагIалда чIун, гьеб ахIулеб куц!
Дун кIудияб пикру гьитIин гьабизе
ГьитIинаб рукIнисан кIалъалев гуро,
Ва пачалихъазул Ассамбилеялда
Авар мацIалъе бакI гьарулев гуро.
Амма гьал кьурабалъ улкаялъ рарал
Мактабазда гьеб мацI малъизе ккела.
Гьеб рекъараб буго нилъер халкъалда
Черхалда борчараб рачел киниги.
Гьеб мацIалъ панаяб кечI ахIулаго,
Киниги гьулакги кIикIана нилъер.
Гьаб мацIалъ рукъоса унеб мехалда
Нух битIагийилан абуна улбуз.
Гьанже нухалги тун рукъоре щвейгун,
Щиб, цоги мацIалъиш нилъ гаргадилел?
Дун магIарулазе, гьедин батани,
Бищун ахирияв поэтиш кколев?

Авар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  • киве гьитӀинав вас унев вугев
  • васас шиша бекана
  • гьез нух гьабулеб буго

Авар мацӀалъул алип[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Гъваридго сиясат лъаларел диниял хӀаракатчагӀи доб заманаялъ багIараз гуккана. Жалго бергьинегӀан исламалъул гьудулзабилъунги хӀан, кодобе кверщелги щведал, пачалихъги щулалъидал, шаргӀиял махӀкаматалги, мажгиталгун мадрасабиги къан, гӀараб алипалъул бакӀалда гӀурусги (кирилица) лъун, лъеберабилел соназ нусаза-азарккун гӀалимзабиги шайихзабиги тӀагӀинаруна. БагIаразе квербакъарал диниял хӀаракатачагӀиги ккана гьеб гьабил гажакье.

Аа Бб Вв Гг Гъгъ Гьгь ГӀгӀ Дд Ёё Жж
Зз Ии Йй Кк ККкк Къкъ Кькь КӀкӀ Лл Лълъ Мм
Нн Оо Пп Рр Сс Тт ТӀтӀ Уу Хх ХХхх
Хъхъ Хьхь ХӀхӀ Цц ЦЦцц ЦӀцӀ ЦӀЦӀцӀцӀ Чч ЧӀчӀ ЧӀЧӀчӀчӀ
Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя

Жидерго хасаб мацӀ бугел росабазул ва шагьаразул цӀалдохъабазе захӀмалъула авар мацӀалъе хасиятаб, гӀурус алипалда гьечӀеб 31 гьаракь (понема) битӀун бахъизе.

Гьел гьаракьаздасан байбихьулел цӀаразул предметал, яги гьезул суратал цере ран, малълъарухъабаз цӀалдохъабазда малълъула битӀун понемаби рахъизе, лапзал абизе. ЦӀаразул магӀнаги къосинчӀого, гьел абизеги лъараб мехалъ, рачӀуна гьел гьаркьазда «порма» ретӀиналде, ай хӀарпаздалъун рихьизариялде. ГӀурус алипалда буго 32 хӀарп. Авар мацӀалъул буго 72 понема. ЦӀакъго лъикӀ букӀуна щибаб понемаялъе цохӀо гӀаламаталдасан гӀуцӀараб гьаркьил халипа – хӀарп бугони. Амма гьанжесеб нилъер алип гӀуцӀараб буго кирилицаялъул кьучӀалда. Гьединлъидал щибаб понемаялъе цо гӀаламаталъул хӀарп бахъизе рес гьечӀолъиялъ тӀамун руго кӀи-кӀи гӀаламатаздасан 13 хасаб хӀарп гӀуцӀизе:гъ, гь, гӀ; къ, кь, кӀ; лъ, тӀ, хъ, хь, хӀ, цӀ, чӀ. Гьедин авар алипалда гӀун буго 44 хӀарп.

КӀирекъарал хӀарпаздалъун рихьизарулелъул, геминатал /къан рахъулел/ алипалде росун гьечӀо. Гьале гьел: кк, кӀкӀ, лълъ, /лӀ/, сс, хх, цц, цӀцӀ, чч, чӀчӀ. Гьел гурелги, руго «в»-ялъул кумекалдалъун рихьизарулел лабиалиял /кӀутӀби цӀутӀизарун рахъулел/ понемаби: гв, гъв, гьв, гIв, дв, жв, зв, кв, къв, кьв, кӀв, лъв, св, тв, тӀв, хьв, хъв, хв, цӀв, чв, чӀв, кӀкӀв, лълъв, ччв, чӀчӀв, ккв, ссв, ххв.

ХӀисаб гьабеха малълъарухъанасда цере чӀарал захӀматал суалазул: алипалда ругелги гьечӀелги гьелгуниял хасал понемаби битӀун цӀализеги хъвазеги цӀалдохъаби ругьун гьаризе ккеялъул. Гьезда гьоркьор руго лъабгоги /ккв/, ункъоги /лълъ/, щугоги /чӀчӀв/ гӀаламатаздасан данде гьарурал хӀарпал. Гьел цӀализеги хъвазеги ругьун гьаризе бигьалъула алипалде босараб 13 хасаб хӀарп хехго ва ургъичӀого битӀун абизе лъазабун бугони. Гьеб буго шагьаразул ушкулазда бищунго захӀматаб суал. ЗахӀмалъаби дандчӀвала цо гӀурус хӀарпалъул кьучӀалда гӀуцӀараб авар мацӀалъул лъаб-лъаб хӀарп букӀиналдалъун /гъ, гь, гӀ; къ, кь, кӀ; хъ, хь, хӀ/. ЛъикӀго ракӀалдасан лъазегӀан, цӀалдохъаби къосаруна, гьел цӀалулелъул ва хъвалелъул. Гъ-ялъул бакӀалда /гь/ абула, /гь/-ялъул бакӀалда /гӀ/ цӀалула. Гьедин къосаруна цогидазулъги. Гьеб ичӀабго хӀарпалде кьезе ккола аслияб кӀвар.


Авар мацӀалъул алфавит (1928—1937)

МацӀ цӀуниялъе аслияб хӀалтӀи гӀисинаб гӀелалдаса байбихьизе кколеблъиги кьочӀое босун, бищун цебе борхана гьанже къанагӀалъун ругел магӀарул мацӀалда хъварал тӀахьал лъималазе цӀализе рокьиледухъ, берцинго къачӀан къватӀире риччазе ккеялъул суал. Гьедин хӀадуризе къваригӀун руго рагIибуссал, магӀарул мацӀалъул дарсазе рихьизарурал параграмаби, гьединго магӀарул росабазул, тӀабигӀаталъул, шагӀирзабазул, хъвадарухъабазул, гӀалимзабазул, имамзабазул, рагъул бахӀарзазул хӀакъалъулъ хъварал яги гьезул суратал рахъарал даптарал. ЛъикӀаб букӀинаан гьел даптаразда нахъа нилъер тарихалъул аслиял хӀужабазулги, машгьурал миллатцоязул гӀумруялъулги хӀакъалъулъ баянал кьезе, гьединго халкъиял кицаби, абиял, бицанкӀаби ва халкъиял кучӀдул хъвазе. Гьелъ кумек гьабизе бегьула лъималазда нилъерго тарихгун маданият лъазе, гьелде рокьи бижизабизе.

МагӀарулазул гӀезегӀан чагӀи руго батӀи-батӀиял улкабазда. Совет Хӏукумат биххун хадуб гьезиеги нилъееги рес щвана бухьен кквезе, цоцазухъе гьоболлъухъ ине. Цо-цо мехалда умумузул гӀадат-гӀамалги мацӀги нилъер гӀадамаздаса камилго цӀунунги лъазабунги буго гьез. Гьаб заманалда интернеталъ цӀикӀкӀарал ресал кьолел ругелъул, кӀудияб кумек гьабула гьелъ дунялалъул бокьараб бакӀалда гӀумру гьабун ругел гӀадамазулгун бухьен гьабизе. Гьелъие санагӀалъи букӀине «вацлъиялъулазе» бокьун буго, бокьарав чияс лъазабизе букӀине цIияб щибаб гьаркьие цо хIарп бугеб магӀарул алип гӀуцӀизе. Гьелъ рес кьезе буго бигьаго, киназдаго бичӀчӀулеб хӀалалъ магӀарул мацӀалда хъвадаризе. Щайгурелъул Туркиялда, гӀарабиязул улкабазда ва цоги-цоги бакӀазда гӀумру гьабулел нилъер миллатцоязда гӀурус алип лъаларо.

ЦӀалдезеялдаса телевизоралъухъ балагьизе бокьулеб буго гьанже гӀадамазе, хасго гӀун бачӀунеб гӀелалъе. Бихьарабги рагӀарабги лъикӀ ракӀалдаги чӀолеб буго, бичӀчӀизеги бигьаяб буго. Рахьдал мацӀалда рахъарал передачаби, кинаби гӀемерлъанагӀан магӀарул мацӀ лъазабизе гъира цӀикӀкӀинеги бегьула. Гьелъие мисаллъун ккола дагьалъ цере Дагъистаналъул мацӀазде руссинарун къватӀире риччарал мултикал. ГӀисиналго гӀадин кӀудияб гъираялда ралагьула гьезухъ чӀахӀиялги, цере лъалел рукӀинчӀел чанги цӀиял рагӀабиги лъала гьезухъ балагьаразда. Гьединаб лъикӀаб ишалде тӀоцебе гали тӀамуразул нухдасан ине ва мултикал гурелги, цӀиял кинабиги передачабиги рахъизе ва рихьизаризе бокьун букӀин бицана гьеб къоялъ гьенире ракӀарун рукӀарал «Вацлъиялда» гъорлъе унел гӀолилаз.

ГӀуцӀаралдаса лъагӀел гурони инчӀониги, гӀисинал, амма ракӀчӀарал галабиги тӀамулаго цебе унеб буго «Вацлъи». Гьел хӀадур руго жидер кьеразулъе лъугьине бокьарал къабул гьаризе, рагӀудалъун, малъа-хъваяздалъун кумек гьабизе бокьаразухъ гӀенеккизе. [4]

Кицаби ва Абиял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ХІужаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

МугъчІваял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

«Википедиялъул» логотип

«Википедиялда» буго бутІа
магІарул мацІалда
«БетӀераб гьумер»

«Викикъамусалъул» логотип
Викикъамусалда буго магІарул мацІалъул рагІабазул сияхІ категориялда «МагІарул мацІ»

Шаблон:Россиялъул пачалихъиял мацІал Шаблон:Нахгун-дагъистаналъул мацІал