Гьаб макъала тІаса рищарал макъалабазде гъорлъе уна

Авар мацІ

Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал
МагIарул мацI» гьумералдасан гьаниб битӀана)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Авар мацІ
Рахьдал мацІалда Авар мацІ
Пачалихъал Россия, Азарбижан, Гуржия
Расмияб статус  Дагъистан
КІалъалезул къадар 762 000 [1]
Статус дагьаб хІинкъи бугеб
Классификация
Категория Евразиялъул мацІал

Хьундасеб Кавказалъул мацІал

Нахгун-дагъистаналъул хъизан
Авар-гІанди-цез гІаркьел
Аваргун-гІанди къокъа
Хъвай-хъвагІи кирилица (авар хъвай-хъвагІай)
МацІазул кодал
ГОСТ 7.75–97 ава 014
ISO 639-1 av
ISO 639-2 ava
ISO 639-3 ava
WALS ava
Atlas of the World’s Languages in Danger 1069
Ethnologue ava
IETF av
Glottolog avar1256
Балагье гьединго: Проект:Лингвистика
Авар мацI ва гьелъул мацIалъул свералаби Нахгун-Дагъистаналъул мацIазда гьоркьоб 16–29

Авар мацӀ ялъуни магӀарул мацӀ ([aw.ˈar mat͡sʼː] яги [ma.ˈʕa.rul mat͡sʼː]) ккола Бакъбаккул Кавказалда жиб бугеб Нахгун-Дагъистаналъул хъизаналъул, Авар-гIанди-цез гIаркьелалъул Авар-гIанди къокъаялъул мацI.

Авар мацІ тІибитІун буго аслияб къагІидаялъ Дагъистаналда ва ЦІоралда, гьединго чачаналъ, бакъбаккул Хъизихъалда, ва Турциялда ругел магІарул мужагьирзабазда гьоркьоб. Кола Дагъистаналъул расмиял мацІазул цояблъун, гьединго Дагъистаналъул бакътІерхьуда, ай тарихияб Аваристаналда бугеб Лингва франкалъун (БолмацI). Авар адабияталъул мацІалъул кьучІалда буго гьебго БолмацI — магӀарухъ гӀумру гьабун ругел гьитӀинал тухумазул ва тайпабазул жидедаго гьоркьоб, бо (аскар) бакӀарараб мехалъ бицунеб букІараб мацӀ, жибги магІарул мацIалъул шималияб тІадкаламалде гъорлъе кколеб. КІалъалезул къадар бахуна гІага-шагарго 800 азарго чиясде.

Авар мацІалъул фонетикияб гІуцІиялда буго гІатІидаб рагьукъал гьаркьазул (консонантазул) система, жиндида жаниб къвакІарал ва лабиалиял рагьукъалги ругел. Рагьараб гьаракь буго щуго, гьел рикьуларо халатаздеги къокъаздеги, кирго абула рацІцІадго, амма хундерил мацІалъул свериялъул гаргаразда халатал рагьарал гьаркьал данде чІвала.

Морфологияб гІуцІи буго аглютинантияб, жинда гьоркьоб формантаздалъун рагІи хисиги флексияги бугеб. Буго гІатІидаб игІрабазул система: гьезул 4 — гІадатаб игІраб: аслияб, актив, хаслъул ва кьовул; 15 — бакІалъул игІраб: чІовул (локатив), рачІул (аллатив), ратІалъул (аблатив). Синтаксисалъул системаялда жумлаялъул гІуцІи буго гІемерго эркенаб.

Лексика гІемерисеб буго жиндирго, гьединго буго гIатIидаб цогидал мацIаздасан рачIарал рагIабазул гъат. Гьезул гIемерисел раIаби рачIарал руго гьоркьохъел гIасрабазда гІараб, тюрк, парс мацІаздасан, XIX гIасруялдаса гІурус мацIалдасаги. Цо-цо авар мацІалъул хасал цІаразул аслуялъул бачІин буго грек ва гуржи мацІаздаса.

Авар мацIалъул руго чанго свералаби, гьел рикьула хьундасеб ва бакъдасеб тІадкаламазде. MацIалъул свералазда гьоркьоб буго фонетикияб, морфологияб ва лексикияб батIалъи. Шималияб тІадкаламалъул хундерил мацIалъул свериялда гIуцIараб буго авар адабияталъул мацI.

Лингвогеография[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ТIибитIун бугеб бакI ва кIaлъалезул къадар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІ тIибитIун буго, Дагъистаналда: магІарулазул Хунзахъ, Бакълъул, Гъуниб, Казбек, ЛъаратІа, Унсоколо, ЧІарада, Шамилил мухъазда, гьединго Болъихъ, ГІахьвахъ, ЦІумада ва ЦIунтIа мухъазда; Дагъистаналъул Бабаюрт (21%), Шурагьиб (27%), Гъизилюрт (83,9%), Лаваша (25%), Хасавюрт (33%), Гъизляр (46%), Тарумасул (35%), ЦІияблак (23%) ва Рутул (ГьочотIа росу) мухъаздаги, гьединго МахІачхъала (26%), Гъизилюрт (70,88%), Гъизляр (21%), Салануб (46%), Хасавюрт (30,66%), Шура (45,79%) шагьараздаги. Азарбижаналъул хьундасеб (шималияб) рахъалда (магIарул ЦIоралда), Чачаналъул Шарой мухъалда 54,49%, (Кванхи ва Бути росаби), Гуржиялъул хундасебгун бакъбаккул рахъалда ва Туркиялда гIумру гьабун ругел магІарулазда гьоркьоб.

Россиялда магIарул мацIалда кIалъалезул къадар бахуна — 715 297 чиясде (2010)[2]. Гьеб рикIкIеналда гъорлъе рачун руго гІандигун цез мацІазда кІалъалел цо чанго росабазул гІадамалги, жидеца кІиабилеб мацІлъун авар мацІ хІалтІизабулеб букІиналъ. Рахьдал мацI бицунеб гIадин авар мацI бицунезул къадар бахуна гIага-шагарго — 703 азар. чиясде (2010). 65 азаргогІан авар мацІалъ к1алъалев чи вуго Дагъистанги Азербайджанги тун къватІихун.

Аваразул гІемераб къадар кІалъала кІиго мацІалда: жибго авар мацІалдаги гІурус мацІалдаги. Дагъистаналда ругезул гІурусалъ кІалъалезул къадар бахуна 63,3%, Азербайджаналда ругезул — 9,3%, ахиресезул 68% ккола къажар мацІалда кІалъалел. ЮНЕСКО-ялъул классификациялда рекъон авар мацІ буго жиб тІагІине бегьулеб мацІлъун[3].

ГIурус армиялъул генерал А. А. Неверовскиясул 1847 соналъ гьабураб хъвай-хъвагIиялда буго:

Аварал кидаго мугIрузда бищун къуватаб халкълъун букIиналъ, гьез Дагъистаналъул бакъулъ бакI кколеб букIиналъ, гьезул мацI лъугьана гьеб мухъалъул халкъазда гьоркьоб бищун тIибитIараблъун. Киназдего гIунтIун магIарулазда кIола авар мацIалда кIалъазе ва жидедаго гьоркьоб кIалъазе хIалтIизабула.

гIурусалъ: Так как Аварцы составляли всегда самое сильное племя в горах, всегда занимали средину Дагестана, то и язык их сделался господствующим между обитателями описываемого края. Почти все горцы умеют говорить по-аварски и употребляют этот язык при изустных сношениях между собою.[4].


Социолингвистикиял баянал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Нуцалзабазул заманалдаги, имаматалдаги авар мацIалда цадахъ тIибитIун букIана ГІараб мацІ, гьеб хIалтІизабулаан диванханаялъулги сиясаталъулги ишал тIуразе, авар мацІ (болмацІ) букIана жамгІияблъун.

Жакъа къоялдеги Авар мацI буго Дагъистаналъул бакътIерхьуда бугеб лингва франкалъун. МагIарул мухъазда авар мацIалда буго байбихьул школазда дарсал кьей, гьоркьохъеб школалда авар мацIалъул ва адабияталъул дарсал руго. Гьединго авар мацI малъула Азербайджаналда ва Дагъистаналда ругел аварал цIикIкIанисел ругел школабазда. Авар мацI лъазе гьабулел къокъаби руго Дагъистаналъул ВУЗаздаги.

Россиялъул империялъ кверщел гьабилалдего, магIарул росабалъ рукIана мадрасаби. ТIоцебесел школаби рагьана 1866 соналъ Хунзахъ, 1891 соналъ Болъихъ, 1899 соналъ Гъуниб.

Авар мацIалда къватIире риччала художествияб ва жамгIиябгун политикияб адабият: "ХIакъикъат", "Цолъи", "Кьоял" ва 14 мухъалъул казиятал, журналы, буго гьединго радио- ва телепередачаби. ХIалтIула авар мацIалда музыкально-драматикияб театр ЦӀадаса ХӀамзатил цIаралда бугеб (1935 соналдаса).

Авар мацалъул свералаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалъул свералаби адабияталъул мацIалдаса гIемерго ратIалъарал руго[5]. Гьел рикьула шималияб ва жанубияб тІадкаламазде. ТIоцIебеселде гъолъе уна салатавиялъул, хундерил ва бакъбаккул рахъалъул свералаби. КIиабилелде гъорлъе уна гьидерил, анцухъдерил, закаталисезул, къарахъдерил, гIандалазул, къехIдерил ва гьочотІисезул мацIалъул свералаби. Гьезда гьоркъохъеб бакІ ккола бакълъухъезул мацIалъул свери. МацIалъул свералабазда гьоркьоб буго фонетикалъулги, морфологиялъулги, лексикалъулги батIалъи.

Шималияб тІадкаламалъул мацIалъул свералаби — бакъбаккул (Шургьиб, Хьаргаби ва Лаваши мухъалъул), салатавиялъул (Казбек, Бакълухъ ва цогидалги мухъал), хундерил (Хунзахъ ва Унсоколо мухъал) — руго адабияталъул мацIалде бищун гIагарал (адабияталъул мацIалъе кьучIаб буго хундерил диалект). Гьезул дагьаб батIалъи буго: хундерил. ва бакъбаккул свералабазда у, салатавиялъулазда о хIалтIизаби, п хIарпалъул бакIалда гь хIалтIизаби, цо-цо рагьарал гьаркьазда гьоркьоб рагьукъаб б тIагIин; хундерил диалекталда жинсиял гIаламатал (рагIул ахиралда ругел) гьоркьор риччай.

Къиблаяб рахъалъул тІадкалам бикьула 6 мацIалъул свериялде, гьезул адабияталъул мацIалдаса кIудияб батIалъиги буго.

Тарих[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалъул тарихалъул хІакъалъулъ хасал гІелмиял хІалтІаби гьечІо; XVII–XVIII гІасрабазул авар мацІалъул хъвай-хъвагІиялъул памятникаазул лингвистикияб рахъалъ гІелмияб цІех-рехги гьабун буго загІипго. Жанисеб реконструкциялъул кумекалдалъун цебесеб (прото-) авар мацІалъул цо-цо сипатал руго баян гьарун[6]: халатал ва къокъал латералиял абруптивиял аффрикатал данде лъей, ункъабилеб грамматикияб класс букІин, жиндир гІаламатлъун р- суффикс бугеб ва ц.

XVII–XIX гІасрабазда шималияб тІадкаламалъул аслуялда лъугьана болмацІ — мацІазул свералабазда гьркьоб бугеб кІалзул калам. Гьениб аслияб роль буго хундерил диалекталъул, жиб бищун камилаблъун рикІкІунеб букІараб. БолмацІ лъугьиналъе рукІана рагъулабгун сиясатияб ва экономикиял гІиллаби, авар миллат цолъи, нуцаллъиялъул къуват цІикІкІин.

Гьеб мацІалда, цо-цо свералабузул сипаталги жинда гъорлъ дандчІвалеб, хъвалел рукІана XVII–XVIII гІасрабазул хъвадарухъабаз ва шагІирзабаз жидерго асарал, гьебго мацІ хІалтІизабулаан XIX ва XX гІасруялъул байбихьуда рукІарал шагІирзабаз, жал шималияб тІадкаламалъул кколел рукІарал: БакьайчІиса ЧІанкІа, ХъахІабросулъа МахІмуд, Ругъжаса Элдарилав, МестІерухъа НурмухІамад, Инхоса ГІалихІажияв ва цогидалги. Халкъиял кІучІдулги, мисалалъе Хочбарил хІакъалъул гІадинал, хъварал руго болмацІалда.

XX гІасрулъул кІиабилеб бащалъиялдаса авар адабияталъулаб мацІ цебетІеялъе кІудияб хІалтІи гьабула ЦІадаса ХІамзатица. Гьеб заманалда авар мацІалъул къамусияб гІуцІиги терминалогияги бечелъулеб букІана жиндаго жаниб цІиял рагІаби лъугьиналдалъунги, цогидал мацІаздаса рагІабазул тармажа гьабиялдалъунги, семантикияб рахъалъ лъугьунел хис-басалдалъунги.

Нилъер заманалда адабияталъулаб мацІ цебетІеялъе кІудияб хІалтІи гьабуна ХІамзатил Расулил, ГІалилазул Фазул ва цогидал аваразул шагІирзабазул ва хъвадарухъабазул прозаялъ ва асараз.

Хъвай-хъвагIи[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀай баккана XV гӀасаруялда. ТӀоцебесеб авар мацӀалъул алип букӀана гӀараб хӀарпалги кьучӀалъе росун гьабураб гӀажам алип. Гьеб хӀалтӀизе гьабулаан 1928 соналда щвезегӀан. 1928 соналдаса 1938 соналде щвезегӀан авар мацӀалъе хӀалтІизабулаан латин алип. 1938 соналъ гьеб алип бачана кирилицалде, ва жакъа къоялъги гьелдаго буго.

Алипба[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ХӀарп ЦӀар ХФА ХӀарп ЦӀар ХФА ХӀарп ЦӀар ХФА ХӀaрп ЦӀар ХФА
А а а [a] И и и [i] П п пэ [p] ЦӀ цӀ цӀе [t͡sʼ]
Б б бэ [b] Й й йи [j] Р р эр [r] Ч ч че [t͡ʃ]
В в вэ [w]/[v] К к ка [k] С с эс [s] ЧӀ чӀ чӀе [t͡ʃʼ]
Г г гэ [ɡ] Къ къ къа [q͡χːʼ] Т т тэ [t] Ш ш ша [ʃ]
Гъ гъ гъэ [ʁ] Кь кь кьэ [t͡ɬːʼ] ТӀ тӀ тӀэ [] Щ щ ща [ʃː]
Гь гь гьэ [h] КӀ кӀ кӀа [] У у у [u] ъ къараб ишара [ʔ]
ГӀ гӀ гӀе [ʕ] Л л эл [ɫ]/[l] Ф ф эф [f] ы (къараб и)
Д д дэ [d] Лъ лъ элъ [ɬ] Х х ха [χ] ь (тамахаб ишара)
Е е йе [j] (ЛӀ лӀ) [t͡ɬː] Хъ хъ хъа [q͡χː] Э э э [e]
Ё ё йо [j] + [o] М м эм [m] Хь хь хьа [x] Ю ю йю [j] + [u]
Ж ж жэ [ʒ] Н н эн [n] ХӀ хӀ хӀа [ħ] Я я йа [j] + [a]
З з зе [z] О о о [o] Ц ц це [t͡s]

Аслияб авар алипалда буго кинабниги 46 кириллицаялъул хІарп, гьезул 33 буго гІадатаб, ай цогидаб гІаламат жинда цадахъ гьечІеб хІарп, хІутІараб 13 хІарп буго жубараб, цогидаб гІаламат цадахъ бугеб (Гъ, Гь, ГІ, Къ, Кь, КІ, Лъ, ТІ, Хъ, Хь, ХІ, ЦІ, ЧІ). Алипалъул 40 хІарп хІалтІизабул авар мацІалъул 51 гьаракь (жал рагьукъаб + в хІарпал цадахъ лъун бихьизабулеб 21 лабиалияб гьаракь рикІкІинчІого) бихьизабизе, ункъго хІарпалъ бихьизабула [j] + рагьараб гьаракь (Ё, Ю, Я), цо хІарпалъ (Ь) гьаркь кьоларо ва хъвала гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазулъ, гьединго гІицІго гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазулъ хъвала Ы. Щуго рагьараб гьаракь бихьизабула А, Е/Э, И, О, У хІарпаз. Жал хІалтІизарулеб кІиго батІияб къагІида буго кІиго хІарпалъул: Е хІарпалъ рагІул байбихьуда ва рагьараб гьаракьалдаса хадуб бихьизабула [j]+[e], хутІарал бакІазда — жибго [e] гьаракь; Ъ хІарпалъ бихьизабула [ʔ] гьаракь, гьединго хІалтІизабула рагІулърагьукъаб гьаракьалдаса хадусеб рагьараб гьаракь батІа гьабизе. Тамахаб ишара Ь хІалтІизабула цогидал мацІаздасан рачІарал рагІабазулъ; гьелъ гІурус мацІалда бихьизабулеб хІарп тамахлъи авар мацІалда гІечІо.

Рагьукъал хІарпал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда бугеб 46 рагьукъаб гьаракь бихьизабизе хІалтІизабула хІалтІизабула 36 алипалда бугеб (гьезул 13 жубараб) ва 9 кІирекъараб хІарп.

ХІарп Фонема

(ХФА)

ХІарп Фонема

(ХФА)

ХІарп Фонема

(ХФА)

ХІарп Фонема

(ХФА)

ХІарп Фонема

(ХФА)

ХІарп Фонема

(ХФА)

Б [b] Д [d] Кь [t͡ɬːʼ] Н [n] Ф [f][lower-alpha 1] ЦІ [t͡sʼ]
В [w] Ж [ʒ] КІ [] П [p] Х [χ] Ч [t͡ʃ]
Г [ɡ] З [z] Л [l]/[ɫ] Р [r] Хъ [q͡χː] ЧІ [t͡ʃʼ]
Гъ [ʁ] Й [j] Лъ [ɬ] С [s] Хь [x] Ш [ʃ]
Гь [h] К [k] (ЛІ)[lower-alpha 2] [t͡ɬː] Т [t] ХІ [ħ] Щ [ʃː]
ГІ [ʕ] Къ [q͡χʼ] М [m] ТІ [] Ц [t͡s] ъ[lower-alpha 3] [ʔ]
  1. Авар мацӀалда гьечӀо [f] гьаракь, гьеб гьаракь бихьизабулеб A хӀарп хъвала цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулъ, ва гӀемерисеб гьеб хӀарп цӀализе бегьула [p] гьаракь гӀадин.
  2. [t͡ɬː] гьаракь бихьизабизе бахъараб буго ЛI хIарп, амма гьеб алипалда тасдикъ гьабун гьечIо, гьелъул бакIалда гIемерисеб хIатIизабула кIирекъараб Лълъ, амма хIакъикъаталда кIирекъаб лълъ данде ккола къвакIараб [ɬː] бихьизабизе (гьеб гьаракь хъвай-хъвагIиялда бихьизабула релълъине абураб рагІулъ ва гьелъул цогидал формабазулъ).
  3. Къараб ишара хӀалтӀизабула жибго авар мацӀалъул рагьукъаб [ʔ] гьаракь бихьизабизеги, мисалалъе: вабаъ [wa.ˈbaʔ], гьуърул [huʔ.ˈruӀ], гьединго рагьукъаб гьаракь хадуб бачӀунеб рагьараб гьаракьалдаса тӀезабизеги: масъала [mas.ˈʔa.la], субъект [sub. jekt].

КІирекъарал хІарпал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ГІадатал рагьукъал гьаркьал гурелги, авар мацІарда руго къвакӀарал/кӀилъарал рагьукъал гьаркьалги (ялъуни геминатала.). Амма алипбаялда гьеб 14 геминаталъул ункъгояб гурони бихьизабун гьечӀо хасаб хІарпалдалъун: Къ, Кь, Хъ, Щ ([q͡χʼ], [t͡ɬːʼ], [q͡χː], [ʃː]); хутӀарал гьаркьал рихьизаризе хІалтІизарула кӀирекъарал, ай кІи-кІи цадахъ хъварал хІарпал. Жидеца хассал гьаркьал рихьизарулел рукӀаниги, гьел кӀирекъарал хӀарпал алипалда рихьизарун гьечӀо.

КІирекъараб хІарп Фонема

(ХФА)

КІирекъараб хІарп Фонема

(ХФА)

КІирекъараб хІарп Фонема

(ХФА)

Кк [] Сс [] ЦІцІ [t͡sːʼ]
КІкІ [kːʼ] Хх [χː] Чч [t͡ʃː]
Лълъ [t͡ɬː]/[ɬː] Цц [t͡sː] ЧІчІ [t͡ʃːʼ]

КъвакIарал рагьукъал гьаркьал авар мацІалда гIемерал рагIабазулъ руго, амма хъвалаго гьел киналго гаркьал кIирекъарал хIарпаздалъун рихьизаруларо. Гьанжесеб авар мацІалъул орфографияб малъиязда рекъон, рагІулебщинаб бакІалда хъвала Кк, КIкI ва Чч ([], [kːʼ] ва [t͡ʃː] фонемаби), хутІарал кирекъарал хІарпал хъвала хадусел бакІазда.

  1. кIирекъараб лълъ хъвала билълъине, лълъар ([t͡ɬː]), релълъине ([ɬː]) ва гьезул цогидал формабазулъ.
  2. кIирекъараб сс хъвала ссан, буссине, бессиз, руссун ва гьезул цогидал формабазулъ.
  3. кIирекъараб хх хъвала биххизе, махх, раххан, ххвел, ххине, ххезе, ххам, буххизе ва гьезул цогидал формабазулъ.
  4. кIирекъараб цц хъвала беццизе, ицц, ццин ва гьезул цогидал формабазулъ.
  5. кIирекъараб цIцI хъвала бацIцIине, бецIцIизе, буцIцIине, цIцIе ва гьезул цогидал формабазулъ.
  6. кIирекъараб чIчI хъвала бечIчIизе, чIчIвад, речIчIизе, ричIчI, бичIчIизе ва гьезул цогидал формабазулъ.

Рагьукъал лабиаллъарал гьаркьал рихьизарулел хІарпал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалда буго 22 лабиализацияб, ай кIутIби цебе цутIизарун бахъулеб рагьукъаб гьаракь, гьезул цохIо [w] гьаракьалъе буго алипбаялда хасаб хІарп — В; хутIарал лабиализациял рагьукъалгьаркьал рихьизарула цогидал рагьукъал ва В хIарпал кІирекъон хъваялдалъун (рагьукъаб + в)[7]; гьел хIарпал рихьизарун гьечIо алипбаялда.

ХІарп ХФА ХІарп ХФА ХІарп ХФА
Гв [ɡʷ] Кьв [t͡ɬːʷʼ] Хъв [q͡χːʷ]
Гъв [ʁʷ] КІв [kʷʼ] Хьв []
Дв [] КІкІв [kːʷʼ] ЦІв [t͡sʷʼ]
Зв [] Лъв [t͡ɬːʷ] Чв [t͡ʃʷ]
Кв [] Св [sʷː] ЧІв [t͡ʃʷʼ]
Ккв [kːʷ] Хв [χʷ] ЧІчІв [t͡ʃʷʼ]
Къв [q͡χːʷʼ] Ххв [χːʷ] Щв [ʃːʷ]

Гьанжесеб авар хъвай-хъвагІиялда ругел гІадатиял, журарал ва кІирекъарал хІарпал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

А а Б б В в Г г Гв гв Гъ гъ Гъв гъв Гь гь ГI гI Д д
Дв дв Е е Ё ё Ж ж З з Зв зв И и Й й К к Кв кв
Кк кк Ккв ккв Къ къ Къв къв Кь кь Кьв кьв КI кI КIв кIв КIкIв кIкIв Л л
ЛI Лъ Лъв Лълъ М м Н н О о П п Р р С с
Св св Сс сс Т т ТI тI У у Ф ф Х х Хв хв Хх хх Ххв ххв
Хъ хъ Хъв хъв Хь хь Хьв хьв ХI хI Ц ц Цц цц ЦI цI ЦIв цIв ЦIцI цIцI
Ч ч Чв чв Чч чч ЧI чI ЧIв чIв ЧIчIв чIчIв Ш ш Щ щ Щв щв ъ
ы ь Э э Ю ю Я я


Лингвистикияб сипат-сурат[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Фонетика ва фонология[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьазул система.
Лабиалиял Альвеоляриял Палаталиял Веляриял Увуляриял Фарингалиял Глотталиял
Бакьулъи МацӀ. хьолбохъ рахъ
_______ къвакIарал _______ къвакIарал _______ къвакIарал _______ къвакIарал _______ къвакIарал
МагӀазухъан рахъулел m n
Лугби гъункун рахъулел зирарал b d ɡ
гъугъал p t k ʔ
абруп. kʼː
Аффрикатал гъугъал t͡s t͡sː t͡ɬː t͡ʃ t͡ʃː q͡χː
абруп. t͡sʼ t͡sːʼ t͡ɬːʼ t͡ʃʼ t͡ʃːʼ q͡χʼ
РичӀи ккун рахъулел гъугъал s ɬ ɬː ʃ ʃː x χ χː ħ
зирарал v z ʒ ʁ ʕ h
Аппроксимантал l j w
Сородулел r

Рагьукъал гьаркьал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацӀалъул фонетикалъул системаялда, лабиалиял рагьукъал рикӀкӀинчӀого, буго 44 рагьукъаб гьаракъ.

Бахъулеб бакӀалде багьалун, авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал руго:

  1. кӀутӀбузулал: [m], [p], [b], [v]
  2. цабзазулала: [d], [t], [tʼ], [s], [sː], [z], [t͡s], [t͡sː], [t͡sʼ], [t͡sːʼ]
  3. дабзазулал: [ʃ], [ʃː], [ʒ], [t͡ʃ], [t͡ʃː], [t͡ʃʼ], [t͡ʃːʼ], [r]
  4. мацӀалъул хьолбохъ рахъалдаса рахъулел: [ɬ], [ɬː], [l], [ɫ], [t͡ɬː]
  5. мацӀалъул гьоркьохъеб бутӀаялдасан рахъулел: [j]
  6. мацӀалъул нахъисеб бутӀаялдасан рахъулел: [k], [kː], [kʼ], [kːʼ], [ɡ]
  7. тамахаб хвенехалдалъун рахъулел: [ʁ], [q͡χʼ], [χ], [χː], [q͡χː]
  8. щокъросан рахъулел: [ħ], [ʕ]
  9. мукъулукъалдасан рахъулел: [h], [ʔ]

Бахъулеб куц хӀисабалда рагъукъал рикьула 6 тӀелалде:

  1. магӀазухъан рахъулеле: [m], [n]
  2. гьаракь бахъулаго лугби цуцалъ гъункун рахъулел: [b], [p], [d], [t], [tʼ], [ɡ], [k], [kː], [kʼ], [kːʼ], [ʔ]
  3. аффрикатал: [t͡s], [t͡sː], [t͡sʼ], [t͡sːʼ], [t͡ʃ],[t͡ʃː], [t͡ʃʼ], [t͡ʃʼː], [t͡ɬː], [t͡ɬʼː], [q͡χː], [q͡χːʼ]
  4. ричӀи ккун рахъулел: [v], [z], [s], [s], [ʒ], [ʃ], [ʃ], [ɬ], [ɬ], [x], [χ], [χ], [ʁ], [ʕ], [ħ], [h]
  5. aппроксимантал: [Ӏ], [j], [w]
  6. сородулел: [r]

Гъугъал лугби гъункун рахъулел кІутІбузулалги дабзазул бакьулъ бакІалъулалги рагьукъал руго аспиратиял, ай жал абулаго акустикияб гьаракь лъугьунел (хІухьелалде тІадецуй), амма авар мацІалда аспирация лезгин мацІазде данде ккун, буго загІипаб.

Авар мацІалда буго гьединго рагьукъал гьаркьазул лабиализацияги. Орфорафияб къагІидаялда гьеб бихьизабула В хІарпалъул кумекалдалъун (рагьукъаб + в). Усларица жиндирго авар мацІалъул грамматикаялъул жузалда лабиализациялъул бакІалда рехсон руго дифтонгал, ай кІирекъарал рагьарал хІарпал, амма гьенжесел лингвистаз рикІкІунеб буго авар мацІалда лабиализация букІин, гьелъие хІужжалъунги буго авар мацІалда жиндирго рагІул байбихьуда киданиги кІиго рагьукъаб гьаракь данде чІвангутІи. ГІемерисел рагІабазул байбихьуда хъвалеб рагьукъаб + в кколаро кІиго батІаго бугеб рагьукъаб гьарклъунь, гьеб ккола цо лабиализацияб гьаракь. Авар мацІалда лабиализатия киданиги данде чІваларо рагІул ахиралда; кІутІбузул рагьарал гьаркьазда цебе гьеб тІагІуна: гъветІ - гъутІби (гІ. ф.).

Рагьарал гьаркьал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда буго 5 рагьараб гьаракь: [i], [u], [e], [o], [a], гьез гІуцІцІула щуго бутІаялъул лъабокІонаб система:

Борхи Кьер
Цебесеб Гьоркьохъеб Нахъисеб
ТІасияб [i] [u]
Гьоркьохеб [e] [o]
Гъоркьияб [a]

Ударение[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда ударение буго загІипаб эспираторияб; гІемерисеб гьеб тІаде ккола рагІул тІоцебесеб яги кІиабилеб къотІелалда, рагІабазул къотІелазул къадаралда бараб букІунаро; фигІлуялъул гьечІолъиялъул формаялда ударение букІине бегьула лъабабилеб яги ункъабилеб рагІул къотІелалда тІад. ГІемерисел рагІабазулъ ударение букІуна хьвадулеб, ай рагІул бокьараб къотІелалде тІаде ккезе бегьулеб: гомоггонги'л. Ударениялъул хьвадиялдалъун хисула лексикияб магІна, гьединго хисизабизе бегьула грамматикияб магІнаги: ру'гънал (гІ. форма) — ругъна'л (ругъун рагІул хаслъул игІраб).

Аслиял фонетикаял хиса-басиял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  • Аблаут (рагьарал хиси) — форма яги рагІи лъугьунаго, рагІи хисулаго: [i]/[u]: налъи — налъуца (эргатив); [i]/[e]: тиризе — терезе (гІахьалаб заман); [i]/[o]: кьили — кьолоца (эргатив); [u]/[e]: тункизе — тенкезе (гІахьалаб заман); [u]/[o]: нус — носоца (эргатив); [e]/[i]: хleтle — хIатIица (эргатив); [e]/[u], кету — кутул (гІем. ф.); [e]/[o]: пер — пороца (эргатив); [e]/[a]: бече — бачица (эргатив); [o]/[i]: чохтIо — чахтIица (эргатив); [o]/[a]: гьоло — гьалица (акт. игІр.); [a]/[i]: бугъа — бугъица (эргатив); [a]/[u]: хъала — хъулби (гІем. ф.); [a]/[o]: гIаштIи — гIоштIоца (эргатив);
  • Элизия (рагьарал тІагІин) — рагІи хисулаго, форма ва рагІи лъугьунаго: бурутIбуртIица (эргатив); гомоггонгица (эргатив); гlepeтlгIертIица (эргатив);
  • Ассимиляция [m] > [n] — мацІалъул цересел ва нахъисел рагьукъазда цебе (лъугьуна рагІи ва форма лъугьунагоги, рагІи хисулелъубги): гъамас — гъансил (генетив); гамачI — ганчIил (генетив); тамахьу — танхьил, чIимих — чIинхал (гІем. ф.); цо-цо мехалъ гьел гьаркьал хисичІого хутІула: ханжархонжроца (эргатив);
  • Диссимиляция [n] > [m] ([r] гьаракьалда хадуб): гъаран — гъармил (генетив); чаран — чармил (генетив);
  • Метатеза — хъуй бугеб (кІутІбузулал) + сонорияб > сонорияб + хъуй бугеб: габур — гарбал (гІем. ф.); хабар —  харбил (генетив); тIамур —  тIармил (генетив); цIибил — цIолбол (генетив);
  • [n], [m], [d], [t] рагьукъал гьаркьал тІагІин (рагІи хисулаго, форма ва рагІи лъугьунаго): рехъенрехъаби (гІем. ф.); бусенбусадул (генетив); хIалтIухъанхIалтIухъаби (гІем. ф.); лъимлъел (генетив), лъадаца (акт. пад.); гlaтlид (тІадрагІи) — гIатIилъи (цІар); къебедкъебелъи ; щулат (тІадрагІи) — щулалъи (цІар);
  • Сингармонизм (ахиралда бугеб рагьараб кьибилалда бугеб рагьаралда релъин): къиликъолоца (эргатив); кечIкочIоца (эргатив); церцараца (эргатив);
  • Аслуялда тІаде рагІул къотІел яги гьаракь бачІин (рагІи хисулаго): рахьрахь-да-ца (эргатив); моцIмоцI-ро-ца (эргатив); бербер-зу-ца (эргатив); оцоц-о-ца (эргатив); АхIмадАхIмад-и-ца (эргатив);
  • Лабиализация: свак, ххвел, гвенд, квер, хъвазе, кквезе;
  • Делабиализация (рагІул форма ва рагІи лъугьунаго): кlветlкIутIби (гІем. ф.); гъветIгъутIби (гІем. ф.), гъотIоца (эргатив).

Авар мацІалъул жиндирго рагІабазул байбихьуда киданиги букІунаро кІиго рагьукъаб гьаракь цадахъ, лъабго яги гьелдаса цІикІкІун рагьукъал рагІул ахиралдаги рукІунаро (къанагІатал гьоркьоса рахъиял - нСр тайпаялъул комплексал: тIонтIро, жинжра, къункъра). РагІуда жаниб лъабго рагьукъаб букІуна кІиго морфема цураб бакІалда яги редукция лъугьараб бакІалда: данд-базе, ханжархунжрул (гІ. ф.).

Морфонология[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда  буго  анкьго рагІул къотІелалъул тайпа, гьезул кІиго ккола рагьараб,  хутІараб щуго — къараб. Рагьараб рагІул къотІел ккола ахиралда рагьараб хІарп бугеб; гьеб гІуцІун букІуна цо рагьаралдаса (Р): а (ине глаголалъул тІалабияб наклонение), у; рагьукъабги рагьаралдасаги (КъР): къо, кьо. Къараб  р.-къотІи гуцІун букІуна: рагьараб ва рагьукъаб (РКъ)ах, их, иц; рагьукъаб, рагьараб ва кІиго рагьукъаб (КъРКъКъ) — гІемерисеб ахиралда бугеб рагьукъазул цояблъун букІуна  сонорияб м, н, л, р яги йкъверкъпинкь; рагьукъаб, рагьукъаб, рагьараб, рагьукъаб (КъКъРКъ)стаж, стол. ТІоцебесеб ункъго тайпа буго бищун тІиритІарал.

РагІул кьибилалъул тайпаби:

  1. цожубараб аслу C(w)V: къо, чу, цIа, ца, цIцIва, чи, кьо, ци ва ц.;
  2. цожубараб аслу  VC: агI, ах , оц, ицц, их ва ц.
  3. цожубараб аслу C(w)VC: махх, лагъ, нугI, ригь, рукъ, хур, лълъим, бис, бер, кIул, чIетI, чан, кIветI, гел, тIегь, рос, гохI ва ц.;
  4. цожубараб аслу VRC: анкь, ирс ва ц.;
  5. цожубараб аслу C(w)VRC: тIинчI, хIинчI, гIанкI, гIоркь, къарз, гвенд, гарцI ва ц.;
  6. кІижубараб аслу VCV: ада, угьи, уба ва ц.;
  7. кІижубараб аслу VCСV: урба, ургу, амру, аслу ва ц.;
  8. кІижубараб аслуC(w)VCV: гIари, гьобо, гъеду, кету, лъади, дару, рагIи ва ц.;
  9. кІижубараб аслу VCVС: агъаз, асар, эмен, эбел, адаб, ахир, авал  ва ц.;
  10. кІижубараб аслу VCСVC: адрес, азбар, айгъир, аскар, авлахъ, амбар, аргъан, ахIмакъ, илбис ва ц.; (гьаб тайпаялде гъорлъе ккола цоги мацІаздаса рачІарал рагІаби);
  11. кІижубараб аслу C(в)VRC(в)V: тIанса, гIанса, квартIа, гъванща, гвангва, ханжу, торгIо, гордо ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тІоцебесеб хъуй бугеб  рагьукъаб бугеб: дагIба, кIуштIа, гIаштIи, гIузру, мусру, сихIру (гьаб конструкциялда руго аслияб къагІидаялда цогидал мацІаздасан рачІарал рагІарал рагІаби);
  12. кІижубараб аслу C(в)VCVC: гамачI, чапар, гьудул, гIалим, лъимер, гудур, рехъен, рукIел ва ц.;
  13. кІижубараб аслу C(в)VRCVC: хвалчен, ханжар, гьалмагъ, салмаг, сандукI, саргъас, баргъич  ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тІоцебесеб хъуй бугеб  рагьукъаб бугеб (цогидал мацІаздасан рачІарал рагІаби): хашхаш, гIужрукъ, гужгат, сухъмахъ, сухIмат ва ц.;  
  14. кІижубараб аслу CVCVRC: туманкI;
  15. лъабжубараб аслу VCCVCV: аздагьо;
  16. лъабжубараб аслу (C)VCVCV: можоро, сумало, габани, гъадаро, гьереси, катIари, гIарада  ва ц.;
  17. лъабжубараб аслу (C)VCVRCV, (C)VRCVCV: итаркIо, гвангвара, гIанхвара, газаргъо ва ц.;
  18. лъабжубараб аслу (C)VCVCVC: аманат, апараг, жанавар, апараг, годекIан, малаик ва ц.
  19. лъабжубараб аслу (C)VСCVCVC: ахбазан;

Цогияздаса лъугьунарел глаголалъул аслуял: V (ине), CV (кке-зе), CVC (лъу-гьи-не; гьанирго рачІуна  бабихьуда жинсиял гІаламатал ругел фигІлабиги: в-ачI-ине), CVRC (гьурщ-изе)[8].

Морфология[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацI ккола аглютинантияб мацI, жинда гъорлъ дагьабго формантаздалъун рагIи хисиги аналитизмги (хадурегІелал ва кумакалъул глаголал) бугеб[9]. Авар мацIалъул рагIаби рикьула кIиде — жалго жидедаго чIараздеги кумекалъулаздеги. Жалго жидедаго чIаразде гъолъе уна: цІар, сифат, цІарубакІ, рикІкІен, фигІлу ва тІадрагІи.

ЦІаралъул буго 3 жинс (чиясул, чІужуялъул, гьоркьохъеб), цолъул ва гIемерлъул форма, лъабго свери. Сифатазул буго лъабго жинс, цоялъул ва гIемерлъул форма, игІрабазде рекъон свери. ЦІарубакІал ва рикІкІенал ратІагьарула цІарулал бутІазбаздаса семантикиял хаслъияз. ФигІлуялъул буго класс, заман, хисизаби[9], иш ин ва унгутІи, руго фигІлаби жинсиял ва жинсиял гурел, гІадатал ва журарал; фигІлуялъул хасал формабилъун рикІкІуна масдар, сифат-фигІлу ва конверб. ТІадрагІи, жиндир формаялъ къокъаб сипатал релълъараб букІаниги, батІа гьабула гьелдаса синтаксиял функцияздалъун. Синтаксияб позициялъ батІа гьабула гьединго бакІалъул тІадрагІиги хадрегІелалги. Авар мацІалъул, ва гьединго моариязул мацІалъул тІадрагІабазул буго, жиб тІокІаб цониги мацІалда гьечІеб, данде ккезабиялъул суффиксал[10], жидер кумекалдалъун тІадрагІи жинсияб рахъалъ цІаргун данде кколеб (мисалалъе: хадув, хадуй, хадуб, хадур).

Кумакалъулал каламалъул бутІабазде гъорлъе уна: дандраял, бутІаби, хадурегІелал, междометие. Гьезул грамматикияб форма букIаниги, лексикияб магIна букIунаро ва гьел жумлаялъул гІахьалал бутІабилъун кколаро. Гьезул иш буго рагIабазул гьоркьолъи, бухьен, гьезда гьоркьоб бугеб сипат-хIал баян гьабун бихьизаби.

ЦIар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ЦIар ккола жиндир грамматикияб формаги бугеб, сундул букІаниги магIнаги бичIчIизабулеб каламалъул бутIалъун. Авар мацІалда, магIнаялде балагьун, цIарал щив? щий? щиб? щал? абурал суалазе жаваблъун рачIуна; цIаралъе сифаталдалъун гьабизе бегьула сипат-сурат.

ЦIаралъул руго хадусел грамматикиял гIаламатал:

  1. Хассалги гIаммалги рукIин. Хасал цIаразде гъорлъе ккола гIадамазда (хасго), хIайваназда, бакIазда лъурал цIарал: МухIамад, ГIали, Москва. ГIаммал цIаразде гъорлъе уна хутIаралщинал: лъар, бетIер, зоб, ракь, мегIер;
  2. Цолъул ва гIемерлъул форма букIин: бетIер — бутIрул, ракь — ракьал, мегIер — мугIрул;
  3. Чиясул, чIужуялъул ва гьоркьохъеб жинс букIин. Авар мацIалда рагIаби жинсазде рикьула гьел щив? щий? щиб? абурал суалазда рекъон: чиясул жинс (щив?) — вас, эмен, вац; чIужуялъул жинс (щий?) — яс, эбел, яц; гьоркьохъеб жинс (щиб?) — хIалтIи, ракь, гIор.
  4. Падежазде свери: вац — вацас — вацас ва гь. ц.
Жинсалъул категория[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалъул цІарал рикьула лъабго классалде. I классалде гъорлъе ккола бихьинчиясда хурхарал цІарал, цолъул формаялда гьеб класс бихбизабулеб гІаламатлъун ккола В ([w]): бихьинчи, эмен, вас, вац, устар ва ц. II классалде гъорлъе уна чІужугІаданалда хурхарал цІарал, цолъул формаялда гьеб класс бихбизабулеб гІаламатлъун ккола Й ([j]): чІужугІадан, лъади, эбел, яс, яц ва ц. ХутІарал цІарал, чІагоял рукІа, чІагоял гурел рукІа, гъорлъе уна III классалде, класс бихьизабулеб гІаламат — Б ([b]). ГІемерлъул форма бихьизабулеб гІалматлъун ккола Р/Л.

Жинсиял гІаламатал
Класс Жинс Цолъул форма Мисал ГІемерлъул форма Мисал
I чиясул в вас вачІана р/л васал рачІана
II чІужуялъул й яс ячІана ясал рачІана
III гьоркьохъеб б чу бачІана чуял рачІана
ГІемерлъул формаялъул категория[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда цІаразул буго цолъул ва гІемерлъул формаби. Руго цІарал, жал гІицІго цолъул формаялда гурони рукІунарел, гьезде гъорлъе уна абстрактивиял цІарал (рокьи, яхІ ва ц.), бищун цересел гІааразул цІарал (дада, баба, даци, ада), гІемерисел хасал цІарал ва цадахълъи бичІчІизабулел цІарал ( ярагъ, чехь-бакь ва ц.).

Руго цо-цо pluralia tantum рагІаби: кагътал (хІай, цолъул формаялда кагъат — жинда тІад хъвадаризе хІалтІизабулеб жо), цІороберал, цІадираби. Гьабго тІелалде гъорлъе рачине бегьула рос-лъади, эбел-эмен гІадал рагІабиги. Гьенирго руго батІи-батІиял росабазул гІадамазде абулел цІаралги, щай гурелъул гьезул корреляталлъун цолъул формаялда рукІуна адъективал, жал топонимаздаса лъугьарал[11] (балагье Авар росабазул гІадамазда абулел цІарал).

Цо-цо цІаразул цолъул формаялъул рукІине бегьула цадахълъиялъул магІнаги: гамачІ — цо яги гІемерал цадахъ, материал хІисабалда.

Авар мацІалда гІемерлъул форма лъугьунел суффиксал рикьизе бегьула кІиго тІелалде:

  • Продуктивиял:
    • -аби[12] (ахиралда рагьарал ва суффиксалиял , ругел, ахирисеб рагьараб [+н] тІагІуна): дару — дар-аби, рагІи — рагІ-аби, хІалтІухъан — хІалтІухъ-аби;
    • -заби — гІадамазда хурхарал цІаразулъ: чапар — чапар-заби, гІалим — гІалим-заби, гьудул — гьудл-заби;
    • -ал — рагьукъаб ахиралда ругел рагІабазулъ: бис — бис-ал, бер — бер-ал, кІул — кІулал; авар мацІалъул жиндирго журарал аслу бугел рагІабазулъ (тІадецуй бугеб суффиксалъулъ) аслуялъул кІиабилеб рагьаралъул лъугьуна редукция: гудур — гудр-ал, лъимер — лъим-ал, лъим — лъин-ал; къанагІат суффикс -ал дандчІвала ахиралда рагьараб бугеб битІараб аслуялъулъ, жиндие гІемерлъул формаялда редукция лъугьунеб: гьобо — гьабал; гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазулъ суффикс ккола тІадецуй гьечІеб ва редукция лъугьунаро: трактор — трактор-ал;
    • -ял — цожубараб CV аслу бугел рагІабазулъ: къо — къо-ял, цІа — цІа-ял, чу — чу-ял, амма ца — ца-би, цІва — цІва-би, чІва — чІва-би;
  • Продуктивиял гурел:
    • -зал (цожубарал рагІабазулъ): лагъ — лагъ-зал, нугІ — нугI-зал, хур — хур-зал;
    • -дул, -ул (аслуялъул вокализм хисула V > у): гъадаро — гъудр-ул, кету — кут-ул, тІегь — тІугь-дул;
    • (аслу хисиялъул низам гьечІел): тІинчІ — тІанчІ-и, хIинчI — хIанчI-и, гIака — гIач-и; гьабго цоцаца хиси хутІула цо-цо жубараб аслу бугел рагІабазулъ, жидер кІиабилеб бутІалъун -чи компонент бугел: захІмат-чи — захІмат-чагІи, гІолохъан-чи — гІолохъ-аби;
    • -би (аслуялъул вокализм хисула V > у): кIветI — кIутI-би, гIанса — гIунсби, квартIа — куртI-би.

ГІемерлъул форма лъугьунеб супплетивияб къагІида бихьизабун буго чІужу — руччаби параялда. Гьединго дандечІвала цо-цо рагІабазул гІемерлъул форма лъугьунеб кІи-кІи къагІидабиги: хабар — хар-бал/хабарал, кету — кут-ул/кат-ал, хоб — хобал/хабал/хабзал ва ц. Гьениб параллелияб формабазул цояблъун ккола тІадецуй гьечІеб суффикс -ал, жинца цо ккураб къадар бихьизабулеб, гьебго заманалда гьелъул корелляталъ бихьизабула къадар гьечІеб букІин: дагьалго рукъалгІемарал рукъзал[13]. Цо-цо нухалда плюралисалъул батІи-батІиябформация гьабиялдалъун лексикияб магІна хисула. Жибго гІемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацІалда буго дистрибутивияб гІемерлъи бихьизабиялъул къагІидаги (цІарул аслу такрарлъиялдалъун): рукъо-рукъоре, рахъ-рахъалде.

ИгІрабалъул категория[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда кинабниги буго 19 падеж, гьезул ункъго ккола гІадатаблъун, хутІараб 15 — бакІалъул игІраблъун. ГІадатал игІрабазде гъорлъе уна аслияб, жиб цІаралъул битІараб аслулъун кколеб, актив, хаслъул ва кьовул игІрабал, жал хъвалсараб аслуялдаса лъугьунел.

ГІадатал игІрабал
ИгІраб Суал Суффиксал ХIалтIизабула
Аслияб игІраб

(номинатив)

щив? щий? щиб? щал?
  • унгутІияб фигІлуялъул субъект бихьизабизе: жакъа цІад бана;
  • аналитикиял континуалиял формабазда ин бугел фигІлабазул субъект бихьизабизе: бацІги церги давла бикьулел рукІана;
  • ин бугеб фигІлуялъул объект бихьизабизе: васас кагъат хъвана; гьабго модель хутІула гьединго лугбузул багъа-бачари бихьизабулел фигІлаби ругел жумлабаздаги: Дица, бералги къанщун, бетIер гьанкIезабуна [ХI. ХI.]
  • жубараб предикаталъул цІарулаб бутІаялда -лъун бутІагун цадахъ: гьурилъун роржун ана сонал.
  • хитІаб гьабиялда
  • аппозитивиял конструкциязда, гІемерисеб гІагарлъиялда хурхарал терминазда, хІалтІи-пишаялъул цІаразда, топонимазда ва ц.: дирго вац МухІамадкамил; гьанибго бегьула аслияб игІра батІи-батІиял дандраязда цадахъ букІинеги: Щибаб кечI тIаде вачIунев гьобол гIадин букIуна (ХІ. Р.);
  • бутІрул хъваялда, суратазда гъоркьваязда, къамусияб ва абулеб форма хІисабалда.
Актив игІраб

(эргатив)

лъица? сунца? -с/-лъ/-ца
  • ин бугеб ишалъул субъек бихьизабизе: Хан-ас гьесухъе чи витIанила (Ф. ГІ.);
  • инструменталияб тІадежубайлъун: васас къалмица сурат бахъана;
  • иш лъугунеб куцалъул хІаллъун: дунго матІуялъ вихьана;
  • заманалъул хІаллъун: гьеб къоялъ ниж дандчІвана;
  • бакІалъул ва гІилла-мурадалъул хІаллъун: гIемер хъвадариялъ килщал унтула.
Хаслъул игІраб

(генетив)

лъил? сундул? -(у)л
  • щиб букІанги сундуе букІанги кколеб букІин бихьизабизе: инсул рукъ, тІехьалъул жилд, гьоболасул чу;
  • киналдасаго бутІа бихьизабизе: гІадамасул берал, кочIол рагIаби, нусалъул бал;
  • щиб букІаниги кинаб букІаниги материалалъул гьабураб букІин бихьизабизе: меседил баргъич, щагIил гъадаро, цIулал гъуд;
  • гІемерлъиялдаса цо элемент бихьизабизе: рекIаразул цевехъан;
  • субъекталъул иш/хІал бихьизабизе: гІалимзабазул бахІс, бетІералъул унти, рекІел кьаби; шартІияб къагІидаялъ гьанибго бачине бегьула субъект — ишалъул хІасил бихьизабиги[14]: моцІрол канлъи, зурма-къолол гьаракь;
  • гІуцІулеб элементалъул къадар бихьизабизе: лъел гІеретІ, ханждал хъап, тІорщалил роцен;
  • группаялъул гІуцІи бихьизабизе: тІогьол квацІи, ясазул тІел, боцІул рехьед;
  • гІаммаб баянлъиялъул гьоркьолъи бихьизабизе: рокьул гІаламат, эркенлъиялъул бакънал, лъикIаб тайпаялъул айгъир;
  • заманалъул гьоркьолъи бихьизабизе: роол гІуж, хасалил сордо, ихдалил заман;
  • бакІалъул гьоркьолъи бихьизабизе: авлахъалъул тIугьдул, росдал гIадамал;
  • гІаламатазул ва гьел тІаде кколезул гьоркьолъи бихьизабизе: мугIрузул борхалъи, гІадамасул чІухІи, халичабазул гьайбатлъи;
  • сундуе букІаниги щиб букІаниги жо хІалтІизаби: чол тIикъва, оцазул рукь;
  • тІаде цІаялъулаб конструкциялъул субъект бихьизабизе: Гьав ханасул йикIанила цIакъ берцинай цо яс (Ф. ГІ.);
  • цо-цо фигІлабигун хъвалсараб тІадежубай хІисабалда: Киназго жиде-жидер поэзи-ялъул, халкъазул бицана (ХІ. Р.)
Кьовул игІраб (датив) лъие? сундуе? -е
  • цIаралъ гьабулеб иш цогиялдехун буссараб букIин бихьизабизе: дица васасе кумек гьабуна.
  • бокьизе фигІлуялда субъект бихьизабизе: дие мун йокьула.
  • цогидал предикалгун цадахъги: Цо замандаласан бацIи-е-ги цара-е-ги кIи-кIи тIинчI гьабун буго (Ф. ГІ)

БакІалъул игІрабал рикьула хадусел тІелазде:

  • локатив яги чІовул игІрабал, жидеца бугеб бакІ бихьизабулел, цо хӀалалда сасиналъул, чӀеялъул магӀна бичӀизабулел;
  • аллатив яги рачІул игІрабал (суффикс -е), жидеца кибехун букІаниги рачІин/ин бихьизабулел (букІине бегьула -хун бутІагун);
  • аблатив яги ратІалъул (суффикс -са/-а), жидеца сундаса букІаниги киса букІаниги батІалъун ин бихьизабулел;
  • транслатив (суффикс.-[с]а-н), жинца сунда жанисаниги ин бичІчІизабулеб.

Гьелги жеги рикьула щу-щу сериялде, жидер игІрабал суффиксал хъвалсараб аслуялда хурхун ва локализация бихьизабулеб гІаламат тІаде жубаялдалъун лъугьунел:

ИгІраб Серия/игІраб Суал Суффиксал ХIалтIизабула (бакІалъул, ин/бачІиналъул магІнаялда)
Локатив I/жинда игІраб лъида? сунда? -да
  • I серия — щиб букІаниги лъиде/сунде букІнии данде ккун тІадехун букІин (локатив), тадехун ин/бачІин (аллатив), тасІа ин/бачІин (аблатив), тІасан ин/бачІин (транслатив) бичІчІизабизе;
  • II серия — щиб букІаниги лъида/сунда букІаниги гІагарлъухъ букІин (локатив), гІагарлъухъе ин/бачІин (аллатив), гІагарлъухъа ин/бачІин (аблатив), гІагарлъухъан ин/бачІин (транслатив) бичІчІизабизе;
  • III серия — щиб букІаниги лъида/сунда букІаниги гъорлъ букІин (локатив), гъорлъе ин/бачІин (аллатив), гъорлъа ин/бачІин (аблатив), гъорлъан ин/бачІин (транслатив) бичІчІизбизе;
  • IV серия — щиб букІаниги лъида/сунда букІаниги гъоркь букІин (локатив), гъоркье ин/бачІин (аллатив), гъоркьа ин/бачІин (аблатив), гьоркьан ин/бачІин (транслатив) бичІчІизабизе;
  • V серия — щиб букІаниги сунда букІаниги жаниб букІин (локатив), жинибе ин/бачІин (аллатив), жаниса ин/бачІин (аблатив), жанисан ин/бачІин (транслатив) бичІчІизабизе;
II/жиндихъ игІраб лъихъ? сундухъ? -ухъ
III/жиндилъ игІраб лъилъ? сундулъ? -улъ
IV/жиндикь игІраб лъикь? сундукь? -укь
V/жаниб игІраб киб? -ни/-у + -в/-й/-б/-р
Аллатив I/жинде игІраб лъиде? сунде? -де
II/жиндихъе игІраб лъихъе? сундухъе? -ухъе
III/жиндилъе игІраб лъилъе? сундулъе? -улъе
IV/жиндикье игІраб лъикье? сундукье? -укье
V/жанибе игІраб кибе? -ниве/-уве

-нийе/-уйе

-нибе/-убе

-нире/-уре

Аблатив I/жиндаса игІраб лъидаса? сундаса? -ухъа
II/жиндихъа игІраб лъихъа? сундухъа? -ухъа
III/жиндилъа игІраб лъилъа? сундулъа? -улъа
IV/жиндикьа игІраб лъикьа? сундукьа? -укьа
V/жаниса игІраб киса? -ниса/-уса
Транслатив I/жиндасан игІраб лъидасан? сундасан? -ухъан
II/жиндихъан игІраб лъихъан? сундухъан? -ухъан
III/жиндилъан игІраб лъилъан? сундулъан? -улъан
IV/жиндикьан игІраб лъикьан? сундукьа(н)? -укьан
V/жанисан игІраб кисан? -нисан/-усан

БакІалъул игІрабазул гьединго руго бакІазул магІнаялда гуребги, цогидаб магІнаялда хІалтІизабиги. Мисалалъе, I сериялъул локатив хІалтІизабула:

  • рекІее асар лъугьиналъул фигІлабигун субъект бихьизабизе: васасда гьеб бичІчІана, дида кинабго жо кІочон тана;
  • адресатияб ва цогидал тІадежубаял рихьизаризе: АбутIалибица авар мацIалда дие жиндирго цIияб кечI цIалана (ХІ. Р.), Амма гьаб цониги улкаялда релъунаро;
  • физикияб асар гьабиялъул фигІлабазул объект гьабизе: дос таманча речIана долда;
  • дандекквеялъул объект лъугьинабизе: гьев вукІана вацасдаса къуватав вуго.
ЦІаралъул свери[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалъул цІарал, жидер актив игІрабалда букІунеб ахиралде балагьун, рикьула лъабго свериялде; I свериялъул ахиралда букIуна -с, II свериялъул — -лъ, III свериялъул — -ца.

ТIоцебесеб свериялда рекъон рачIуна гIемерисел чиясул жинсалъул гIаммал цIарал, чиясул жинсалъул жидер ахиралда жинсияб гІаламат бугел хасал цІарал (-ав ахиралда ругел авар хъизан-цІаралги), гьединго -ов, -ев ахирал ругел фамилиялги[15], .

чи, вац, Хириясулав, ГІумаров
ИгІраб Цолъул форма
Аслияб чи вац Хириясулав ГІумаров
Актив чи-яс вац-ас Хириясул-ас ГІумаров-ас
Хаслъул чи-яс-ул вац-ас-ул Хириясул-ас-ул ГІумаров-ас-ул
Кьовул чи-яс-е вац-ас-е Хириясул-ас-е ГІумаров-ас-е
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб чи-яс-да вас-ас-да Хириясул-ас-да ГІумаров-ас-да
жиндихъ игІраб чи-яс-ухъ вац-ас-ухъ Хириясул-ас-ухъ ГІумаров-ас-ухъ
жиндилъ игІраб чи-яс-улъ вац-ас-улъ Хириясул-ас-улъ ГІумаров-ас-улъ
жиндикь игІраб чи-яс-укь вац-ас-укь Хириясул-ас-укь ГІумаров-ас-укь
жаниб игІраб
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб чи-яс-де вац-ас-де Хириясул-ас-де ГІумаров-ас-де
жиндихъе игІраб чи-яс-ухъе вац-ас-ухъе Хириясул-ас-ухъе ГІумаров-ас-ухъе
жиндилъе игІраб чи-яс-улъе вац-ас-улъе Хириясул-ас-улъе ГІумаров-ас-улъе
жиндикье игІраб чи-яс-укье вац-ас-укье Хириясул-ас-укье ГІумаров-ас-укье
жанибе игІраб
РатІалъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб чи-яс-даса(н) вац-ас-даса(н) Хириясул-ас-даса(н) ГІумаров-ас-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб чи-яс-ухъа(н) вац-ас-ухъа(н) Хириясул-ас-ухъа(н) ГІумаров-ас-ухъа(н)
жиндилъа(н) игІраб чи-яс-улъа(н) вац-ас-улъа(н) Хириясул-ас-улъа(н) ГІумаров-ас-улъа(н)
жиндикьа(н) игІраб чи-яс-укьа(н) вац-ас-укьа(н) Хириясул-ас-укьа(н) ГІумаров-ас-укьа(н)
жаниса(н) игІраб

КIиабиле свериялда рекъон рачIуна чIужуялъул жинсалъул гIаммал цIарал ва цо-цо, жидер ахиралда жинсияб гІаламат бугел, хасал цIарал, гьоркъохъеб жинсалъул лъикIаланго гIаммал ва хасал цIарал[15]. Аслияб игІрабалда -ия, -ие абурал ахираздалъун лъугIулел батIиял мацIаздаса рачIарал цIарал игІрабазде сверулаго, ахирияб / гьаракь гьоркьоса тIагIуна, амма руго гьоркьосарахъиялги, мисалалъе, школа, аптека гІадал рагІаби

чІужу, яц, рукъ, хІули
ИгІраб Цолъул форма
чІужуялъул жинс гьоркьохъеб жинс
Аслияб чІужу яц рукъ хІули
Актив чІужу-ялъ яц-алъ рукъ-алъ хІули-ялъ
Хаслъул чІужу-ялъ-ул яц-алъ-ул рукъ-алъ-ул хІули-ялъ-ул
Кьовул чІужу-ялъ-е яц-алъ-е рукъ-алъ-е хІули-ялъ-е
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб чІужу-ял-да яц-ал-да рукъ-ал-да хІули-ял-да
жиндихъ игІраб чІужу-ялъ-ухъ яц-алъ-ухъ рукъ-алъ-ухъ хІули-ялъ-ухъ
жиндилъ игІраб чІужу-ялъ-улъ яц-алъ-улъ рукъ-алъ-улъ хІули-ялъ-улъ
жиндикь игІраб чІужу-ялъ-укь яц-алъ-укь рукъ-алъ-укь хІули-ялъ-укь
жаниб игІраб рукъ-алъ-уб(в/й/р)
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб чІужу-ял-де яц-ал-де рукъ-ал-де хІули-ял-де
жиндихъе игІраб чІужу-ялъ-ухъе яц-алъ-ухъе рукъ-алъ-ухъе хІули-ялъ-ухъе
жиндилъе игІраб чІужу-ялъ-улъе яц-алъ-улъе рукъ-алъ-улъе хІули-ялъ-улъе
жиндикье игІраб чІужу-ялъ-укье яц-алъ-укье рукъ-алъ-укье хІули-ялъ-укье
жанибе игІраб рукъ-алъ-убе
РатІалъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб чІужу-ял-даса(н) яц-ал-даса(н) рукъ-ал-даса(н) хІули-ял-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб чІужу-ялъ-ухъа(н) яц-алъ-ухъа(н) рукъ-алъ-ухъа(н) хІули-ялъ-ухъа(н)
жиндилъа(н) игІраб чІужу-ялъ-улъа(н) яц-алъ-улъа(н) рукъ-алъ-улъа(н) хІули-ялъ-улъа(н)
жиндикьа(н) игІраб чІужу-ялъ-укьа(н) яц-алъ-укьа(н) рукъ-алъ-укьа(н) хІули-ялъ-укьа(н)
жаниса(н) игІраб рукъ-алъ-уса(н)

Лъабабилеб свериялда рекъон сверула чиясул ва чІужуялъул жинсалъулги хасал цIарал, гьоркьохъеб жинсалъул гIизагIанго предметиял цIарал. Лъабабилеб свериялда рекъон рачIунел гьоркьохъеб жинсалъул рагIаби кIиабилеб свериялда рекъонги рукIине бегьула: гIощтIщца — гIащтIиялъ. III свериялъул цо-цо рагІабазул актив игІрабалда -д бачІине бегьула, гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазул ахиралдаса тамахаб ишара тІагІуна[15].

МухІамадкамил, ПатІимат, ракІ, рахь
ИгІраб Цолъул форма ГІемерлъул форма
чиясул жинс чІужуялъул жинс гьоркьохъеб жинс
Аслияб МухІамадкамил ПатІимат ракІ рахь
Актив МухІамадкамили-ца ПатІимати-ца рекІе-ца рахьда-ца
Хаслъул МухІамадкамили-л ПатІимати-л рекІе-л рахьда-л
Кьовул МухІамадкамили-е ПатІимати-е рекІе-е рахьда-е
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб МухІамадкамили-да ПатІимати-да рекІе-да рахьда-да
жиндихъ игІраб МухІамадкамили-хъ ПатІимати-хъ рекІе-хъ рахьда-хъ
жиндилъ игІраб МухІамадкамили-лъ ПатІимати-лъ рекІе-лъ рахьда-лъ
жиндикь игІраб МухІамадкамили-кь ПатІимати-кь рекІе-кь рахьда-кь
жаниб игІраб
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб МухІамадкамили-де ПатІимати-де рекІе-де рахьда-де
жиндихъе игІраб МухІамадкамили-хъе ПатІимати-хъе рекІе-хъе рахьда-хъе
жиндилъе игІраб МухІамадкамили-лъе ПатІимати-лъе рекІе-лъе рахьда-лъе
жиндикье игІраб МухІамадкамили-кье ПатІимати-кье рекІе-кье рахьда-кье
жанибе игІраб
РатІалъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб МухІамадкамили-даса(н) ПатІимати-даса(н) рекІе-даса(н) рахьда-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб МухІамадкамили-хъа(н) ПатІимати-хъа(н) рекІе-хъа(н) рахьда-хъа(н)
жиндилъа(н) игІраб МухІамадкамили-лъа(н) ПатІимати-лъа(н) рекІе-лъа(н) рахьда-лъа(н)
жиндикьа(н) игІраб МухІамадкамили-кьа(н) ПатІимати-кьа(н) рекІе-кьа(н) рахьда-кьа(н)
жаниса(н) игІраб

ГІемерлъул формаялда ругел цІарал игІрабазде свери.

вацал, яцал, рукъзал, ракІал
ИгІраб ГІемерлъул форма форма
I свери

ч. ж.

II свери

чІ. ж.

II свери

гь. ж.

III свери

гь. ж.

Аслияб вацал яцал рукъзал ракІал
Актив вац-аз яц-аз рукъзаб-аз ракІ-аз
Хаслъул вац-аз-ул яц-аз-ул рукъзаб-аз-ул ракІ-аз-ул
Кьовул вац-аз-е яц-аз-е рукъзаб-аз-е ракІ-аз-е
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб вас-аз-да яц-аз-да рукъзаб-аз-да ракІ-аз-да
жиндихъ игІраб вац-аз-ухъ яц-аз-ухъ рукъзаб-аз-ухъ ракІ-аз-ухъ
жиндилъ игІраб вац-аз-улъ яц-аз-улъ рукъзаб-аз-улъ ракІ-аз-улъ
жиндикь игІраб вац-аз-укь яц-аз-укь рукъзаб-аз-укь ракІ-аз-укь
жаниб игІраб
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб вац-аз-де яц-аз-де рукъзаб-аз-де ракІ-аз-де
жиндихъе игІраб вац-аз-ухъе яц-аз-ухъе рукъзаб-аз-ухъе ракІ-аз-ухъе
жиндилъе игІраб вац-аз-улъе яц-аз-улъе рукъзаб-аз-улъе ракІ-азс-улъе
жиндикье игІраб вац-аз-укье яц-аз-укье рукъзаб-аз-укье ракІ-аз-укье
жанибе игІраб
РатІалъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб вац-аз-даса(н) яц-аз-даса(н) рукъзаб-аз-даса(н) ракІ-аз-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб вац-аз-ухъа(н) яц-аз-ухъа(н) рукъзаб-аз-ухъа(н) ракІ-аз-ухъа(н)
жиндилъа(н) игІраб вац-аз-улъа(н) яц-аз-улъа(н) рукъзаб-аз-улъа(н) ракІ-аз-улъа(н)
жиндикьа(н) игІраб вац-аз-укьа(н) яц-аз-укьа(н) рукъзаб-аз-укьа(н) ракІ-аз-укьа(н)
жаниса(н) игІраб

Сифат[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалъул сундул букІаниги сипат-сурат жинца бихьизабулеб ва кинаб?, кинай?, кинаб?, кинал? абураб суалазе жаваблъун бачIунеб каламалъул бутIа ккола сифат ялъуни прилагательное: тирияв вас, берцинай яс, хехаб чу, лъикIал гIадамал, дираб, меседилаб.

Жумлаялда жаниб сифат гIемерисеб баянлъун ккола, ва жинца баян кьолеб рагIиялде балагьун, сифат жинсалда ва гIемерлъул формаялда рекъон хисула: хирияв эмен, хирияй эбел, хирияб ТIалъи, хириял тIахьал.

Авар мацIалъул сифатал рукIуна гIадаталги (берцинаб, кIудияб, лъикІаб), жураралги (кантIогьилаб, чIегIерккараб), тIубаралги (багIараб) къокъалги (багIар). Сифаталъул къокъаб формаялъул буго стиллистикияб релъен ва гІемерисеб хІалтІизабула поэзиялда. А. А. Бокаревас жиндирго монографиялда рехсон буго къокъал сифатал хІалтІизарулел бакІал[16]:

  1. поэзиялда хасаб стилалъулаб къагІида хІисабалда;
  2. хасал ва географиял цІаразда;
  3. сорт бихьизабулел ва сундул букІаниги батІалъаби бихьизабулел бакІазда;
  4. къокъаб формаялдалъун бегьула жиндалъун цогияб классалдаса предмет батІа гьабулеб кинаб букІаниги хаслъи бихьизабизе гуребги, жибго предметги баян гьабизе.

ТІубараб фарма лъугьуна къокъаб сифаталде тІаде -а- суффикс ва классалъулаб ахир жубан: лъикІ-а-в, лъикІ-а-й, лъикІ-а-б, лъикІ-а-л. Сифат каламалда жаниб магIнаялъул рахъалъги формаялъул рахъалъанги цIаралда бухьараб буго; гьеб жинсалъулъги цолъул ва гIемерлъул формаялъулъги предметияб цIаргун рекъола. Жинсалде балагьун: тамашаяв вас, тамашаяй яс, тамашаяб тIехь; гIемерлъул формаялде балагьун: тамашаял васал, тамашаял тIахьал.

Сифатазул цо-цо тайпаби руго жинсияб ва цолъулгун гIемерлъул формалъул гIаламат ахиралъулъги кьибилалъулъги такрарлъулел: ворхатав вас, йорхатай яс, борхатаб гъветI, рорхатал мугIрул. Сифаталъул данде кквеялъул даражаби рихьизарула авар мацІалда цогидал рагІабазул кумекалдалъун: лъикІаб — дагьабги лъикІаб — бищун лъикІаб.

Жиндир гIаламат бихьизабулеб предметияб цIаргун цадахъ бугеб мехалда прилагательное падежазде хисуларо, аслияб падежалда хутIула: лебалав чи, лебалав чияс, лебалав чиясул, лебалав чиясе. Жиндир гIаламат бихьизабулеб предметияб цIаргун цадахъ гуреб, жибго батIаго бугони, сифатал игІрабазда рекъон хисула. Субстантивациялда суффиксазул кумекалдалъун сифаталъул лъугьуна хъвалсараб аслу ва тІагІуна класс бихьизабулеб ахир: лъикIа-с (I класс), лъикIа-лъ (II–III класс).

ИгІраб Цолъул форма ГІемерлъул форма
чиясул жинс чІужуялъул жинс гьоркьохъеб жинс
Аслияб лъикІ-а-в лъикІ-а-й лъикІ-а-б лъикІ-а-л
Актив лъикІ-ас лъикІ-алъ лъикІ-аз
Хаслъул лъикІ-ас-ул лъикІ-алъ-ул лъикІ-аз-ул
Кьовул лъикІ-ас-е лъикІ-алъ-е лъикІ-аз-е
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб лъикІ-ас-да лъикІ-ал-да лъикІ-аз-да
жиндихъ игІраб лъикІ-ас-ухъ лъикІ-алъ-ухъ лъикІ-аз-ухъ
жиндилъ игІраб лъикІ-ас-улъ лъикІ-алъ-улъ лъикІ-аз-улъ
жиндикь игІраб ликІ-ас-укь ликІ-алъ-укь ликІ-аз-укь
жаниб игІраб лъикІ-алъ-уб(в/й/р)
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб лъикІ-ас-де лъикІ-ал-де лъикІ-аз-де
жиндихъе игІраб лъикІ-ас-ухъе лъикІ-алъ-ухъе лъикІ-аз-ухъе
жиндилъе игІраб лъикІ-ас-улъе лъикІ-алъ-улъе лъикІ-аз-улъе
жиндикье игІраб лъикІ-ас-укье лъикІ-алъ-укье лъикІ-аз-укье
жанибе игІраб лъикІ-алъ-убе
РатІалъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб лъикІ-ас-даса(н) лъикІ-ал-даса(н) лъикІ-аз-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб лъикІ-ас-ухъа(н) лъикІ-алъ-ухъа(н) лъикІ-аз-ухъа(н)
жиндилъа(н) игІраб лъикІ-ас-улъа(н) лъикІ-алъ-улъа(н) лъикІ-аз-улъа(н)
жиндикьа(н) игІраб лъикІ-ас-укьа(н) лъикІ-алъ-укьа(н) лъикІ-аз-укьа(н)
жаниса(н) игІраб лъикІ-алъ-уса(н)

РикIкIен[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

РикІкІеназ бихьизабула предметазул къадар ва рикІкІунаго гьезул ирга. Авар мацІалда рикІкІенал руго къадаралъулги (цо, кІиго, лъабго, анцІго, нусго) иргадулалги (цоабилеб/тІоцебесеб, кІиабилеб, лъабабаилеб, анцІабилеб, нусабилеб). Формабазде балагьун, рикІкІенал рикьула гІадатаздеги, жубараздеги, гІуцІараздеги.

ГІадатал рикІкІенал ккола цо кьибилалдасан гІуцІарал: цо-ялдаса анцІго-ялде щвезегІан ругелги, гьединго къого, лъеберго, нусго, азарго, миллион. Гьездасан лъугьарал иргадул рикІкІеналги гІадатазде гьоркьоре ккола.

Журарал рикІкІенал ккола жал кІиго яги лъабго рикІеналъул кьибил жубан лъугьаразда (гьединго журараллъун ккола гьездасан лъугьарал иргадул рикІкІеналги).

КІиго кьибил бугел Лъабго кьибил бугел
  • кІинусго
  • лъабнусго
  • ункънусго
  • щунусго
  • анлънусго
  • анкьнусго
  • микьнусго
  • ичІнусго
  • кІиазарго
  • лъабазарго
  • ункъазарго
  • щуазарго
  • анлъазарго
  • анкьазарго
  • микьазарго
  • ичІазарго
  • анцІазарго
  • нусазарго
  • кІинусазарго
  • лъабнусазарго
  • ункънусазарго
  • щунусазарго
  • анлънусазарго
  • анкьнусазарго
  • микьнусазарго
  • ичІнусазарго

Журарал рикІенал лъугьунаго -го ахир гІицІго ахирисеб рикІкІеналъулъ гурони хутІуларо: кІиго + нусго = кІинусго, лъабго + нусго = лъабнусго, ункъго + азарго = ункъазарго.

ГIуцІарал рикІкІенал ккола кІиго ва цІикІкІун гІадатал ва журарал рикІкІеназдаса жал лъугьарал: анцІила цо, къоло лъабго, лъебералда ункъго ва ц. Гьел лъугьунаго ахирисеб рикІкІен бугеб хІалалда босула, гьелда церехун кколел рикІкІеназде тІаде -ло, -ла, -да ахирал журала; 11-ялдаса 19-де щвезегІан ругел рикІкІеназда хІалтІизабулеб форма ккола анцІи-ла: анцІила цо, анцІила кІиго, анцІила ичІго; лъабабилеб тартибалъул цІарубакІазда хІалтІизабула къоло: къоло лъабго, къоло ункъго, къоло щуго. Авар мацІалъул рикІкІиналъул система буго къоцІулаб, тІоцебесеб нусил рикІенал лъугьунеб форма — рикІеналъул аслу-къоялда + (анцІила) + гІадатаб рикІкІен: кІикъоялда кІиго, лъабкъоялда анцІила ункъго[17].

Предметияб цІаралда цадахъ бугеб мехалда къадаралъул рикІкІен жинсалдеги формаялдеги хисуларо, гьелда хадуб бачІунеб предметияб цІарги кидаго цолъул формаялда хІалтІизабула: кІиго вас, лъабго яс, анцІго гъветІ.

Субстантивацияб иргадулаб рикІкІен игІрабазде хисула сифат гІадин: кІиабилев вас, лъабабилей яс, анцІила цоабилеб класс, къоабилел санал, амма цІаргун цадахъ ругел мехалда иргадул рикІкІеналги падежазде сверуларо: микьабилеб класс, микьабилеб классалъ.

ЦІаргун цадахъ бугеб мехалъ, рикІкІен баянлъун букІуна, амма цІар цадахъ гьечІони, жумлаялда жаниб гьеб ккезе бегьула батІи-батІиял гІахьалбутІабилъун.

Къадаралъул рикІкІен[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Къадаралъул рикІкІеналъ бихьизабула рикІкІунеб жоялъул къадар ва гьеб чан? абураб суалалъе жаваблъун бачІуна. Сундул букІаниги къадар гьелъ бихьизабула батІи-батІияб магІнаялда. Авар мацІалда къадаралъул рикІкІенал рикьизе бугьула анлъго тайпаялде[18].

Тайпа Лъугьенеб куц Мисалал Суал Баян
1 Къадар бихьзарулел цо рикІкІеналъул гІицІго аслу; хутІарал: рикІкІеналъул аслу + -го цо, кІиго, лъабго, ункъго, щуго, анцІго, нусго чан? Баян гьабула гІаммаб къадар
2 Чан цадахълъи бичІчІзабулел
  • гІадатал рикІкІеназул аслу такрарлъун: кІиго, кІи-кІи
  • къого рикІкІеналдаса лъугьараб жубараб рикІкІен тІубанго такрарлъула ва кІиабилеб -го цІунула: кІикъо-кІикъого
  • азарго рикІкІеналдаса лъугьунаго тІоцебесеб бутІаялъул горкьоса уна: аза-азар


цо-цо, кIи-кIи, лъаб-лъаб, ункъ-ункъ, щу-щу, анцI-анцI, нус-нус чан-чан? Гьел рикIкIеназ бичIчIизабула жиб рикIкIунеб бугеб жо кигIан гIемераб къадаралда бугониги батIалъи гьечIого, чан-чан цадахъккун батIа гьабулеб бугебали
3 ТIолголъи бичIчIизабулелел рикІкІеназул аслу + ахир -абго (-ябго) кIиябго, лъабабго, ункъабго, щуябго, анцIабго, нусабго чан? Гьел рикIкIеназ баян гьабула гIемерал предметазда гьоркьоса цо чанго батIаго босун рикIкIуна бук1ин.
4 ТIолголъи бичIчIизабуларел рикІкІеналъул аслу + -го + -яв/-яй/-яб/-ял цояв, кIигояв, лъабгояв, ункъгояв, щугояв, анцIгояв, нусгояв Гьел рикIкIеназ баян гьабула гIемерал предметазда гьоркьоса цо чанго батIаго босун рикIкIуна букІин.
5 Къадаралъул щаклъи бичІчІизабулел гьеркьоб дефисги лъун рикІкІеналги журан цо-киг1о, лъабго-ункъго, щуго-анлъго Гьез баян гьабула рикІунеб предметазул къадар щакаб букІин.
6 ЧанцІуллъи бичІчІизабулел рикІкІеналъул аслу + ахир -цІул цоц1ул (цин), к1иц1ул, лъабц1ул, ункъц1ул, щуц1ул, анц1ул, нусц1ул чанцІул? Сундул букІаниги такрарлъиялъул къадар.
Иргадул рикІкІен[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Иргадул рикІкІеналъ бихьизабула рикІкІунеб жоялъул ирга ва чанабилеб? абураб суалалъе жаваблъунги бачІуна. Лъугьуна къадаралъул рикІкІеналъул -го ахирги нахъе рехун, аслуялде тІаде жинсалдеги формаялдеги балагьун -абилев, -абилей, -абилеб, -абилел ахиралги журан: кІи-го — кІи-абилев (кІиабилей, кІиабилеб, кІиабилел), анц1го — анц1абилеб, нусго — нусабилеб.

ЦІаргун бугеб мехалда иргадул рикІкІен цолъул яги гІемерлъул формаялъулъ ва жинсалъулъ цІаргун рекъола, амма сифатал гІадинигІрабазде хисуларо: кІиабилев вас, лъабабилей яс, ункъабилеб гьумер, анцІабилел къоял. ЦІарги гьечІого хІалтІизабун бугони, иргадул рикІкІенги,сифаталда релълъун, игІрабазде сверула[19].

РикІкІен игІрабазде свери[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]
Цояб (яв/яй/ял)
ИгІраб Цолъул форма ГІемерлъул форма
чиясул жинс чІужуялъул жинс гьоркьохъеб жинс
Аслияб цо-яв цо-яй цо-яб цо-ял
Актив цо-яс цо-ялъ цо-яз
Хаслъул цо-яс-ул цо-ялъ-ул цо-яз-ул
Кьовул цо-яс-е цо-ялъ-е цо-яз-е
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб цо-яс-да цо-ял-да цо-яз-да
жиндихъ игІраб цо-яс-ухъ цо-ялъ-ухъ цо-яз-ухъ
жиндилъ игІраб цо-яс-улъ цо-ялъ-улъ цо-яз-улъ
жиндикь игІраб цо-яс-укь цо-ялъ-укь цо-яз-укь
жаниб игІраб цо-ялъ-уб(в/й/р)
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб цо-яс-де цо-ял-де цо-яз-де
жиндихъе игІраб цо-яс-ухъе цо-ялъ-ухъе цо-яз-ухъе
жиндилъе игІраб цо-яс-улъе цо-ялъ-улъе цо-яз-улъе
жиндикье игІраб цо-яс-укье цо-ялъ-укье цо-яз-укье
жанибе игІраб цо-ялъ-убе

(-уве/-уйе/-уре)

РатІалъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб цо-яс-даса(н) цо-ял-даса(н) цо-яз-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб цо-яс-ухъа(н) цо-ялъ-ухъа(н) цо-яз-ухъа(н)
жиндилъа(н) игІраб цо-яс-улъа(н) цо-ялъ-улъа(н) цо-яз-улъа(н)
жиндикьа(н) игІраб цо-яс-укьа(н) цо-ялъ-укьа(н) цо-яз-укьа(н)
жаниса(н) игІраб цо-ялъ-уса(н)
Лъабгояб (-яв/-яй/-ял)
ИгІраб Цолъул форма ГІемерлъул форма
чиясул жинс чІужуялъул жинс гьоркьохъеб жинс
Аслияб лъабго-яв лъабго-яй лъабго-яб лъабго-ял
Актив лъабго-яс лъабго-ялъ лъабго-яз
Хаслъул лъабго-яс-ул лъабго-ялъ-ул лъабго-яз-ул
Кьовул лъабго-яс-е лъабго-ялъ-е лъабго-яз-е
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб лъабго-яс-да лъабго-ял-да лъабго-яз-да
жиндихъ игІраб лъабго-яс-ухъ лъабго-ялъ-ухъ лъабго-яз-ухъ
жиндилъ игІраб лъабго-яс-улъ лъабго-ялъ-улъ лъабго-яз-улъ
жиндикь игІраб лъабго-яс-укь лъабго-ялъ-укь лъабго-яз-укь
жаниб игІраб лъабго-ялъ-уб(в/й/р)
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб лъабго-яс-де лъабго-ял-де лъабго-яз-де
жиндихъе игІраб лъабго-яс-ухъе лъабго-ялъ-ухъе лъабго-яз-ухъе
жиндилъе игІраб лъабго-яс-улъе лъабго-ялъ-улъе лъабго-яз-улъе
жиндикье игІраб лъабго-яс-укье лъабго-ялъ-укье лъабго-яз-укье
жанибе игІраб лъабго-ялъ-убе

(-уве/-уйе/-уре)

РатІалъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб лъабго-яс-даса(н) лъабго-ял-даса(н) лъабго-яз-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб лъабго-яс-ухъа(н) лъабго-ялъ-ухъа(н) лъабго-яз-ухъа(н)
жиндилъа(н) игІраб лъабго-яс-улъа(н) лъабго-ялъ-улъа(н) лъабго-яз-улъа(н)
жиндикьа(н) игІраб лъабго-яс-укьа(н) лъабго-ялъ-укьа(н) лъабго-яз-укьа(н)
жаниса(н) игІраб лъабго-ялъ-уса(н)

Къадаралъулаб рикІкІеналъул тІелалда гъорлъа тІололъи бичІчІизабулел рикІкІеналги игІрабазде сверула (бакІалъул падежалги гьадинанго руго):

ИгІраб Цолъул форма ГІемерлъул форма
чиясул жинс чІужуялъул жинс гьоркьохъеб жинс
Аслияб лъабавго лъабайго лъабабго лъабалго
Актив лъабас-го лъабалъ-го лъабаз-го
Хаслъул лъабас-ул-го лъабалъ-ул-го лъабаз-ул-го
Кьовул лъабас-е-го лъабалъ-е-го лъабаз-е-го
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб лъабас-да-го лъабалъ-да-го лъабаз-да-го
жиндихъ игІраб лъабас-ухъ-го лъабалъ-ухъ-го лъабаз-ухъ-го
жиндилъ игІраб лъабас-улъ-го лъабалъ-улъ-го лъабаз-улъ-го
жиндикь игІраб лъабас-укь-го лъабалъ-укь-го лъабаз-укь-го
жаниб игІраб лъабалъ-уб-го

(-ув/-уй/-ур)-го

РачІул

(аллатив)

жинде игІраб лъабас-де-го лъабал-де-го лъабаз-де-го
жиндихъе игІраб лъабас-ухъе-го лъабалъ-ухъе-го лъабаз-ухъе-го
жиндилъе игІраб лъабас-улъе-го лъабалъ-улъе-го лъабаз-улъе-го
жиндикье игІраб лъабас-укье-го лъабалъ-укье-го лъабаз-укье-го
жанибе игІраб лъабалъ-убе-го

(-уве/-уйе/-уре)-го

РатІалъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб лъабас-даса(н)-го лъабалъ-даса(н)-го лъабаз-даса(н)-го
жиндихъа(н) игІраб лъабас-ухъа(н)-го лъабалъ-ухъа(н)-го лъабаз-ухъа(н)-го
жиндилъа(н) игІраб лъабас-улъа(н)-го лъабалъ-улъа(н)-го лъабазулъа(н)-го
жиндикьа(н) игІраб лъабас-укьа(н)-го лъабалъ-укьа(н)-го лъабаз-укьа(н)-го
жаниса(н) игІраб лъабалъ-уса(н)-го

Иргадулаб рикІкІен игІрабазде сверула сифатал гІадин цІаргун гьечІеб мехалъ:

ИгІраб Цолъул форма ГІемерлъул форма
чиясул жинс чІужуялъул жинс гьоркьохъеб жинс
Аслияб лъабабилев лъабайго лъабабго лъабалго
Актив лъабабилес лъабабилелъ лъабабилез
Хаслъул лъабабилес-ул лъабабилелъ-ул лъабабилез-ул
Кьовул лъабабилес-е лъабабилелъ-е лъабабилез-е
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб лъабабилес-да лъабабилел-да лъабабилез-да
жиндихъ игІраб лъабабилес-ухъ лъабаабилелъ-ухъ лъабабилез-ухъ
жиндилъ игІраб лъабабилес-улъ лъабабилелъ-улъ лъабабилез-улъ
жиндикь игІраб лъабабилес-укь лъабабилелъ-укь лъабабилез-укь
жаниб игІраб лъабабилелъ-уб(в/й/р)
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб лъабабилес-де лъабабилел-де лъабабилез-де
жиндихъе игІраб лъабабилес-ухъе лъабабилелъ-ухъе лъабабилез-ухъе
жиндилъе игІраб лъабабилес-улъе лъабабилелъ-улъе лъабабилез-улъе
жиндикье игІраб лъабабилес-укье лъабабилелъ-укье лъабабилез-укье
жанибе игІраб лъабабилелъ-убе

(-уве/-уйе/-уре)

РатІалъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб лъабабилес-даса(н) лъабабилел-даса(н) лъабабилез-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб лъабабилес-ухъа(н) лъабабилелъ-ухъа(н) лъабабилез-ухъа(н)
жиндилъа(н) игІраб лъабабилес-улъа(н) лъабабилелъ-улъа(н) лъабабилез-улъа(н)
жиндикьа(н) игІраб лъабабилес-укьа(н) лъабабилелъ-укьа(н) лъабабилез-укьа(н)
жаниса(н) игІраб лъабабилелъ-уса(н)

ЦІарубакІ[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда цІарубакІ хІалтІизабула цІаралъул, сифаталъул, рикІкІеналъул бакІалда, ва гьеб магІнаялъул рахъалъан цІаралдаса, сифаталдаса, рикІкІеналдаса жиндир магІна дагьабги цІикІкІун гІаммаб букІиналдалъун батІалъула. МагІнаялде балагьун, цІарубакІал рикьула:

  1. Гьумералъул цІарубакІал: 1-себ гьумер — дун, ниж, нилъ; 2-леб гьум. — мун, нуж; 3-леб гьум. — дов, дой, доб, дол; жив, жий, жиб, жал. ТІоцебесеб гьумералъул цІарубакІазул гІемерлъул формаялъе авар мацІалда буго эксклюзивияб ниж ва инклюзивияб нилъ (нилІ) формаби. Ниж хІалтІизабула жиндехун кІалъай буссарав чи гъорлъ гьечІолъи бичІчІизабизе. Нилъ цІарубакІ хІалтІизабула жиндехун кІалъай буссарав чи гъорлъ вукІин бичІчІизабизе.
  2. Ишараялъул цІарубакІал: ав, эв, гьав, дов, гьадав, гъов, гьагъав, лъов, гьалъав. Гьумералъул цІарубакІазул цо-цо формаби ишараялъул цІарубакІаздаги хІалтІизабула, масала: дов. Цо-цо мехалда гьел цІарубакІазул авалалда гьа- жубала (гьа- тІаде жубараб форма лъугьунаго аслуялъулъ о гьаракь а гьаракьалде сверула): дов > гьадав. Ишараялъул цІарубакІаз манзилги бичІчІизабула: гьав — кІалъалесда аскІов цун вугев; гьев — жинда кІалъалесда аскІов чІун вугев; дов — рикІкІад вугев; лъов — кІалъалесдаса ворхалъуда вугев; гъов — кІалъалесдаса гъоркьехун вугев;
  3. Суалиял цІарубакІал: щив? щий? щиб? щал? кинав? кинай? кинаб? кинал? чан?
  4. Баяналъул цІарубакІал: щибав, щибай, щибаб, щибай, кинавго, киналго, тІолго;
  5. Баянлъи гьечІолъиялъул цІарубакІал: щивалиго, щиялиго, щибалиго, щалалиго, кинавалиго, кинаялиго, кинабалиго, киналалиго;
  6. Абсолютиял цІарубакІал: щивниги, щалниги;

ЦІарубакІ жумлаялда жаниб гІемерисеб мехалъ субъектлъун букІуна, гьединго гьеб, жиб хІалтІизабун бугеб магІнаялъухъ ва формаялъухъ балагьун, букІуна батІиял гІахьалбутІабилъунги: битІараб тІадежубайлъун (объект), предикатлъун, баянлъун, хъвалсараб тІадежубайлъун.

ЦІарубакІ игІрабазде свери[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Гьумералъул, суалиял, ишариял ва гьездаса лъугьарал цІарубакІал хисиялъул руго хадусел хаслъалаби:

  • цолъул формаялъул гумералъул цІарубакІазул ва суалиязул букІуна супплетивияб хъвалсараб аслу: ди-е, ду-е, лъи-е, сунду-е — кьовул игІраб.
  • стандартияб гуреб къагІидаялда лъугьуна хъвалсараб аслу гІемерлъул формаялда ругел гьумералъул цІарубакІазул: ниже-е, нуже-е, жинди-е, жиде-е — кьов. и.
  • щиб ва жив цІарубакІазул актив игІрабалда тІагІуна аслуялъул кІиабилеб къотІел: сун-ца, жин-ца;
  • нахъруссиналъул ва гьумералъул цІарубакІазул хаслъул падеж лъугьуна -р суффиксалъул кумекалдалъун: ди-р, ду-р;
  • жал гьумералъул цІарубакІаллъун хІалтІизарулел баяналъул цІарубакІазул хъвалсараб аслу лъугьуна -с- (I кл.), -лъ- (II-III), -з- (гІем. ф.) суффиксазул кумекалдалъун ва класс бихьизабуле ахир къотІиялдалъун;
  • рихьизарул цІарубакІазул кьовул падеж лъугьуна -ие суффиксалдалъун: гьес-ие, гьелъ-ие.
Гьумералъул цІарубакІал игІрабазде свериялъул парадигма
ИгІраб Цолъул форма ГІемерлъул форма
1-себ гьумер 2-леб гьумер 3-леб гьумер 1-себ гьумер 2-леб гьумер 3-гьумер
Аслияб дун мун дов дой доб ниж
нилъ
нуж дол
Актив ди-ца ду-ца дос долъ ниже-ца
нилъе-ца
нуже-ца доз
Хаслъул ди-р ду-р дос-ул долъ-ул ниже-р
нилъе-р
нуже-р доз-ул
Кьовул ди-е ду-е дос-ие долъ-ие ниже-е
нилъе-е
нуже-е доз-ие
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб ди-да ду-да дос-да дол-да ниже-да
нилъе-да
нуже-да доз-да
жиндихъ игІраб ди-хъ ду-хъ дос-ухъ долъ-ухъ ниже-хъ
нилъе-хъ
нуже-хъ доз-ухъ
жиндилъ игІраб ди-лъ ду-лъ дос-улъ долъ-улъ ниже-лъ
нилъе-лъ
нуже-лъ доз-улъ
жиндикь игІраб ди-кь ду-кь дос-укь долъ-укь ниже-кь
нилъе-лъ
нуже-кь доз-укь
жаниб игІраб долъ-уб
(-ув/-уй/-ур)
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб ди-де ду-де дос-де дол-де ниже-де
нилъе-де
нуже-де доз-де
жиндихъе игІраб ди-хъе ду-хъе дос-ухъе долъ-ухъе ниже-хъе
нилъе-хъе
нуже-хъе доз-ухъе
жиндилъе игІраб ди-лъе ду-лъе дос-улъе долъ-улъе ниже-лъе
нилъе-лъе
нуже-лъе доз-улъе
жиндикье игІраб ди-кье ду-кье дос-укье долъ-укье ниже-кье
нилъе-кье
нуже-кье доз-укье
жанибе игІраб долъ-убе
(-уве/-уйе/-уре)
РатІлъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб ди-даса(н) ду-даса(н) дос-даса(н) дол-даса(н) ниже-даса(н)
нилъе-даса(н)
нуже-даса(н) доз-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб ди-хъа(н) ду-хъа(н) дос-ухъа(н) долъ-ухъа(н) ниже-хъа(н)
нилъе-хъа(н)
нуже-хъа(н) доз-ухъа(н)
жиндилъа(н) игІраб ди-лъа(н) ду-лъа(н) дос-улъа(н) долъ-улъан(н) ниже-лъа(н)
ниже-лъа(н)
нуже-лъа(н) доз-улъа(н)
жиндикьа(н) игІраб ди-кьа(н) ду-кьа(н) дос-укьа(н) долъ-укьа(н) ниже-кьа(н)
нилъе-кьа(н)
нуже-кьа(н) доз-укьа(н)
жаниса(н) игІраб долъ-уса(н)

Ишараялъул цІарубакІал

ав (й/б/л), гьав (й/б/л), гъов (й/б/л)
ИгІраб Цолъул форма
Аслияб ав ай аб гьав гьай гьаб гъов гъой гъол
Актив ас алъ гьас гьалъ гъос гъолъ
Хаслъул ас-ул алъ-ул гьас-ул гьалъ-ул гъос-ул гъолъ-ул
Кьовул ас-ие алъ-ие гьас-ие гьалъ-ие гъос-ие гъолъ-ие
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб ас-да ал-да гьас-да гьал-да гъос-да гъол-да
жиндихъ игІраб ас-ухъ алъ-ухъ гьас-ухъ гьалъ-ухъ гъос-ухъ гъолъ-ухъ
жиндилъ игІраб ас-улъ алъ-улъ гьас-улъ гьалъ-улъ гъос-улъ гъолъ-улъ
жиндикь игІраб ас-укь алъ-укь гьас-укь гьалъ-укь гъос-укь гъолъ-укь
жаниб игІраб алъ-уб

(-ув/-уй/-ур)

гьалъ-уб

(-ув/-уй/-ур)

гьолъ-уб

(-ув/-уй/-ур)

РачІул

(аллатив)

жинде игІраб ас-де ал-де гьас-де гьал-де гъос-де гъол-де
жиндихъе игІраб ас-ухъе алъ-ухъ гьас-ухъе гьалъ-ухъ гъос-ухъе гъолъ-ухъе
жиндилъе игІраб ас-улъе алъ-улъе гьас-улъе гьалъ-улъе гъос-улъе гъолъ-улъе
жиндикье игІраб ас-укье алъ-укье гьас-укье гьалъ-укье гъос-укье гъолъ-укье
жанибе игІраб алъ-убе

(-уве/-уйе/-уре)

гьалъ-убе

(-уве/-уйе/-уре)

гьолъ-убе

(-уве/-уйе/-уре)

РатІлъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб ас-даса(н) ал-даса(н) гьас-даса(н) гьал-даса(н) гъос-даса(н) гъол-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб ас-ухъа(н) алъ-ухъа(н) гьас-ухъа(н) гьалъ-ухъа(н) гъос-ухъа(н) гъолъ-ухъа(н)
жиндилъа(н) игІраб ас-улъа(н) алъ-улъа(н) гьас-улъа(н) гьалъ-улъа(н) гъос-улъа(н) гъолъ-улъан(н)
жиндикьа(н) игІраб ас-укьа(н) алъ-укьа(н) гьас-укьа(н) гьалъ-укьа(н) гъос-укьа(н) гъолъ-укьа(н)
жаниса(н) игІраб алъ-уса(н) гьалъ-уса(н) гъолъ-уса(н)
ал, гьал, гъол
ИгІраб ГІемерлъул форма
Аслияб ал гьал гъол
Актив аз гьаз гъоз
Хаслъул аз-ул гьаз-ул гъоз-ул
Кьовул аз-ие гьаз-ие гъоз-ие
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб аз-да гьаз-да гъоз-да
жиндихъ игІраб аз-ухъ гьаз-ухъ гъоз-ухъ
жиндилъ игІраб ас-улъ гьаз-улъ гъоз-улъ
жиндикь игІраб ас-укь гьаз-укь гъоз-укь
жаниб игІраб
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб аз-де гьаз-де гъоз-де
жиндихъе игІраб аз-ухъе гьаз-ухъе гъоз-ухъе
жиндилъе игІраб аз-улъе гьаз-улъе гъоз-улъе
жиндикье игІраб аз-укье гьаз-укье гъоз-укье
жанибе игІраб
РатІлъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб аз-даса(н) гьаз-даса(н) гъоз-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб аз-ухъа(н) гьаз-ухъа(н) гъоз-ухъа(н)
жиндилъа(н) игІраб аз-улъа(н) гьаз-улъа(н) гъоз-улъа(н)
жиндикьа(н) игІраб аз-укьа(н) гьаз-укьа(н) гъоз-укьа(н)
жаниса(н) игІраб

Суалиял цІарубакІал:

щив (-й/-б), щал
ИгІраб Цолъул форма ГІемерлъул форма
ч. ж. чІ. ж. гь. ж.
Аслияб щив щий щиб щал
Актив лъи-ца сун-ца лъица
Хаслъул лъи-л сунду-л лъил
Кьовул лъи-е сунду-е лъи-е
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб лъи-да сун-да лъи-да
жиндихъ игІраб лъи-хъ сунду-хъ лъи-хъ
жиндилъ игІраб лъи-лъ сунду-лъ лъи-лъ
жиндикь игІраб лъи-кь сунду-кь лъи-кь
жаниб игІраб
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб лъи-де сун-де лъи-де
жиндихъе игІраб лъи-хъе сунду-хъе лъи-хъе
жиндилъе игІраб лъи-лъе сунду-лъе лъи-лъе
жиндикье игІраб лъи-кье сунду-кье лъи-кье
жанибе игІраб
РатІлъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб лъи-даса(н) сун-даса(н) лъи-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб лъи-хъа(н) сунду-хъа(н) лъи-хъа(н)
жиндилъа(н) игІраб лъи-лъа(н) сунду-лъа(н) лъи-лъа(н)
жиндикьа(н) игІраб лъи-кьа(н) сунду-кьа(н) лъи-кьа(н)
жаниса(н) игІраб

Баяналъул цІарубакІал (лъугьуна суалиял цІарубакІаздаса -а- ва классалъул ахиралъул суффиксазул кумекалдалъун: щибщиб-а-в, гьанире гъорлъе рачІуна гьединго тІолго ва гьадинаб (-в/-й/-л) цІарубакІалги[20]).

щибав (/), кинавго (-айго/-абго), щибал, киналго
ИгІраб Цолъул форма ГІемерлъул форма
Аслияб щибав щибай щибаб кинавго кинайго кинабго щибал киналго
Актив щибас щибалъ кинас-го киналъ-го щибаз киназ-го
Хаслъул щибас-ул щибалъ-ул кинас-ул-го киналъ-ул-го щибаз-ул киназ-ул-го
Кьовул щибас-е щибалъ-и кинас-е-го киналъ-е-го щибаз-е киназ-е-го
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб щибас-да щибал-да кинас-да-го киналъ-да-го щибаз-да киназ-да-го
жиндихъ игІраб щибас-ухъ щибалъ-ухъ кинас-ухъ-го киналъ-ухъ-го щибаз-ухъ киназ-ухъ-го
жиндилъ игІраб щибас-улъ щибалъ-улъ кинас-улъ-го киналъ-улъ-го щибаз-улъ киназ-улъ-го
жиндикь игІраб щибас-укь щибалъ-укь кинас-укь-го киналъ-укь-го щибаз-укь киназ-укь-го
жаниб игІраб щибалъ-уб

(-ув/-уй/-ур)

киналъ-уб-го
(-ув/-уй/-ур)-го
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб щибас-де щибал-де кинас-де-го кинал-де-го щибаз-де киназ-де-го
жиндихъе игІраб щибас-ухъе щибалъ-ухъе кинас-ухъе-го киналъ-ухъе-го щибаз-ухъе киназ-ухъе-го
жиндилъе игІраб щибас-улъе щибалъ-улъе кинас-улъе-го киналъ-улъе-го щибаз-улъе киназ-улъе-го
жиндикье игІраб щибас-укье щибалъ-укье кинас-укье-го киналъ-укье-го щибаз-укье киназ-укье-го
жанибе игІраб щибалъ-убе
(-уве/-уйе/-уре)
киналъ-убе-го
(-уве/-уйе/-уре)-го
РатІлъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб щибас-даса(н) щибал-даса(н) кинас-даса(н)-го кинал-даса(н)-го щибаз-даса(н) киназ-даса(н)-го
жиндихъа(н) игІраб щибас-ухъа(н) щибалъ-ухъа(н) кинас-ухъа(н)-го киналъ-ухъа(н)-го щибаз-ухъа(н) киназ-ухъа(н)-го
жиндилъа(н) игІраб щибас-улъа(н) щибалъ-улъа(н) кинас-улъа(н)-го киналъ-улъа(н)-го щибаз-улъа(н) киназ-улъа(н)-го
жиндикьа(н) игІраб щибас-укьа(н) щибалъ-укьа(н) кинас-укьа(н)-го киналъ-укьа(н)-го щибаз-укьа(н) киназ-укьа(н)-го
жаниса(н) игІраб щибалъ-уса(н) киналъ-уса(н)-го

Баянлъи гьечІел цІарубакІал (лъугьуна суалиял цІарубакІаздаса -алиго тІаде жубан: щибщиб-алиго).

щивалиго, щиялиго, щибалиго, щалалиго
ИгІраб Цолъул форма ГІемерлъул форма
ч. ж. чІ. ж. гь. ж.
Аслияб щивалиго щиялиго щибалиго щалалиго
Актив лъицаялиго сунцаялиго ГІемерлъул формаялда ругел баянлъи гьечІел цІарубакІал

игІрабазде сверула цолъул

формаялда релълъун.

Хаслъул лъилалиго сундулалиго
Кьовул лъиеялиго сундуеялиго
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб лъидаялиго сундаялиго
жиндихъ игІраб лъихъалиго сундухъалиго
жиндилъ игІраб лъилъалиго сундулъалиго
жиндикь игІраб лъикьалиго сундукьалиго
жаниб игІраб сундунибалиго*
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб лъидеялиго сундеялиго
жиндихъе игІраб лъихъеялиго сундухъеялиго
жиндилъе игІраб лъилъеялиго сундулъеялиго
жиндикье игІраб лъикьеялиго сундукьеялиго
жанибе игІраб сундунибалиго*
РатІлъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб лъидасаялиго/лъидасаналиго сундасаялиго/сундасаналиго
жиндихъа(н) игІраб лъихъаялиго/лъихъаналиго сундухъаялиго/сундухъаналиго
жиндилъа(н) игІраб лъилъаялиго/лъилъаналиго сундулъаялиго/сундулъаналиго
жиндикьа(н) игІраб лъикьаялиго/лъикьаналиго сундукьаялиго/сундукьаналиго
жаниса(н) игІраб сундасаялиго/сундасаналиго*

Абсолютиял цІарубакІал

щивниги, щийниги, щибниги, щалниги
ИгІраб Цолъул форма ГІемерлъул форма
ч. ж. чІ. ж. гь. ж.
Аслияб щивниги щийниги щивниги щалниги
Актив лъицаниги сунцаниги ГІемерлъул формаялда ругел абсолютиял

цІарубакІал игІрабазде сверула цолъул

формаялда релъун.

Хаслъул лъилниги сундулниги
Кьовул лъиениги сундуениги
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб лъиданиги сунданиги
жиндихъ игІраб лъихъниги сундухъниги
жиндилъ игІраб лъилъниги сундулъниги
жиндикь игІраб лъикьниги сундукьниги
жаниб игІраб сундунибниги*
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб лъидениги сундениги
жиндихъе игІраб лъихъениги сундухъениги
жиндилъе игІраб лъилъениги сундулъениги
жиндикье игІраб лъикьениги сундукьениги
жанибе игІраб сундунибениги*
РатІлъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб лъидасаги (лъидасаниги) сундасаги/сундасаниги
жиндихъа(н) игІраб лъихъаги (лъихъаниги) сундухъаги/сундухъаниги
жиндилъа(н) игІраб лъилъаги (лъилъаниги) сундулъаги/сундулъаниги
жиндикьа(н) игІраб лъикьаги (лъикьаниги) сундукьаги/сундукьаниги
жаниса(н) игІраб сундасаниги*

Нахъбуссиналъул цІарубакІал (лъугьуна гьумералъул цІарубакІаздаса гьезде тІаде -го суффикс жубаялдалъун: дун — дун-го, мун — мунго; лъабабилеб гьумералъе нахъбуссиналъул цІарубакІлъун хІалтІизбула жив/жий/жиб/жал)

ИгІраб Цолъул форма ГІемерлъул форма
ч. ж. чІ. ж. гь. ж.
Аслияб жив жий жиб жал
Актив жинди-ца жиде-ца
Хаслъул жинди-р жиде-р
Кьовул жинди-е жиде-е
ЧІовул

(локатив)

жинда игІраб жинди-да жиде-да
жиндихъ игІраб жинди-хъ жиде-хъ
жиндилъ игІраб жинди-лъ жиде-лъ
жиндикь игІраб жинди-кь жиде-кь
жаниб игІраб
РачІул

(аллатив)

жинде игІраб жинди-де жиде-де
жиндихъе игІраб жинди-хъе жиде-хъе
жиндилъе игІраб жинди-лъе жиде-лъе
жиндикье игІраб жинди-кье жиде-кье
жанибе игІраб
РатІлъул

(аблатив/транслатив)

жиндаса(н) игІраб жинди-даса(н) жиде-даса(н)
жиндихъа(н) игІраб жинди-хъа(н) жиде-хъа(н)
жиндилъа(н) игІраб жинди-лъа(н) жиде-лъа(н)
жиндикьа(н) игІраб жинди-кьа(н) жиде-кьа(н)
жаниса(н) игІраб

ФигІлу[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда фигІлу ккола сунца яги лъица букІаниги гьабулеб иш, гьезие лъугьунеб ва гьел щиб хІалалда ругебали бицунеб каламалъул бутІа; щиб лъугьунеб? щиб гьабулеб? щиб хІалалда бугеб? абурал суалазул цоялъе жаваблъунги бачІуна. Жумлаялда жаниб фигІлу букІуна предикатлъун; жинсияб фигІлу ккун бугони предикатлъун, гьеб кидаго субъектгун яги тІадежубайгун жинсалъулъ ва формаялъулъ рекъон ккун букІуна[21]. ФигІлуялъул категориязде гъорлъе уна: классалъул, заманалъул, гьечІолъиялъул, модусалъул (фигІлу буссинаби), аспекталъул ва каузативалъул категориял[22].

Жидеца цо-цо ишазул цадахълъи ялъуни цоцада хадуб ккей бихьизабулел такрарлъиялъул формаби лъугьуна такрарлъунгутІил фигІлабаздаса суффиксазул кумекалдалъун:

Суффикс Мисал
-ар аслияб ва бищун продуктивияб суффикс бохьизе — бохь-ар-изе, хисизе — хис-ар-изе, малълъизе — малълъ-ар-изе ва ц.
-дар CV тайпадул фигІлиял аслуязда ва цІараздаса лъугьарал фигІлабазда хъвазе — хъва-дар-изе, пуйзе — пу-дар-изе, гогь-дар-изе, хех-дар-изе, щак-дар-изе ва ц.
-а- бугел тІоцересел аслуязда ва редупликациял ва гьарктада релълъарал аслуязда. лъалъа-д-изе, чIара-д-изе; мими-д-изе, къвакъва-д-изе, гIергIе-д-изе ва ц.
къагІидаялъ CVRC тайпаялъул аслуязда (аслуялъулъ хисула рагьарал у/и > е) гъанч-е-зе, пирххизе > перхх-е-зе, кIутIизе > кIетI-е-зе ва ц.
-ахъл хурхинабула жидер тІоцересел такрарлъул формантал ругел аслуязда кIобокI-ахъд-изе, бекер-ахъд-изе, багъар-ахъд-изе ва ц.
-де аслияб къагІидаялъ сонорияб, ларингалияб яги лабиалияб гьаракь бугел аслуязда гьализе — гьал-де-зе, кьвагьизе — кьвагь-де-зе, ахІизе — ахI-де-зе, амма къап-е-зе, хьвагI-е-зе
-анхъ багъа-бачариялъул фигІлабазда боржине — борж-анхъ-изе, билълъине — билълъ-анхъ-изе, белъизе — белъ-анхъ-изе
Цо-цо параби данде лъола редупликациялдалъун: къотІизе — къотІ-къотІизе; гьез бихьизабула ишалъул цо чанго фаза букІин.

Каузативиял формаби лъугьуна инфинитив ва гьа-б-изе кумекалъул фигІлу цоцалъе иналдалъун (инфинитивалъул ахираб рагьараб ва кумекалъул фигІлуялъул байбихьул гь- тІагІуна): хъвазе — хъваз-а-б-изе.

ФигІлуялъул заманаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалъул фигІлуялъул системаялда руго синтетикиял ва аналитикиял заманалъул формаби. Синтетикиязде гъорлъе ккола:

  • гьанжесеб гІаммаб заман, жинца кидаго лъугьунеб ялъуни жиндир заманаялъул гІурхъи гьечІеб иш бихьизабулеб (суффиксал -(у)ла/-уна);
  • бачІунеб заман, жинца лъугьине бугеб иш бихьизабулеб (суффиксал: -(и)ла/-ина);
  • араб заман, жиндица цебе лъугьараб иш бихьизабулеб (суффиксал: -(у)на, -(а)на);

Аналитикиял формаби лъугьуна гьанже заманалъул сипат-фигІлу (бутІагьаби, яги причастие), араб заманалъул трансгрессив ва инфинитив "букІине" фигІлуялъул финитияб формагун цадахъ лъун. Аналитикиял формабазде гъорлъе уна:

  • Гьанжесеб баянаб заман (гьанже заманалъул сипат-фигІлу + гьанже заманалъул кумекалъул фигІлу) — бихьизабула иш, жиб гьабулеб бугеб каламалъул заманалда лъугьунеб бугеб: дун вухІулев вуго!; гьанжесеб гІаммаб заманалъул формаялде бугеб кумекалъул фигІлуялъ аналитикияб формаялъе кьола итеративияб магІна: Кинабго жо хисулеб-сверулеб букІуна.
  • Перфект (араб заманалъул трансгрессив + гьанже заманалъул кумекалъул фигІлу) — бихьизабула цебеккун гьабун бахъараб иш, жиндир хІасил гьанжесеб заманалде бугеб: дун гьанже сахлъун йиго; кІиявго хутІун вуго.
  • Имперфект (гьанже заманалъул сипат-фигІлу + араб заманалъул кумекалъул фигІлу) — бихьизабула иш, жиб араб заманалъул цо къотІелалда лъугьунеб букІараб: Балеб букІана цІад (ХІ. Р.).
  • Плюсквамперфект (араб заманалъул трансгрессив + араб заманалъул кумекалъул фигІлу) — бихьизабула араб заманалъул цо параялде гьабун лъугІараб иш яги гьелъул хІасил (араб заманалдаго): Ахирал соназ эмен захІматго унтун вукІана (ХІ. Р.).
  • БачІунеб баянаб заман (инфинитив + гьанже заманалъул кумекалъул фигІлу) — бихьизабул иш, жиб бачІунеб заманалда лъугьине кватІичІого лъугьине бугеб (гІемерисеб букІуна гьабизе ялъуни лъугьине ккеялъул сипат): Ясалъ ретІел хисизе буго.

Араб заманалъул формаби гьединго лъугьине бегьула гьанжеселдаса -ан суффиксалъул кумекалдалъун[23]: Дун хонжрокьа хІинкъулаан.

Масдар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда буго масдар— заманалъул магІна гьечІого жинца иш бичІчІизабулеб, фигІлуялъулги предметияб цІаралъулги хасиятал жиндилъ ругел рагІаби; фигІлияб цІарул ахиралда рукІуна: (бос-и, цІал-и, рагІ-и); -ин (букІ-ин, белъ-ин, кьерх-ин); -ей (тІ-ей, лъ-ей, кьеркь-ей); -ай (хъв-ай, хъвагІ-ай, бакъхІ-ай); -ой (кьол-ой, сор-ой, соб-ой); -уй (п-уй, ц-уй, т-уй).

ФигІлияб цІаралъул глаголалда релъарал рахъал:

  • ФигІлияб цІаралъги фигІлуялъго гІадин, предметалъ цо иш гьаби, ялъуни жибго тш бичІчІизабула, амма фигІлуялъул гІадин, гьелъул грамматикиял формаби тІура-гъуран рукІунаро, ай заман, форма, жинс, наклонениял гІадал гІаламатал гьелъулъ, жибго батІаго босараб мехалъ, рукІунаро.
  • Глаголияб цІар предложениялда жаниб сказуемоелъун ккараб мехалъ, глаголалъулго гІадин инги (переходность) унгутІиги (непереходность) букІине багьула: МухІамадица хабар цІехей — унеб; МухІамад цІехолди —унгутІи).
  • Жумлаялда жаниб сказуемоелъун ккараб мехалъ, глаголияб цІаралъго гІадин, жинда нахъбилъараб рагІи цо хасаб падежаияб формаялда букІин тІалаб гьабула.
  • ФигІлабиго гІадин, глаголиял цІаралги жинсиялги жинсиял гурелги рукІуна. Жинсияб гІаламат бугеб глаголияб цІар жумлаялда жаниб сказуемоелъун ккун бугони, иналъухъги унгутІиялъухъги балагьун, глагол гІадин, гьеб я подлежащеегун, я битІараб тІадежубайлъун рекъола.
  • ФигІлияб цІаралъулги буголъиялъул ва гьечІолъиялъул форма букІуна: хъвай — хъвангутІи, букІин — букІунгутІи, кІалъай — кІалъангутІи.
  • ФигІлуялъул гІадин, фигІлияб цІаралъулги букІине бегьула гьабизабул форма: букІин — букІинаби, бицин — бицинаби, пуй — пузаби.
  • БатІи-батІиял заманазул глаголазул гІадин, глаголияб цІаралъулги, хасал суффиксал тІаде журан, такрарлъи бичІчІизабулел формаби лъугьине бегьула: -ар- (бекьи — бекь-ар-и); -ард- (бицин — биц-ард-и); -дар- (хъвай — хъва-дар-и); -д- (кьвагьи — кьвагь-д-ей); -олд- (цІехей — цІех-олд-и).
  • ФигІлуялъул цогидал формабаздаго гІадин, масдаралда (фигІлияб цІаралда) цебе лъезе бегьуларо гьелъие сипат-сурат гьабулеб определение. ФигІлияб цІарги предметияб цІарги цоцадаса батІа гьаризе кумек гьабула гьеб аслияб гьеб гІаламаталъ.

ФигІлияб цІаралъул предметияб цІаралда релълъараб рахъ:

  • Предметияб цІарго гІадин, глаголияб цІарги падежазде сверула (глаголиял цІарал сверула II-леб свериялда рекъон:
Падеж Глаголияб цІар Предметияб цІар
Аслияб квин квен
Актив квиналъ кваница
Хаслъул квиналъул кванил
Кьовул квиналъе квание
ЧІовул жинда падеж квиналда кванида (кванда)
жиндихъ падеж квиналъухъ кванихъ
жиндилъ падеж квиналъулъ кванилъ
жиндикь падеж квиналъукь кваникь
жаниб падеж
РачІул жинде падеж квиналде кваниде (кванде)
жиндихъе падеж квиналъухъе кванихъе
жиндилъе падеж квиналъулъе кванилъе
жиндикье падеж квиналъукье кваникье
жанибе падеж
РатІлъул жиндаса(н) падеж квиналдаса(н) квеналдаса(н) (квандаса(н))
жиндихъа(н) падеж квиналъухъа(н) кванихъа(н)
жиндилъа(н) падеж квиналъулъа(н) кванилъа(н)
жиндикьа(н) падеж квиналъукьа(н) кваникьа(н)
жаниса(н) падеж
  • ФигІлияб цІарги, предметияб цІарго гІадин, жумлаялъулъ батІи-батІиял членаллъун ккун букІине бегьула.
  • ФигІлияб цІарги, предметияб цІарго гІадин, щиб? абураб суалалъе жаваблъун бачІуна.

МагІнаялде балагьун ва жумлаялда жаниб цогидал рагІабазулгун гьезул бухьеналде балагьун, авар мацІалъул глагол бикьула: ин бугелдеги унгутІи бугелдеги (ай переходный ва непереходный. Ин бугеб фигІлу ккола жумлаялда жаниб жиндиее аскІоблъелги (подлежащее) битІараб тІадежубайги бугеб: гьес кагъат хъвана (хъвана глаголаъ цІарубакІалъ кагъаталда тІад цо иш (хъвай) гьабун букІин бихьизабула), УнгутІи бугеб ккола аскІоблъел гурони жидее битІараб тІадежубай къварегІунарел: гьев вачІана (гьев абаруб рагІиялъ гьабураб иш (вачІин) цоги батІияб жоялда гьабичІого, жиндего буссараб букІин бихьизабула). Авар мацІалда кидаго ин бугел глаголазе хасал суффиксал руго -инаб, -изаб: бачІана — бачІ-инаб-уна, бекерана — бекер-изаб-уна. Ин бугел глаголал, глаголияб кьибилалде хасал суффиксал жураялдалдалъун, унгутІи бугезде сверула. Гьел суффиксал:

  1. -ар-: бекьана — бекь-ар-ана;
  2. -ард-: бицана — биц-ард-ана;
  3. -дар-: хъвана — хъва-дар-ана;
  4. -д-: кьвагьана — кьвагь-д-ана;
  5. -олд-: цІехана — цІех-олд-ана;

УнгутІияб букІин бичІчІизабиялде тІаде, гьел суффиксаз глаголияб магІнаялъул халат бахъин, такрарлъи магІнаги бичІизабула[24].

Авар мацІалъул фигІлаби рукІуна фигІлуялъул кьибилалда жинсияб гІаламат бугелги ва глаголалъул кьибилалда жинсияб гІаламат гьечІелги. Жинсияб ккола фигІлияб кьибилалъул авалалда букІа, гьоркьоб букІа жинсияб, я гІемерлъул гІаламаталлъун ругел гьаркьал ругезда: в-ачІана, я-чІана, б-ачІана, р-ачІана. Жинсияб фигІлу, жинда бухьараб предметияб цІаралъул аслияб падежалда бугебгун жинсалъулх ва формаялъулъ рекъон ккола. Гьединго авар мацІалда фигІлуязул буго буголъиялъул (хъвала, хъван, хъвай, хъвана ва ц.) ва гьечІолъиялъул (хъваларо, хъвачІого, хъвангутІи, хъвачІо ва ц.) формаби.

Сифат-фигІлу[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]
Конверб[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ТІадрагІи (адверб)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ТІадрагІиялъ авар мацІалда баян гьабула фигІлуялъ бихьизабулеб иш лъугьараб куц, заман, бакІ ва гьеб лъугьиналъе гІилла-мурад. Жумлаялда жаниб тІадрагІи букІуна хІаллъун, ва гьеб хурхараблъун букІуна предикаталда: жакъа дун цудунго вахъана — гьаниб цудунго абураб тІадрагІиялъ бихьизабун буго иш лъугьараб заман, ва гьеб вахъана абураб предикатгун бухьараб буго. ТІадрагІиялъе жаваблъун рачІуна кин? кибе? киб? кисан? щай? щиб гІиллаялъе гІоло? щиб мурадалда? гІадал суалал.

ТІадрагІиялъул букІунаро рагІи хисиялъул формаби, амма авар мацІалда руго цо-цо тІадрагІиял, жидер данде ккезариялъул суффиксал ругел: аскІо-б, аскІо-в, жани-б, це-б-е, хаду-б, гьани-б (чанго бакІалъул тІадрагІи хІалтІизабула заманалъул магІна кьезеги). ГІемерисел бакІалъул тІадрагІабазул дифференциация гьабула локативалъул, аллативалъул ва аблативалъул формабазде: жани-б, жани-б-е, жани-са.

Наречие, как правило, не имеет форм словоизменения. Лишь некоторые наречия места имеют суффиксальный КП, ср.: аскIо-б ‘рядом, около ', жани-б ‘внутри', це-б-е ‘впереди', хаду-б ‘сзади', гьани-б ‘здесь' (ряд наречий места употребляется и во временном значе-нии). Кроме того, большинство наречий места дифференцируют локативную, аллативную и аблативную формы, ср.: жани-б ‘внутри' – жани-б-е ‘внутрь' – жани-са ‘изнутри'. По структуре наречия подразделяют на производные и непроизводные. Последние (сон ‘вчера', метер ‘сегодня', дагь ‘мало', цIакъ ‘очень') нередко присоединяют усилительную частицу -го (сон-го ‘именно вчера'). По значению различаются:

ГІуцІиялъул рахъалъ авар мацІалда тІадрагІаби рикьула кІиго тІелалде: асляздеги лъугьараздеги. Аслиял ккола жал цоги каламалъул бутІаяздаса жал лъугьинчІел: сон, метер, жакъа, сах, лъикІ, хъахІ, берцин ва гь. ц. Гьездехун рекІинабизе бегьула кутаклъизабулеб бутІа — -го (сон-го, метер-го). Аслиял тІадрагІабаздаса лъугьуна цогидал каламалъул бутІаби:

  • сифатал: сахаб, лъикІаб, хъахІаб, берцинаб;
  • цІарал: сахлъи, лъикІлъи, хъахІлъи, берцинлъи;
  • фигІлаби: сахълъизе, лъикІлъизе, хъахІлъизе, берцинлъизе;
  • сифат-фигІлаби: сахлъараб — сахлъун; лъикІлъараб — лъикІлъун, хъахІлъараб — хъахІлъун, берцинлъараб — берцинлъун;

Лъугьарал наречиял ккола жал цоги каламалъул бутІазабаздасан лъугьарал:

Лъугьуна Лъугьунеб къагІида Мисал
ЦІаралдаса
  • кин?
  • кида?
  • кин?
  • -къ суффиксалъул кумекалдалъун
  • -дал суффиксалъул кумекалдалъун
  • -са суффиксалъул кумекалдалъун
  • ретІел — ратІликъ; квен — кваникъ; куц — коцокъ
  • рии — риидал; их — ихдал; кьин — кьиндал
  • хьибил — хьибил+са; дегІен — дегІен+са
ЦІарубакІаздаса
  • киб?
  • кин?
  • суффиксалъул кумекалдалъун
  • -ин суффиксалъул кумекалдалъун
  • доб — доб+а; лъоб — лъоб+а
  • гьаб — гьадин; доб — додин; гъоб — гъодин
РикІкІеназдаса
  • кин?
  • -ихъе суффиксалъул кумекалдалъун
  • кІиго — кІийхъе; лъабго — лъабихъе
Конвербаздаса
  • кин?
  • -иса суффиксалъул кумекалдалъун
  • -хъе суффиксалъул кумекалдалъун
  • битІун — битІуниса; бегун — бегуниса
  • бицун — бицухъе; вижун — вижухъе

Авар мацІалъул наречиял рикьула хадусел разрядазде:

  • Кинлъи бичІчІизабулел тІадрагІаби (кин? щиб куцалда?): циндаго, гьартІан, гьединго, лъикІ, квеш
  • Заманалъул тІадрагІаби (кида? кидалъагІан?): сон, жакъа, нолъ, риидал, метер, сезе, лезе, гьанже, кидаго, рогьинегІан
  • БакІалъул тІадрагІаби (киб? кибе? кисан?): квараниса, квегІиса, рикІкІад, тІасан, добасан
  • Къадаралъул тІадрагІаби (кигІан? кигІаналъ?): гІемер, дагь, миркалъ
  • ГІилла-мурадалъул тІадрагІаби (щай? щибизе?): щайго, чІалгІаде, махсараде

Цо-цо тІадрагІаби, сифатал гІадин, жинсалде балагьун, цолъул яги гІемерлъул формалде балагьун, хисула, амма тІадрагІабазулъ бачІуна , сифатазда гІадин бачІунаро: хадув, хадуй, хадуб, хадур.

Суал Мисал
кибе? рикІкІаде
киса(н)? рикІкІадаса(н)
киб? рикІкІад
кида? радал
кидаялде? радалалде
кидаялдаса(н)? радалалдаса(н)

Дандраял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда дандраял хІалтІизарула рагІаби яги жумлаял дандразе; гьел рикьула чанго тайпаялде:

Дандрай ХІалтІизабула Хаслъи Мисал
Цолъизарул
-ги[lower-alpha 1] кІиго рагІи, ялъуни кІиго жумла цоцазда бухьинабизе ккола авар мацІалъул жиндирго букІараб дандбай; кІиябго рагІулъ, я жумлаялъулъ гьеб такрарлъула, ва рагІуда рекІун хъвала Вас гьечI-ого кавуги хутIутеги, яс гьечIого эбелги хутIутеги (К.)
ва[lower-alpha 2] кІиябго рагІулъ, я жумлаялъулъ такрарлъуларо, цохІо нухалъ рехсон букІуна кІиябго жиндица бухьун бугеб рагІулъ; хъвала батІаго. Гьениб Нажмудиница гьесие къого тумен кьела ва цо лъагIелалъ бид вахъун балъго Чачаналъе витIила (ГІ. Ш.)
жеги[lower-alpha 3] Ручка, тІамач, жеги къаламги хІажалъула
гьединго ГІали, МухІамад, гьединго дун экскурсиялъ ун рукІинчІо.
Гьоркьоса бахъиялъул
я кІиго рагІи, я кІиго жумла цоцазда данде кквезе яги гьоркьоса бахъизе кІиябго цоцазда данде лъолеб рагІуда цебе лъун такрар гьабула ва батІа тІун букІуна Я нижее, я машинаялъе кIудияб зарал ккечIо (Р. ХI.)
ялъуни Дуца гьеб иш тІубай, ялъуни дида тІаде босуге.
Данде ккунгутІиялъул дандраял
амма кІиго рагІи, я жумла данде ккунгутІи бихьизабизе Живго жинцаго чIвазе захIматаб амру гуро, Амма яхI бугес гIумру гIаламалъе цIунула (ЦI. ХI.)
Релълъенлъиялъул дандраял
гІадин цо рагІи цогиялда релъараб букІин бихьизабизе жубараб нахъбиллъараб жумлаялъулъ релълъенлъиялъулаб магІна кьола КвачIида бахъун чIараб гьалагаб барти гIадин, гIурул лъимер, щай ралъад, мун речIчIанхъулеб бугеб? (М. Гъ.)
киниги Чед бортараб таргьа кинигин (К.)
Нахъбилълъиналъул дандраялъулал рагІаби
щай абуни Жубараб нахъбилълъараб жумлаялъулъ бетІерабги, гьелда барабги жумла бухьине гІилла-мурадалъулаб магІна кьола Метер дарсиде рачІуне кколаро, щай абуни метер байрам буго.
щай гурелъул Машина бачун бажаруларо, щай гурелъул нухда биццатаб гІазу буго.
гьелъие гІоло хІасил бичІчІизабулеб магІна кьола ГІиял магІарде рагъарана, гьелъие гІоло гІи тІобитІизе гІолохъаби къватІир рахъана.
гьединлъидал Микьго тІубана, гьединлъидал нижги школалде ана.
гьелдалъун Доб мехалъ орденги цIарги цIакъ къанагIатаб ва гьелдалъун къиматаб букIана (ХI. Р.)
гьебмехалъ заманияб магІна бичІчІизабулеб магІна кьола МухІамадихъе хабар щвана, гьебмехалъ гьев къватІив вахъана.
гьебзаманалда Дица университет лъугІизабила, гьебмехалда лъугьина хІалтІизе
Цадахълъиялъул союзал
-гун[lower-alpha 4] Цо рагІи цогиялда цадахъ бихьизабизе рагІабазул ахиралда хъвала (рекІун) Нилъгун цадахъ
-гин[lower-alpha 5]
  1. Авар мацІалъул жиндиргояб дандбай, гьелъул басриял формабилъун рукІана -гиму/-гимо, халкъиял кучІдузулъ жеги дандчІвалел
  2. Ккола гІараб мацІалдаса бачІараб дандбайлъун.
  3. жеги союзалда хадуб бачІунеб рагІуда хадуб гІемерисеб -ги союзги хъвала.
  4. цо-цо тІахьазда рехсон буго бутІа хІисабалдаги
  5. цо-цо тІахьазда рехсон буго бутІа хІисабалдаги


БутІаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

БутІабаз жумлаялда жаниб цо-цо рагIабазде тIаде жураялдалъун гьел рагIабазе батIи-батIияб магIна кьола. Жибго батIаго босун цониги бутІа каламалда жаниб хIалтIизабуларо, гьелъул жиндирго магIнаги букIунаро. ГIемерисел бутІабаз рагIабазул магIна батIи-батIияб рахъалдаса кутаклъизе, мухIканлъизе гьабула. Цо-цо мехалда гьел хIалтIизарун рукIине бегьула суффиксазул бакIалдаги. Авар мацIалда гIемер руго бутІабазул кумакалдалъун лъугьарал тІадрагІаби, рикIкIенал, ва гь. ц.: щай — щай-го, кида — кида-го, щуго — щу-цIул, нусго — нус-цIул. БутІабазул кумакалдалъун лъугьуна цIиял рагIабиги: масала, фигІлуялъул суалияб хисизаби форма: босула — босул-ищ, кьола — кьол-ищ. Цо-цо бутІабаз кIалъалесул рекIел асар загьир гьабула; гьелда рекъон рагIул интонация хисизабизе ккола, логикияб ударение гьеб рагIуде тIаде кколедухъ[25]. БутІабазул тІелал:

  1. наречиялъул магIна кьолел: -гIан, -го, -са, -хун, -лъул, -духъ, -лъун, -ги
  2. дандекквеялъул магIна кьолел: -гIан, -гIанаб, -гIадинаб (гIадаб), гIадин, кинигин
  3. къадар бихьизабулел: -гIан, -го
  4. батIагьабиялъул: -цин, -ни, -ин, -йин
  5. баян гьечIолъи бичIчIизабулел: -алиго, -ялиго
  6. цадахълъи бихьизабулел: -гун (-гин)
  7. суалиял: -ищ, -йищ, -дай
  8. цитатиял: -ан, -ян, -илан, -йилан
  9. рагIул магIна гучлъизабулел: -ин, -йин, -али, -яли, -гIаги, -го, -цин, -ха, , -щинаб.

Гьел тIадехун рехсаразде гьорле унарел бутІаби:

  • -гутIи (гьечIолъиялъул магIна кьола)
  • -лъун (щивлъун? щийлъун? щиблъун? щаллъун? суалазе жаваблъун рачIунел рагIабигун хIалтIизабула)
  • гIоло (мурад бихьизабула)
  • хIакъалъулъ (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула)
  • -хIа (гьедиялъул форма лъугьине хIалтIизабула)
  • -ани (анищалъул магIна кьола).

ХадурегIел[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалда хадурегIелаллъун ккола гІоло, аскIоб, цебе, тIад, гIагарда (гIагарлъухъ), гъоркь, гъорлъ, гьоркьоб, жаниб, нахъа гIадал рагIаби, гьезул цохІо гІоло ккола гІицІго хадурегІеллъун, хутІарал формабаздалъун тІадрагІабазде релълъерал рукІуна. ТІадрагІабаздаги хадурегIелаздаги гьоркьоб букIуна магIнаялъулаб батIалъи, хадурегІелал хурхарал рукІуна цІаралъул I сериялъул локативгун: тІад — ганчІида тІад, гъоркь — ганчІида гъоркь, аскІоб — ганчІида аскІоб, хадуб — гьелдаса хадуб[26].

ТІадрагІабилъун ругеб мехалъ гьел рагIабаз бичIчIизабула бакIалъулаб магIна, киб? кибе? кисан? абурал суалазе жаваблъунги рачIуна, цогидал тІадрагІелал гIадин гьел рагIаби жумлаялда жаниб предикаталда рухьарал рукIуна.

ХадурегIелаллъун ругеб мехалъ гьел рагIабаз жидецаго чIвнкъотIараб магIна кьоларо, гьезие суал лъезе бегьуларо. Гьел хIалтIизарула цIаралгун, цIарубакIалгун, къанагIатго хІалтІизарула сифаталгун, сифат-фигІлабигун, рикIкIеналгун, гьезда цадахъ цо магIна кьола ва цохIого суалалъе жаваблъунги рачIуна. ХадурегІелалъ бихьизабула цебехун бугеб рагIи цо хасаб игІрабалда букIин.

ГIемерисел хадурегІелгун хІалтІизарун ругел рагІаби бегьула игІрабияб формаялда лъезе: ганчIида гъоркь (жиндикь падеж: ганчIикь), ганчIида гъоркьа (жиндикьа(н) падеж: ганчIикьа), ганчIида гьоркье (жиндикье падеж: ганчIикье), столалда тIад, столалда тIаде, столалда тIаса.

Жинсияб гIаламат гъорлъ ругел хадурегIелал лъабабго жинсалдеги ва гIемерлъул формаялдеги хисула: аскIов, аскIой, аскIоб, аскIор. [15]

Гьоркьорех[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалда гьоркьорехаз бихьизабула кIалъалев чиясул батIи-батIиял хIалал ва рекел асарал загьир гьаризе. Цого гьоркьорехалъ, каламалъул бакIалде ва гьелъул мурадалде балагьун, батIи-батIиял асарал ричIчIизаризе бегьула. Масала: огь абураб рагIи рохел, пашманлъи, тамашалъи, хIинкъи, рекIекълъи бичIчIизабизе хIалтIизабун букIине бегьула. Гьоркьобрехиязда гъорлъе уна ле, огь, я, ия, ияхI, вай, гьа, огьо-гьой, вала-лай, ваба-бай, гьай залин, унго, вахI, гьуя, гьая. Горкьорехал рикьула хадусел тайпабазде:

  • батІи-батІиял рекІел асарал: вабабай — гІузру букІин, гІажаиблъи, ия — щаклъи, огь — ургъел, роххи, вай — хІинкъи, къварилъи, ракІбуссин, ияхI, вахI — гІажаиблъи;
  • цо жоялде гьуси: воре — цІодорлъи гьаби;
  • хитІаб: ле — бихьинчиясле, йо — чІужугІаданалде;
  • аскІоре ахІи (хІайванал ахІизе/хъамизе).

Гьоркьорехазде гьоркьоре уна гьединго алхIамдули-лагь, шукру Аллагьасе! гІадал цочІарал калимабиги. Гьоркьорахездехун хурхинарула гьединго гаркьазул къагІидабиги[27].

Гьоркьорехал рукІуна гІадаталги журалралги. Журарал хъвала гьоркьоб хIучч цIан(гьа-гьа, ваба-бай). Цоцада хадуб чанго гьоркьорех хъван бугони, гьезда гьоркьоб рачІ-тІанкІ лъола. Горкьорехазда хадур хІалтІизарун ругони бутІаби, гьел гьоркьорехгун рекIун хъвала (унхале, огьха)[15].

РагІи лъугьин[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда раги лъугьунеб къагІидаялде гъорлъе уна морфологияб, рагьарал хиси (аблаут), сифатазул ва сифат-фигІлабазул субстантивация, калькирование[28], рехсон буго гьединго метатония, жиб цо-цо рагІабазулъ гурони данде чІвалареб[29]. Суффиксация буго бищун гІемер данде чІвалеб рагІи лъугьиналъул къагІида; цІарал лъугьиналъул "бищун кІвар бугеблъун" рикІкІуна аслу жубай[30].

Аслиял суффиксазде гьоркьоре уна:

  • цІарулал суффиксал, жидеца персоналияб магІнадул рагІаби лъугьинарулел: -гьан (гьобо — гьаби-гьан),-ко (вац — ваца-ко), -хъан (хъвадари — хъвадару-хъан, хІалтІи — хІалтІу-хъан), -чи (илхъи — илхъи-чи, хъулухъ — хъулухъ-чи, гІолохъан-чи); чІужуялъул жинсалъе хІалтІизабула -чІужу суффикс: гІолохъан-чІужу, хъулухъ-чІужу;
  • экспрессивиял магІна бугел рагІаби лъугьинарулел: (тІехІ — тІохІо-к, чІехІ — чІохІо-к), (хІинкъи — хІинкъу-ч);
  • абстрактивиял цІарал лъугьинарулел (цІаразул, къокъал сифатазул ва тІадрагІабазул битІараб аслуялдаса): -лъи (бакъ — бакъ-лъи, гьобол — гьобол-лъи, цо — цо-лъи).
  • цогидал цІарал лъугьинарулел: -(р)ко (къед — къада-ко, гъветІ — гъотІор-кІо), кІо (яс — яси-кІо).
  • цІарулал суффиксал, жидеца батІи-батІияб предметиял магІнаби кьолел: -ел/-ен (-зе/-не фигІлабаздаса; ретІине — ретІел, хвезе — хвел, рикІкІине — рикІкІен), -ро (фигІлабаздаса алатазул цІарал лъугьинабизе: хъухъадизе — хъухъади-ро, борлъизе — борлъа-ро, гьищтІизе — гьещтІе-ро)[31], -ло (фигІлабаздаса алатазул цІарал лъугьинабизе: кІерезе — кІеле-ро, гиризе — гере-ло; цІараздаса: сума-ло)[32].
  • сифатал лъугьинарулел суффиксал: -а-/-я-, -ия- (лъугьуна аслияб яги хаслъул игІрабалда бугеб царалдаса, цІарубакІаздаса ялъуни тІадрагІабазул къокъал формабазул: жага — жага-ду-л-а(б), гьереси — гьереси-я(б), гІелму — гІелм-ия(б)/гІелму-я(б)[33]), -се-/-исе- (тІадрагІабаздаса: жакъа — жакъа-се-б, метер — метери-се-б, гІадада — гІадада-се-б), -укъ- (цІараздаса: гІин — гІинз-укъ-аб, нах — нах - укъ-аб).

Авар мацІалда буго рагІи хисулеб конверсиялъулаб форма, гьеб бихьизабун букІуна лексемаздалъун: гІалилав, бахІарай, рекІарав. Гьеб ккола тІубараб субстантивация, амма гьеб гуребги дандчІвала тІубараб гуреб ва окказиалияб субстантивация[34].

Синтаксисгун-морфологияб къагІидаялдалда лъугьуна жубураб рагІи, ай кІиго рагІи тІатІалде жубан. Гьединал журарал рагІабазул авар мацІалда буго 30-гІанасеб тайпа; гьезда гъорлъ:

  • ЦІарал лъугьунел:
    • асл. цІар + асл. цІар: гъалбацІ (гъал+бацІ), варанихІинч
    • хъва. цІар + асл. цІар: гьакибер (гоко>гьакил — хас. и.), гъадиражи (гъеду>гъадил + ражи);
    • сиф. + цІар: беццабакь (беццаб + бакь);
    • рикІкІ. + цІар: ичІгьод (ичІго + гьод);
    • тІадр. + цІар: тІадрагІи (тІад + рагІи), нахъарукъ (нахъа + рукъ).
    • фигІ. (с-фигІ.) + цІар: цІурачед (цІураб + чед);
    • цІар + фигІ. (аслу): гІакълугьечІ (гІакълу + гьечІо);
  • Сифатал лъугьунел:
    • цІар + сиф.: лахІчІегІераб (лахІ + чІегІераб);
    • сиф. + сиф.: бецІбагІурччинаб (бецІаб + гІурчІинаб);
    • рикІкІ. + цІар: ункъбокІонаб (ункъго + бокІон);
  • ФигІлаби лъугьунел:
    • тІадр. + фигІ.: тІадкъазе (тІад + къазе);
    • цІар + фигІ.: гІинтІамизе (гІин + тІамизе).

Гьел цере рехсарал гурелиги руго рагІаби лъугьунел къагІидаби: семантикиял рахъалъ гІагар рагІаби журан лъугьарал фигІлаби лъугьинари, рагьарал гьаркьал хиси (рикIкIинрикIкIен, квинквен) ва калькирование — батІиял мацІазул рагІаби авар мацІалде рагІиккун руссинаби: маххул нух (гІур. 'железная дорога'), цеберагIи (гІур. 'предисловие')[35].

Синтаксис[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Лексика[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалъул жиндирго лексика[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалъул гIизагIанго бечедаб лексика буго. Киназего гIахьалаб лексикалъул, ай жал адабияталъул мацIалъул кколел, жал щулаго ва халатаб заманалъда ругеб, жидедеса цIиял рагIаби лъугьинеги рес бугел рагIабазде гьоркьоре уна инсанасул черхалъул, лугбузул цIарал (квер, бер, кIал, мегIер, гIин ва гь. ц.), хъизамалъул ва гIагарлъиялъул цIарал (вац, яц, эбел, эмен, вас, яс, вацгIал, яцгIал, чIужу, рос ва гь ц.), хIалтIул цо-цо алатазул цIарал (пуруц, рукь, хъухъадиро, квартIа, гъецI ва ц.), тIорщалил ва пихъазул цIарал (ролъ, цIоросоролъ, пурчIина, гIеч, гени, курак, цIибил, цIулакьо ва ц.), рукъалъул ва цо-цо гмалхул хIайваназул цIарал (гIака, оц, цIцIе, чу, хIама, куй, кету, гьой, гIанкI, цер, бацI ва ц.), хIинчI-гъедуялъул ва хIутI-хъумуралъул цIарал (гъеду, цIум, микки, цIунцIра, тIутI, оцхIутI ва ц.), кванил тIагIамазул цIарал (чед, хинкI, лъим, гIатI, рахь, нису, нах, гьан, гьоцIо ва ц.), мина-къаялъул, рукъалъул цIарал (рукъ, гордо, нуцIа, тIох, хIуби, чIалу, рахи, къед, бокь ва ц). Гьединго авар мацIалъул жиндирго рагIабилъун ккола цIарубакIал (дун, ниж, нилъ, мун, дов, ав, щив ва ц), рикIкIенал (цо, кIиго, лъабго, ункъго, щуго, анлъго, анкьго, микьго, ичIго, анцIго, къого, лъеберго, нусго, азарго ва ц.). Киназего гIахьалал рагIаби авар мацIалда руго цо хасаб пиша-махщелалда хурхаралги.

Цогидал мацІаздаса рачІарал рагІаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалъул жиндир цебе тІеялда жаниб гІемераб хурхен букІана цогидал мацІалгун, гьелъул хІасилалда авар мацІалде рачІана гІурагІан цогидал мацІазул рагІаби. Гьел цогидал мацІаздаса рачІарал рагІаби аслияб къагІидаялъ ккола ункъго мацІалдаса рачІарал рагІабилъун: гІараб мацІалдаса, парс ва тюрк мацІаздаса ва гІурус мацІалдаса.

ГІараб мацІалдаса рачІарал рагІаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ГІараб мацІалъул рагІаби рачІине байбихьана авар мацІалде Ислам тІибитІиялда цадахъ, ай IX гІасруялдаса байбихьун. ГІараб мацІалдаса рачІарал рагІаби рикьизе бегьула хисичІого хутІараздеги, ай гІараб мацІалда ругеб хІалалъ жал авар мацІалдаги хІалтІизарулел, ва хисараздеги (жал авар мацІалъул фонекиял хаслъалабазда рекъон хисарал, амма рагІул аслуги ва магІнаги цІунун).

ГІараб мацІадаса рачІарал рагІаби рикьула хадусел лексикиябгун тематикиял тІелазде:

  • диналда хурхарал рагІаби: Аллагь, малаик, иман, гІалмат, мунагь, иблис, тавбу, сабаб, дугІа, Къуръан ва ц. Гьединго гьабго тІелалъул рагІаби, жал фонетикаялда рекъон хисарал: мажгит (гІар. масджид), жен (гІар. джинн) ва ц.
  • абстракциялъул магІна бугел рагІаби: хІал, даража, хІал, хасият, нур, къуват, къадру, къисмат, кьудрат, хIакъикъат, рахIат, ишара, аслу ‘основа, сущность', масала ‘например', къагIида ‘прием, способ', гъалатI ‘ошибка', хатIа, тасдикъ, калима (авар мацІалъул жиндирго: рáгІи) мурад, гIумру, заман, сагIат, арбагI (къо), талат (къо), хамиз (къо);

в) моралиялгун этикиял рагІаби: адаб, гІамал, хІурман, намус, ихтияр,


Бищун цIикIкIараб къадар къватIиса рачIарал рагIабазул ккола гIурус мацIалдаса рачIарал, гьел руго: ретIел-хьиталда хурхарал (туфлаби, костюм, свитер, галстук ва ц.), рукъалъул кайи-къоноялда хурхарал (радио, телевизор, стакан, чайникI, диван, шкаф ва ц.), росдал магIишаталда хурхарал (трактор, колхоз, ферма ва ц.), гIелмуялда ва техникаялда хурхарал (школа, учитель, география, космос ва ц.), медициналда хурхарал (медицина, больница, операция ва ц.), адабияталда, искусствоялда хурхарал рагIаби (автор, герой, театр, пьеса ва ц.), рагъулаб хъулухъалда хурхарал (генерал, танк, автомат, гвардия ва ц.), спорталда хурхарал (спорт, рекорд ва ц.), ишалъулал документазул цIарал (документал, паспорт, справка, акт ва ц.), промышленносталда ва гьелъ къватIибе биччалеб къайиялда хурхарал цIарал (завод, станок, цех ва ц.), хъулухъалъул ишазда хурхарал (директор, судья, адвокат ва ц.), школалда ва культура-лъай босиялда хурхарал (класс, мел, ручка, доска, клуб ва ц.), гIадамал тIад рекIун хьвадулел жалазул цIарал (автобус, машина, самолёт ва ц.), хмалел алатазул цIарал (шахматал, бильярдал, шашкаби ва ц.), кванил тIагIамазда ва пихъазда хурхарал цIарал (компот, борщ, апельсин, помидор ва ц.), общественнияб гIумруялда хурхарал (феодализм, общество, конференция ва ц.).

Гьединго авар мацIалде гIемерал рагIаби рачIарал руго гIараб мацIалдаса (диналда, гIелмуялда хурхарал, хасият-сипат гьарулел, къо-моцIазда цIарал), парс мацIалдаса (хIукуматалъул ишазда хурхараб лексика,) ва тюрк мацIаздаса. [36]

Авар мацӀ (ХӀамзатил Расул)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Лъаларо, МухIамад, цогиязул иш,
Амма дица дирго рахъалъ абила:
Метер магIарул мацI хвезе батани,
Хваги дун жакъаго жаниб ракI кьвагьун.
Щай дие къваригIун бугеб Дагъистан,
Дир гьаракь бахъани дир лъималахъа?
Щай, дир магIаруллъи, магIарул чагIаз
Чияр мацI бицунеб жидерго гъасда?
Щай дие гьал мугIрул, гIурул рагIалда
ГIагараб магIарул кечI рагIичIони?
Камилаб гьаракьалъ нилъер кьерилаз
Кьурул рагIалда чIун, гьеб ахIулеб куц!
Дун кIудияб пикру гьитIин гьабизе
ГьитIинаб рукIнисан кIалъалев гуро,
Ва пачалихъазул Ассамбилеялда
Авар мацIалъе бакI гьарулев гуро.
Амма гьал кьурабалъ улкаялъ рарал
Мактабазда гьеб мацI малъизе ккела.
Гьеб рекъараб буго нилъер халкъалда
Черхалда борчараб рачел киниги.
Гьеб мацIалъ панаяб кечI ахIулаго,
Киниги гьулакги кIикIана нилъер.
Гьаб мацIалъ рукъоса унеб мехалда
Нух битIагийилан абуна улбуз.
Гьанже нухалги тун рукъоре щвейгун,
Щиб, цоги мацIалъиш нилъ гаргадилел?
Дун магIарулазе, гьедин батани,
Бищун ахирияв поэтиш кколев?


Авар мацӀалъул алип[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Гъваридго сиясат лъаларел диниял хӀаракатчагӀи доб заманаялъ багIараз гуккана. Жалго бергьинегӀан исламалъул гьудулзабилъунги хӀан, кодобе кверщелги щведал, пачалихъги щулалъидал, шаргӀиял махӀкаматалги, мажгиталгун мадрасабиги къан, гӀараб алипалъул бакӀалда гӀурусги (кирилица) лъун, лъеберабилел соназ нусаза-азарккун гӀалимзабиги шайихзабиги тӀагӀинаруна. БагIаразе квербакъарал диниял хӀаракатачагӀиги ккана гьеб гьабил гажакье.

Аа Бб Вв Гг Гъгъ Гьгь ГӀгӀ Дд Ёё Жж
Зз Ии Йй Кк ККкк Къкъ Кькь КӀкӀ Лл Лълъ Мм
Нн Оо Пп Рр Сс Тт ТӀтӀ Уу Хх ХХхх
Хъхъ Хьхь ХӀхӀ Цц ЦЦцц ЦӀцӀ ЦӀЦӀцӀцӀ Чч ЧӀчӀ ЧӀЧӀчӀчӀ
Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя

Жидерго хасаб мацӀ бугел росабазул ва шагьаразул цӀалдохъабазе захӀмалъула авар мацӀалъе хасиятаб, гӀурус алипалда гьечӀеб 31 гьаракь (понема) битӀун бахъизе.

Гьел гьаракьаздасан байбихьулел цӀаразул предметал, яги гьезул суратал цере ран, малълъарухъабаз цӀалдохъабазда малълъула битӀун понемаби рахъизе, лапзал абизе. ЦӀаразул магӀнаги къосинчӀого, гьел абизеги лъараб мехалъ, рачӀуна гьел гьаркьазда «порма» ретӀиналде, ай хӀарпаздалъун рихьизариялде. ГӀурус алипалда буго 32 хӀарп. Авар мацӀалъул буго 72 понема. ЦӀакъго лъикӀ букӀуна щибаб понемаялъе цохӀо гӀаламаталдасан гӀуцӀараб гьаркьил халипа – хӀарп бугони. Амма гьанжесеб нилъер алип гӀуцӀараб буго кирилицаялъул кьучӀалда. Гьединлъидал щибаб понемаялъе цо гӀаламаталъул хӀарп бахъизе рес гьечӀолъиялъ тӀамун руго кӀи-кӀи гӀаламатаздасан 13 хасаб хӀарп гӀуцӀизе:гъ, гь, гӀ; къ, кь, кӀ; лъ, тӀ, хъ, хь, хӀ, цӀ, чӀ. Гьедин авар алипалда гӀун буго 44 хӀарп.

КӀирекъарал хӀарпаздалъун рихьизарулелъул, геминатал /къан рахъулел/ алипалде росун гьечӀо. Гьале гьел: кк, кӀкӀ, лълъ, /лӀ/, сс, хх, цц, цӀцӀ, чч, чӀчӀ. Гьел гурелги, руго «в»-ялъул кумекалдалъун рихьизарулел лабиалиял /кӀутӀби цӀутӀизарун рахъулел/ понемаби: гв, гъв, гьв, гIв, дв, жв, зв, кв, къв, кьв, кӀв, лъв, св, тв, тӀв, хьв, хъв, хв, цӀв, чв, чӀв, кӀкӀв, лълъв, ччв, чӀчӀв, ккв, ссв, ххв.

ХӀисаб гьабеха малълъарухъанасда цере чӀарал захӀматал суалазул: алипалда ругелги гьечӀелги гьелгуниял хасал понемаби битӀун цӀализеги хъвазеги цӀалдохъаби ругьун гьаризе ккеялъул. Гьезда гьоркьор руго лъабгоги /ккв/, ункъоги /лълъ/, щугоги /чӀчӀв/ гӀаламатаздасан данде гьарурал хӀарпал. Гьел цӀализеги хъвазеги ругьун гьаризе бигьалъула алипалде босараб 13 хасаб хӀарп хехго ва ургъичӀого битӀун абизе лъазабун бугони. Гьеб буго шагьаразул ушкулазда бищунго захӀматаб суал. ЗахӀмалъаби дандчӀвала цо гӀурус хӀарпалъул кьучӀалда гӀуцӀараб авар мацӀалъул лъаб-лъаб хӀарп букӀиналдалъун /гъ, гь, гӀ; къ, кь, кӀ; хъ, хь, хӀ/. ЛъикӀго ракӀалдасан лъазегӀан, цӀалдохъаби къосаруна, гьел цӀалулелъул ва хъвалелъул. Гъ-ялъул бакӀалда /гь/ абула, /гь/-ялъул бакӀалда /гӀ/ цӀалула. Гьедин къосаруна цогидазулъги. Гьеб ичӀабго хӀарпалде кьезе ккола аслияб кӀвар.


Авар мацӀалъул алфавит (1928—1937)

МацӀ цӀуниялъе аслияб хӀалтӀи гӀисинаб гӀелалдаса байбихьизе кколеблъиги кьочӀое босун, бищун цебе борхана гьанже къанагӀалъун ругел магӀарул мацӀалда хъварал тӀахьал лъималазе цӀализе рокьиледухъ, берцинго къачӀан къватӀире риччазе ккеялъул суал. Гьедин хӀадуризе къваригӀун руго рагIибуссал, магӀарул мацӀалъул дарсазе рихьизарурал параграмаби, гьединго магӀарул росабазул, тӀабигӀаталъул, шагӀирзабазул, хъвадарухъабазул, гӀалимзабазул, имамзабазул, рагъул бахӀарзазул хӀакъалъулъ хъварал яги гьезул суратал рахъарал даптарал. ЛъикӀаб букӀинаан гьел даптаразда нахъа нилъер тарихалъул аслиял хӀужабазулги, машгьурал миллатцоязул гӀумруялъулги хӀакъалъулъ баянал кьезе, гьединго халкъиял кицаби, абиял, бицанкӀаби ва халкъиял кучӀдул хъвазе. Гьелъ кумек гьабизе бегьула лъималазда нилъерго тарихгун маданият лъазе, гьелде рокьи бижизабизе.

МагӀарулазул гӀезегӀан чагӀи руго батӀи-батӀиял улкабазда. Совет Хӏукумат биххун хадуб гьезиеги нилъееги рес щвана бухьен кквезе, цоцазухъе гьоболлъухъ ине. Цо-цо мехалда умумузул гӀадат-гӀамалги мацӀги нилъер гӀадамаздаса камилго цӀунунги лъазабунги буго гьез. Гьаб заманалда интернеталъ цӀикӀкӀарал ресал кьолел ругелъул, кӀудияб кумек гьабула гьелъ дунялалъул бокьараб бакӀалда гӀумру гьабун ругел гӀадамазулгун бухьен гьабизе. Гьелъие санагӀалъи букӀине «вацлъиялъулазе» бокьун буго, бокьарав чияс лъазабизе букӀине цIияб щибаб гьаркьие цо хIарп бугеб магӀарул алип гӀуцӀизе. Гьелъ рес кьезе буго бигьаго, киназдаго бичӀчӀулеб хӀалалъ магӀарул мацӀалда хъвадаризе. Щайгурелъул Туркиялда, гӀарабиязул улкабазда ва цоги-цоги бакӀазда гӀумру гьабулел нилъер миллатцоязда гӀурус алип лъаларо.

ЦӀалдезеялдаса телевизоралъухъ балагьизе бокьулеб буго гьанже гӀадамазе, хасго гӀун бачӀунеб гӀелалъе. Бихьарабги рагӀарабги лъикӀ ракӀалдаги чӀолеб буго, бичӀчӀизеги бигьаяб буго. Рахьдал мацӀалда рахъарал передачаби, кинаби гӀемерлъанагӀан магӀарул мацӀ лъазабизе гъира цӀикӀкӀинеги бегьула. Гьелъие мисаллъун ккола дагьалъ цере Дагъистаналъул мацӀазде руссинарун къватӀире риччарал мултикал. ГӀисиналго гӀадин кӀудияб гъираялда ралагьула гьезухъ чӀахӀиялги, цере лъалел рукӀинчӀел чанги цӀиял рагӀабиги лъала гьезухъ балагьаразда. Гьединаб лъикӀаб ишалде тӀоцебе гали тӀамуразул нухдасан ине ва мултикал гурелги, цӀиял кинабиги передачабиги рахъизе ва рихьизаризе бокьун букӀин бицана гьеб къоялъ гьенире ракӀарун рукӀарал «Вацлъиялда» гъорлъе унел гӀолилаз.

ГӀуцӀаралдаса лъагӀел гурони инчӀониги, гӀисинал, амма ракӀчӀарал галабиги тӀамулаго цебе унеб буго «Вацлъи». Гьел хӀадур руго жидер кьеразулъе лъугьине бокьарал къабул гьаризе, рагӀудалъун, малъа-хъваяздалъун кумек гьабизе бокьаразухъ гӀенеккизе. [37]

Кицаби ва Абиял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ХІужаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  1. Ethnologue report for language code: ava  (ингл.). Lewis, M. Paul (ed.), 2015. Ethnologue: Languages of the World, Eighteenth edition.. Архивировано из первоисточника 30 Май 2012. Проверено 11 Май 2015.
  2. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  3. UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger. UNESCO. Проверено 19 Апрель 2015.
  4. Неверовский А. А. Краткий взгляд на Северный и Средний Дагестан до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье. — СПб.: Шаблон:Тип. военно-учебных заведений, 1847.
  5. http://lingvarium.org/raznoe/publications/caucas/alw-cau-reestr.pdf
  6. Микаилов 1958; 1964; Алексеев 1988
  7. Аварский язык. Б. Атаев
  8. Аварский язык. Фонетика. (М. Алексеев. Борис Атаев)
  9. 9,0 9,1 "Аварский язык", Михаил Алексеев, Борис Атаев, Москва, 1997
  10. Anderson, Stephen. Where's Morphology? // Linguistic Inquiry. — 1982. — № 13. — P. 571–612.
  11. арский язык. Морфология, категория числа. Атаев, Алексеевв
  12. Атаевасул ва Алексеевасул Авар мацІалда гьединго рехсон буго гьаб аффикс продуктивияб букІиналъ, гьалъ ахиралда бугел рагІабазулги лъугьинарулин гІемерлъул форма абун: маргьа — маргьаби, къункъра — къунр-аби, ракета — ракет-аби
  13. Сулеманов. 1985
  14. арский язык. Категория падежа. Атаев, Алексеевв
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Авар мацI. М.-С. СагIидов
  16. Бокарев А. А. Синтаксис аварского языка. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. [150-162]
  17. Аварский язык. Атавев, Алексеев.
  18. Авар мацІ, § 29, 65 − 66 гьум. М.-С. СагІидов.
  19. Авар мацІ, § 30, 66 гьум. М.-С. СагІидов.
  20. Аварский язык. Местоимение. Атаев, Алексеев
  21. Авар мацІ.
  22. Аварский язык. Глагол. Атаев, Алекссев
  23. Аварский язык. (Михаил Алексеев, Борис Атаев)
  24. Авар мацІ. § 42. Переходный ва непереходный глаголал. 82 – 84 гьум.
  25. Авар мацI (М.-С. СагIидов)
  26. Аварский язык. Атаев, Алексеев.
  27. Аварский язык. Атавев, Алексеев
  28. Мадиева 1981: 56
  29. Алиханов 1994: 5
  30. Г. И. Мадиевалда рекъон.
  31. Микаилов 1965
  32. Алиханов 1994
  33. гьединго цогидал суффиксабигун, хасал магІнаби кьезе
  34. [см. Алиханов 1994: 16].
  35. Аварский язык (Мадиева)
  36. Авар мацI. М.-С. СагIидов
  37. Латингун мультикал къваригӀун руго, ПатӀимат МахӀмудова

МугъчІваял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

«Википедиялъул» логотип

«Википедиялда» буго бутІа
магІарул мацІалда
«БетӀераб гьумер»

«Викикъамусалъул» логотип
Викикъамусалда буго магІарул мацІалъул рагІабазул сияхІ категориялда «МагІарул мацІ»

Шаблон:Россиялъул пачалихъиял мацІал

Шаблон:Нахгун-дагъистаналъул мацІал