Авар мацІ

Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал
Авар» гьумералдасан гьаниб битӀана)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Авар мацІ
Рахьдал мацІалда:

Авар мацI, магӀарул мацӀ

Пачалихъал:

Россия, Азарбижан[1]

Расмияблъун рикІкІуна:

ДагъистанFlag of Dagestan.svg Дагъистан

КІалъалезул къадар:

762 000 [2]

Категория:

Евразалъул мацІал

Хьундасеб Кавказалъул мацІал

Нахгун-дагъистаналъул хъизан
Авар-гІанди-цез гІаркьел
Аваргун-гІанди къокъа
Хъвай-хъвагІай:

кирилица (авар хъвай-хъвагІай)

ГОСТ 7.75–97:

ава 014

ISO 639-1:

av

ISO 639-2:

ava

ISO 639-3:

ava

Балагье жеги: Проект:МацІазул гІелму
Авар мацI ва гьелъул мацIалъул свералаби Нахгун-Дагъистаналъул мацIазда гьоркьоб 16 – 29

Авар мацӀ ялъуни магӀарул мацӀ ([av.ˈar mat͡sʼː] яги [ma.ˈʕa.rul mat͡sʼː]) ккола Бакъбаккул Кавказалъул тІибитІун бугеб Нахгун-Дагъистаналъул хъизаналъул, Авар-гIанди-цез гIаркьелалъул Авар-гIанди къокъаялъул мацIлъун.

Авар мацІ тІибитІун буго аслияб къагІидаялъ Дагъистаналда ва ЦІоралда, гьединго чачаналъ, бакъбаккул Хъизихъалда, ва Турциялда ругел магІарул мужагьирзабазда гьоркьоб. Дагъистаналъул официалияб мацІазул цояблъун ккола; Дагъистаналъул бакътІерхьуда Авар мацІ ккола Лингва франкалъун (БолмацI). Авар адабияталъул мацІалъул кьучІалда буго гьебго БолмацI — магӀарухъ гӀумру гьабун ругел гьитӀинал тухумазул ва тайпабазул жидедаго гьоркьоб, бо (аскар) бакӀарараб мехалъ бицунеб цо мацӀ, жибги магІарул мацIалъул шималияб наречиялде гъолъе кколеб. КІалъалезул къадар бахуна гІага-шагарго 800 азарго чиясде.

Фонетикияб гІуцІи авар мацІалъул буго гІатІидаб. Кавказалъул мацІазда гІадин, руго гІемерал рагьукъал хІарпал, гьезда гьоркьор руго лабиалиялги. Рагьараб гьаракь буко 5. Гьел рикьуларо халатаздеги къокъаздеги, кирго абула рацІцІадго.

Морфологияб гІуцІи буго аглютинантияб, жинда гьоркьоб формантаздалъун рагІи хисиги флексияги бугеб. Буго гІизагІанго гІатІидаб падежазул система (19 падеж). Гьезул 4 — г1адатал падежал: аслияб, актив, хаслъул ва кьовул. 15 — бакІалъул падежал: чІовул, рачІул, ратІалъул. Синтаксисалъул системаялда жумлаялъул гІуцІи буго гІемерго эркенаб.

Лексика гІемерисеб буго жиндирго, гьединго буго гІизагІан гIатIидаб цогидал мацIаздасан рачIарал рагIабазул гъат. Гьезул гIемерисел раIаби рачIарал руго гьоркьохъел гIасрабазда гІараб, тюрк, парс мацІаздасан, XVIII гIасруялдаса гІурус мацIалдаса. Цо-цо рагIаби (хасал цIарал) рачIарал руго грек мацIалдаса, аслияб къагIидаялъ насранияб дин бугеб заманалда.

Авар мацIалъул свералаби рикьула хьундасеб ва бакъдасеб наречиязде. MацIалъул свералазда гьоркьоб буго фонетикияб, морфологияб ва лексикияб батIалъи. Хунздерил мацIалъул свериялда гIуцIараб буго авар адабияталъул мацI.

Жаниб бугеб жо

Лингвогеография[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ТIибитIун бугеб бакI ва кIaлъалезул къадар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІ тIибитIун буго, Дагъистаналда: магІарулазул Хунзахъ, Бакълъул, Гъуниб, Казбек, ЛъаратІа, Унсоколо, ЧІарада, Шамилил мухъазда, гьединго Болъихъ, ГІахьвахъ, ЦІумада ва ЦIунтIа мухъазда; Дагъистаналъул Бабаюрт (21%), Шурагьиб (27%), Гъизилюрт (83,9%), Лаваша (25%), Хасавюрт (33%), Гъизляр (46%), Тарумасул (35%), ЦІияблак (23%) ва Рутул (ГьочотIа росу) мухъаздаги, гьединго МахІачхъала (26%), Гъизилюрт (70,88%), Гъизляр (21%), Салануб (46%), Хасавюрт (30,66%), Шура (45,79%) шагьараздаги. Азарбижаналъул хьундасеб (шималияб) рахъалда (магIарул ЦIоралда), Чачаналъул Шарой мухъалда 54,49%, (Кванхи ва Бути росаби), Гуржиялъул хундасебгун бакъбаккул рахъалда ва Туркиялда гIумру гьабун ругел магІарулазда гьоркьоб.

Россиялда магIарул мацIалда кIалъалезул къадар бахуна — 715 297 чиясде (2010)[3]. Гьеб рикIкIеналда гъорлъе рачун руго гІандигун цез мацІазда кІалъалел цо чанго росабазул гІадамалги, жидеца кІиабилеб мацІлъун магІарул мацІ хІалтІизабулеб букІиналъ. Рахьдал мацI бицунеб гIадин авар мацI бицунезул къадар бахуна гIага-шагарго — 703 азар. чиясде (2010).

ГIурус армиялъул генерал А. А. Неверовскиясул 1847 соналъ гьабураб хъвай-хъвагIиялда буго:

Аварал кидаго мугIрузда бищун къуватаб халкълъун букIиналъ, гьез Дагъистаналъул бакъулъ бакI кколеб букIиналъ, гьезул мацI лъугьана гьеб мухъалъул халкъазда гьоркьоб бищун тIибитIараблъун. Киназдего гIунтIун магIарулазда кIола авар мацIалда кIалъазе ва жидедаго гьоркьоб кIалъазе хIалтIизабула.

гIурусалъ: Так как Аварцы составляли всегда самое сильное племя в горах, всегда занимали средину Дагестана, то и язык их сделался господствующим между обитателями описываемого края. Почти все горцы умеют говорить по-аварски и употребляют этот язык при изустных сношениях между собою.[4].

65 азаргог1ан авар мац1алъ к1алъалев чи вуго Дагъистанги Азербайджанги тун къват1ихун. Аваразул г1емераб къадар к1алъала к1иго мац1алда: жибго авар мац1алдаги г1урус мац1алдаги. Дагъистаналда ругезул г1урусалъ к1алъалезул къадар бахуна 63,3%, Азербайджаналда ругезул - 9,3%, ахиресезул 68% ккола Паранг мац1алда к1алъалел.

Социолингвистикиял баянал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Нуцалзабазул заманалдаги, имаматалдаги авар мацIалда цадахъ тIибитIун букIана ГІараб мацІ, гьеб хIалт1изабулаан канцеляриялъулги сиясаталъулги ишал тIуразе. ЖамгIияб мацIлъун букIана авар мацI (болмацI).

Жакъа къоялдеги Авар мацI буго Дагъистаналъул бакътIерхьуда бугеб лингва франкалъун. МагIарул мухъазда авар мацIалда буго байбихьул школазда дарсал кьей, гьоркьохъеб школалда авар мацI ва адабияталъул дарсал руго. Гьединго авар мацI малъула Азербайджаналда ва Дагъистаналда ругел магIарула цIикIкIанисел ругел школабазда. Авар мацI лъазе гьабулел къокъаби руго Дагъистаналъул ВУЗаздаги.

Россиялъул империялъ кверщел гьабилалдего, магIарул росабалъ рукIана мадрасаби. ТIоцебесел школаби рагьана 1866 соналъ Хунзахъ, 1891 соналъ Болъихъ, 1899 соналъ Гъуниб.

Авар мацIалда къватIире риччала художествияб ва жамгIиябгун политикияб адабият: "ХIакъикъат", "Цолъи", "Кьоял" ва 14 мухъалъул казиятал, журналы, буго гьединго радио- ва телепередачаби. ХIалтIула авар мацIалда музыкально-драматикияб театр ЦӀадаса ХӀамзатил цIаралда бугеб (1935 соналдаса).

Авар мацалъул свералаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалъул свералаби адабияталъул мацIалдаса гIемерго ратIалъарал руго.[5].

Авар мацIалъул свералаби рикьула шималияб ва къиблаяб наречиязде. ТIоцIебеселде гъолъе уна салатавиялъул, хунзахъ ва бакъбаккул рахъалъул свералаби. КIиабилелде гъорлъе уна гьидерил, анцухъазул, закаталалъул, къарахъдерил, гIандалазул, къехIдерил ва кIусур росдал мацIалъул сверел. Гьезда гьоркъохъеб бакъ ккола бакълъухъезул мацIалъул свери. МацIалъул свералабазда гьоркьоб буго фонетикалъулги, морфологиялъулги, лексикалъулги батIалъи.

Шималияб наречиялъул мацIалъул свералаби - бакъбаккул (Шураялъул, Хьаргаби ва Лаваши мухъалъул), салатавиялъул (Казбек, Гумбет ва цогидалги мухъал), хунздерил (Хунзахъ ва Унсоколо мухъал) - руго адабияталъул мацIалде бищун гIагарал (адабияталъул мацIалъе кьучIаб буго хунздерил диалект). Гьезул цодагьаб батIалъи буго: хунз. ва бакъбаккул свералабазда у, салатавиялъулазда о хIалтIизаби, п хIарпалъул бакIалда гь хIалтIизаби, цо-цо рагьарал гьаркьазда гьоркьоб рагьукъаб б тIагIин; хунздерил диалекталда жинсиял гIаламатал (рагIул ахиралда ругел) гьоркьор риччай. Гьал диалектазда бицунеб жо бичIчIула.

Къиблаяб рахъалъул наречие бикьула 6 мацIалъул свериялде, гьезул адабияталъул мацIалдаса кIудияб батIалъиги буго.

Тарих[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хъвай-хъвагIи ва битIунхъвай[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀай баккана XV гӀасаруялда. ТӀоцебесеб авар мацӀалъул алип букӀана гӀараб хӀарпалги кьучӀалъе росун гьабураб гӀажам алип. Гьеб хӀалтӀизе гьабулаан 1928 соналда щвезегӀан. 1928 соналдаса 1938 соналде щвезегӀан авар мацӀалъе хӀалтмизабулаан латин алип. 1938 соналъ гьеб алип бачана кирилицалде. Авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀай гьанже буго кирилицалда.

Авар алип[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ХӀарп ЦӀар ХГЬА ХӀарп ЦӀар ХГЬА ХӀарп ЦӀар ХГЬА ХӀaрп ЦӀар ХГЬА
А а а [a] И и и [i] П п пэ [pe] ЦӀ цӀ цӀе [t͡sʼe]
Б б бэ [be] Й й йи [ji] Р р эр [er] Ч ч че [t͡ʃe]
В в вэ [we]/[ve] К к ка [ka] С с эс [es] ЧӀ чӀ чӀе [t͡ʃʼe]
Г г гэ [ɡ] Къ къ къа [q͡χʼːa] Т т тэ [te] Ш ш ша [ʃa]
Гъ гъ гъэ [ʁe] Кь кь кьэ [t͡ɬʼːe] ТӀ тӀ тӀэ [tʼe] Щ щ ща [ʃːa]
Гь гь гьэ [he] КӀ кӀ кӀа [kʼa] У у у [u] ъ эр (къараб ишара) [ʔer]
ГӀ гӀ гӀе [ʕe] Л л эл [eɫ] Ф ф эф [ef] ы (къараб и) -
Д д дэ [de] Лъ лъ элъ [eɬ] Х х ха [χa] ь (тамахаб ишара) -
Е е йе [je] (ЛӀ лӀ) [t͡ɬːe] Хъ хъ хъа [q͡χː] Э э э [e]
Ё ё йщ [jo] М м эн [en] Хь хь хьа [xa] Ю ю йю [ju]
Ж ж жэ [ʒe] Н н эн [en] ХӀ хӀ хӀа [ħa] Я я йа [ja]
З з зе [ze] О о о [o] Ц ц це [t͡se]

Авар алипалда буго 46 хӀарп. Гьезул 36 хӀарп буго рагьукъаб, рагьаралъун рикӀкӀуна 10.

Е, ё, я, ю хӀарпаз рагӀул авалалдаги рагьарал гьаркьазда хадурги ккараб мехалъ бихьизабула кӀиго гьаракь (й хӀарпгун журарал рагьарал гьаркьал): еганаje.ɡa.na], ёлкаjol.ka], юкъарана [ju.ˈq͡χʼːa.ra.na], ячӀанаja.t͡ʃʼa.na], Асият [aˈsi.jat].

[e] гьаракьалъе э хӀарп хъвала рагӀул авалалдаги рагьараб хӀарпалда хадубги: эбел [ʔe.beӀ], беэдана [be.ʔedana]. Цогидаб бакӀалда [e] гьаракь бихьизабизе хъвала е хӀарп (гӀурус мацӀалда гӀадин е хӀарпалъ цебе бугеб гьаракь авар мацIалда тамах гьабуларо): эмен [ʔe.men].

Авар мацӀалда рагӀабазулъ ё хъваларо, гьеб хӀарп хӀалтӀизабула гӀицӀго гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулъ; магӀарул рагӀабазда ё хӀарпалъул бакӀалда хъвала йо: йорханаjor.χa.na].

Гьединго цохӀо гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазда гурони хъваларо ы хӀарпги, гӀурус мацӀалда гьелъ бихьизабулеб гьоркьохъеб кьералъул тӀасияб борхиялъул рагьараб гьаракь авар мацӀалда гьечӀо.

[t͡ɬː] гьаракь бихьизабизе бахъараб буго лI хIарп, амма гьеб алипалда тасдикъ гьабун гьечIо, гьелъул бакIалда гIемерисеб хIатIизабула кIирекъараб лълъ, амма хIакъикъаталда кIирекъаб лълъ данде ккола къвакIараб [ɬː] бихьизабизе (гьеб гьаракь хъвай-хъвагIиялда бихьизабуларо).

Авар мацӀалда гьечӀо [f] гьаракь, гьеб гьаракь бихьизабулеб ф хӀарп хъвала цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулъ, ва гӀемерисеб гьеб хӀарп цӀалула [p] гьаракь гӀадин.

Тамахаб ишара, жинца гӀурус мацӀалда цебе бугеб гьаракьалъул тамахлъи бихьизабулеб, хӀалтӀизабула гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулъ.

Къараб ишара хӀалтӀизабиялъул кӀиго хӀукму буго:

  1. ъ хӀалтӀизабула жибго авар мацӀалъул рагьукъаб [ʔ] гьаракь бихьизабула: вабаъ [wa.ˈbaʔ], гьуърул [huʔ.ˈruӀ].
  2. ъ хӀалтӀизабула рагьукъаб гьаракь хадуб бачӀунеб рагьараб гьаракьалдаса тӀезабизе: масъала [mas.ˈʔa.Ӏa], субъект [sub. jekt].

КъвакӀараб (кӀилъараб) рагьукъаб гьаркь авар мацIалда буго 14, амма алипалда гьел рихьизарулел хасал хӀарпал 4 гурони гьечӀо - къ, кь, хъ, щ; хутӀарал гьларкьал рихьизарула кӀирекъарал хӀарпаз (а, кӀи-кӀи цадахъ хъварал хӀарпадалзъун). Жидеца хассал гьаркьал рихьизарулел рукӀаниги, гьел кӀирекъарал хӀарпал алипалда рихьизарун гьечӀо.

Авар мацӀалъул кӀирекъал хӀарпал
КӀирекъараб хӀарп Гьаракь (ХГЬА) КӀирекъараб хӀарп Гьаракь (ХГЬА)
Кк [kː] Цц [t͡sː]
КӀкӀ [kʼː] ЦӀцӀ [t͡sʼː]
Лълъ [t͡ɬː], ([ɬː]) Чч [t͡ʃː]
Сс [sː] ЧӀчӀ [t͡ʃʼː]
Хх [χː]

КъакIарал рагьукъал гьаркьал гIемерал рагIабазулъ руго, амма хъвалаго кIирекъарал хIарпаздалъун гьел киналго рихьизаруларо. КIирекъарал хIарпал хъвалел рагIабазул кьалбал (кк, кIкI ва чч ругел хутIизегIан) гIемер гьечIо.

  1. кIирекъараб лълъ хъвала хадусел рагIабазулъги гьезул цогидал формабазулъги: билълъине, релълъине, лълъар.
  2. кIирекъараб сс хъвала хадусел рагIабазулъги гьезул цогидал формабазулъги: ссан, буссине, бессиз, руссун.
  3. кIирекъараб хх хъвала хадусел рагIабазулъги гьезул цогидал формабазулъги: биххизе, махх, раххан, ххвел, ххине, ххезе, ххам, буххизе.
  4. кIирекъараб цц хъвала хадусел рагIабазулъги гьезул цогидал формабазулъги: беццизе, ицц, ццин.
  5. кIирекъараб цIцI хъвала хадусел рагIабазулъги гьезул цогидал формабазулъги: бацIцIине, бецIцIизе, буцIцIине, цIцIе.
  6. кIирекъараб чIчI хъвала хадусел рагIабазулъги гьезул цогидал формабазулъги: бечIчIизе, чIчIвад, речIчIизе, ричIчI, бичIчIизе.
  7. кIирекъарал кк, кIкI ва чч хъвала рагIабазулъ рагIулебщинаб бакIалда.


Авар мацIалда ругел 21 лабиалиял (кIутIби цебе цутIизарун рагьукъал) рагьукъал хIарпазул цохIо [w] гьаракьалъе буго хасаб гьаракь - в; хутIарал лабиалиял гьаркьал рихьизарула в хIарпалъул кумакалдалъун (рагьукъаб + в) [6]; гьел хIарпал рихьизарун гьечIо алипалда.

Лабиалиял рагьукъал
Лабиалияб хIарп ХГЬА Лабиалияб хIарп ХГЬА Лабиалияб хIарп ХГЬА
Гв [ɡʷ] КIв [kʷʼ] ЦIв [t͡sʷʼ]
Гъв [ʁʷ] КIкIв [kʷʼː] Чв [t͡ʃʷ]
Дв [dʷ] Лъв [t͡ɬʷː] ЧIв [t͡ʃʷʼ]
Зв [zʷ] Св [sʷː] ЧIчIв [t͡ʃʷʼ]
Кв [kʷ] Хв [χʷ] Щв [ʃʷː]
Ккв [kʷː] Ххв [χʷː]
Къв [q͡χʷʼː] Хъв [q͡χʷː]
Кьв [t͡ɬʷʼː] Хьв [xʷ]
Авар алипалъул киналго хIарпал
А а Б б В в Г г Гв гв Гъ гъ Гъв гъв Гь гь ГI гI Д д
Дв дв Е е Ё ё Ж ж З з Зв зв И и Й й К к Кв кв
Кк кк Ккв ккв Къ къ Къв къв Кь кь Кьв кьв КI кI КIв кIв КIкIв кIкIв Л л
ЛI Лъ Лъв Лълъ М м Н н О о П п Р р С с
Св св Сс сс Т т ТI тI У у Ф ф Х х Хв хв Хх хх Ххв ххв
Хъ хъ Хъв хъв Хь хь Хьв хьв ХI хI Ц ц Цц цц ЦI цI ЦIв цIв ЦIцI цIцI
Ч ч Чв чв Чч чч ЧI чI ЧIв чIв ЧIчIв чIчIв Ш ш Щ щ Щв щв ъ
ы ь Э э Ю ю Я я

Лингвистикияб сипат-сурат[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Фонетика ва фонология[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьазул система.
КӀутӀбузулал Дабзазулал МацӀ. бакьулъ рахъалъулал МацӀ. нахъисеб бутӀаялъулал Тамахаб хвенхилал Щокъролал Мукъулукъалъулал
Бакьулъи МацӀ. хьобохъ рахъ
_______ къвакIарал _______ къвакIарал _______ къвакIарал _______ къвакIарал _______ къвакIарал
МагӀазухъан рахъулел m n
Лугби гъункун рахъулел зирарал b d ɡ
гъугъал p t k ʔ
абруп. kʼː
Аффрикатал гъугъал t͡s t͡sː t͡ɬː t͡ʃ t͡ʃː q͡χː
абруп. t͡sʼ t͡sʼː (t͡ɬʼː) t͡ʃʼ t͡ʃʼː q͡χʼː
РичӀи ккун рахъулел гъугъал s ɬ ɬː ʃ ʃː x χ χː ħ
зирарал v z ʒ ʁ ʕ h
Аппроксимантал l j w
Сородулел r

Рагьукъал гьаркьал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацӀалъул фонетикалъул системаялда, лабиалиял рагьукъал рикӀкӀинчӀого, буго 44 рагьукъаб гьаракъ.

Бахъулеб бакӀалде багьалун, авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал руго:

  1. кӀутӀбузулал: [m], [p], [b], [v]
  2. цабзазулала: [d], [t], [tʼ], [s], [sː], [z], [t͡s], [t͡sː], [t͡sʼ], [t͡sʼː]
  3. дабзазулал: [ʃ], [ʃː], [ʒ], [t͡ʃ], [t͡ʃː], [t͡ʃʼ], [t͡ʃʼː], [r]
  4. мацӀалъул хьолбохъ рахъалдаса рахъулел: [ɬ], [ɬː], [l], [ɫ], [t͡ɬː]
  5. мацӀалъул гьоркьохъеб бутӀаялдасан рахъулел: [j]
  6. мацӀалъул нахъисеб бутӀаялдасан рахъулел: [k], [k], [k], [k], [ɡ]
  7. тамахаб хвенехалдалъун рахъулел: [ʁ], [q͡χʼː], [χ], [χː], [q͡χː]
  8. щокъросан рахъулел: [ħ], [ʕ]
  9. мукъулукъалдасан рахъулел: [h], [ʔ]

Бахъулеб куц хӀисабалда рагъукъал рикьула 6 тӀлалде:

  1. магӀазухъан рахъулеле: [m], [n]
  2. гьаракь бахъулаго лугби цуцалъ гъункун рахъулел: [b], [p], [d], [t], [tʼ], [ɡ], [k], [kː], [kʼ], [kʼː], [ʔ]
  3. аффрикатал: [t͡s], [t͡sː], [t͡sʼ], [t͡sʼː], [t͡ʃ],[t͡ʃː], [t͡ʃʼ], [t͡ʃʼː], [t͡ɬː], [t͡ɬʼː], [q͡χː], [q͡χʼː]
  4. ричӀи ккун рахъулел: [v], [z], [s], [s], [ʒ], [ʃ], [ʃ], [ɬ], [ɬ], [x], [χ], [χ], [ʁ], [ʕ], [ħ], [h]
  5. aппроксимантал: [Ӏ], [j], [w]
  6. сородулел: [r]

Гъугъал лугби гъункун рахъулел кІутІбузулалги дабзазул бакьулъ бакІалъулалги рагьукъал руго аспиратиял, ай жал абулаго акустикияб гьаракь лъугьунел (хІухьелалде тІадецуй). Амма авар мацІалда аспиратия лезгин мацІазде данде ккун, буго загІипаб.

Авар мацІалда буго гьединго рагьукъал гьаркьазул лабиализатияги. Гьеб бихьизабула (рагьукъаб + в). Лабиализатия букІиналъу хІужжалъун буго авар мацІалда рагІул байбихьуда киданиги кІиго рагьукъаб гьаракь данде чІвангутІи ва гІемерисел рагІабазул байбихьуда (рагьукъ. + в) хъвай, лабиализатия данде чІваларо рагІул ахиралда. КІутІбузур рагьарал гьаркьазда цебе лабиализатия тІагІуна: гъветІ - гъутІби (гІ. ф.).

Рагьарал гьаркьал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда буго 5 рагьараб гьаракь: [i], [u], [e], [o], [a], гьез гІуцІцІула щуго бутІаялъул лъабокІонаб система:

Борхи Кьер
Цебесеб Гьоркьохъеб Нахъисеб
ТІасияб [i] [u]
Гьоркьохеб [e] [o]
Гъоркьияб [a]

Ударение[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда ударение буго загІипаб эспираторияб; ударение ударение гІемерисеб букІуна рагІул тІоцебесеб яги кІиабилеб бутІаялда, рагІабазул бутІаялъул къадаралда бараб букІунаро ; глаголалъул гьечІолъиялъул формалда ударение букІине бегьула лъабабилеб яги ункъабилеб рагІул бутІаялде тІаде. ГІемерисел рагІабазулъ ударение букІуна хьвадулеб, ай ккезе бегьула  рагІул бокьараб бутІаялда: гомог –г онгил. Ударениялъул хьвадиялдалъун хисула лексикияб магІна. Ударениялх хисизабизе бегьула грамматикияб магІнаги ругънал (гІ. форма) — ругънал (ругъун рагІул хаслъул пад.).

Аслиял фонетикаял хиса-басиял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  • Рагьарал хиси (аблаут) — форма яги рагІи лъугьунаго, рагІи хисулаго: а/и: бугъа — бугъица бугъа — бугъица (актив пад.); а/у: хъала — хъулби (гІем. ф.), а/о: гIаштIи — гIоштIоца (акт. пад); и/е: тиризе —терезе (гІахьалаб заман); и/о: кьили — кьолоца (акт. пад.); и/у: налъи —налъуца (акт. пад); е/а: бече — бачица (акт. пад.); e/у, кету — кутул (гІем. ф.); e/о: пер — пороца (акт. пад.); е/и: хleтle — хIатIица (акт. пад.); у/о: нус — носоца (акт. пад.); у/е: тункизе — тенкезе (гІахьалаб заман); о/и: чохтIо — чахтIица (акт. пад.); о/а: гьоло — гьалица (акт. пад.);
  • Рагьарал тІагІин (рагІи хисулаго, форма ва рагІи лъугьунаго): бурутIбуртIица (акт. пад); гомоггонгица (акт. пад.); гlepeтlгIертIица (акт.пад.);
  • ассимиляция м > н — мацІалъул цересел ва нахъисел рагьукъазда цебе (лъугьуна рагІи ва форма лъугьунагоги, рагІи хисулелъубги): гъамас — гъансил (хас. пад.); гамачI — ганчIил (хас. пад.); тамахьу — танхьил, чIимих ‘камешек' - мн. чIинхал; Цо-цо мехалъ гьел гьаркьал хисичІого хутІула: ханжархонжроца (акт. пад.);
  • диссимиляция н > м — р хІарпалда хадуб: гъаран — гъармил (хас. пад.); чаран — чармил (хас. пад.);
  • метатеза "хъуй бугеб (кІутІбузулал) + сонорияб > сонорияб + хъуй бугеб": габур — гарбал (гІем. ф.); хабар —  харбил (хас. пад.); тIамур —  тIармил (хас. пад.); цIибил — цIолбол (хас. пад.);
  • н, м, д, т рагьукъал тІагІин (рагІи хисулаго, форма ва рагІи лъугьунаго): рехъенрехъаби (гІем. ф.); бусенбусадул (хас. пад.); хIалтIухъанхIалтIухъаби (гІем. ф.); лъимлъел (хас. пад.), лъадаца (акт. пад.); гlaтlид (нареч.) — гIатIилъи (предм. цІар); къебедкъебелъи ; щулат (нареч.) — щулалъи (пред. цІар);
  • Ахиралда бугеб рагьараб кьибилалда бугеб рагьаралда релъин: къиликъолоца (акт. пад.); кечIкочIоца (акт. пад.); церцараца (акт. пад.);
  • Аслуялда тІаде рагІул къотІел яги ггьаракь бачІин (рагІи хисулаго): рахьрахь-да-ца (акт. пад.); моцIмоцI-ро-ца (акт. пад.); бербер-зу-ца (акт. пад.); оцоц-о-ца (акт. пад.); АхIмадАхIмад-и-ца (акт. пад.) ва гь. ц.;
  • ГІемерисел рагьукъазе лабиализация лъугьин: свак, ххвел, гванд, квер, хъвазе, кквезе ва ц.
  • Лабиализация тІагІин — рагІул форма ва рагІи лъугьунаго: кlветlкIутIби (гІем. ф.); гъветIгъутIби (гІем. ф.), гъотIоца (акт. пад.);

Авар мацІалъул жиндирго лексикалда киданиги букІунаро кІиго рагьукъаб рагІул байбихьуда, лъабго яги гьелдаса цІикІкІун рагьукъал рагІул ахиралдаги (къанагІатал гьоркьоса рахъиял - нСр тайпаялъул комплексал:тIонтIро, жинжра, къункъра. РагІуда жаниб лъабго рагьукъаб букІуна кІиго морфема цураб бакІалда яги редукция лъугьараб бакІалда: данд-базе, ханжар -хунжрул (гІем. ф.).

Морфонология[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда  буго  анкьго рагІул къотІелалъул тайпа, гьезул кІиго ккола рагьараб,  хутІараб щуго — къараб. Рагьараб рагІул къотІел ккола ахиралда рагьараб хІарп бугеб; гьеб гІуцІун букІуна цо рагьаралдаса (Р): а (ине глаголалъул тІалабияб наклонение), у; рагьукъабги рагьаралдасаги (КъР): къо, кьо. Къараб  р.-къотІи гуцІун букІуна: рагьараб ва рагьукъаб (РКъ)ах, их, иц; рагьукъаб, рагьараб ва кІиго рагьукъаб (КъРКъКъ) — гІемерисеб ахиралда бугеб рагьукъазул цояблъун букІуна  сонорияб м, н, л, р яги йкъверкъпинкь; рагьукъаб, рагьукъаб, рагьараб, рагьукъаб (КъКъРКъ)стаж, стол. ТІоцебесеб ункъго тайпа буго бищун тІиритІарал.

РагІул кьибилалъул тайпаби:

  1. цожубараб аслу C(в)V: къо, чу, цIа, ца, цIцIва, чи, кьо, ци ва ц.;
  2. цожубараб аслу  VC: агI, ах , оц, ицц, их ва ц.
  3. цожубараб аслу C(в)VC: махх, лагъ, нугI, ригь, рукъ, хур, лълъим, бис, бер, кIул, чIетI, чан, кIветI, гел, тIегь, рос, гохI ва ц.;
  4. цожубараб аслу VRC: анкь, ирс ва ц.;
  5. цожубараб аслу C(в)VRC: тIинчI, хIинчI, гIанкI, гIоркь, къарз, гвенд, гарцI ва ц.;
  6. кІижубараб аслу VCV: ада, угьи, уба ва ц.;
  7. кІижубараб аслу VCСV: урба, ургу, амру, аслу ва ц.;
  8. кІижубараб аслуC(в)VCV: гIари, гьобо, гъеду, кету, лъади, дару, рагIи ва ц.;
  9. кІижубараб аслу VCVС: агъаз, асар, эмен, эбел, адаб, ахир, авал  ва ц.;
  10. кІижубараб аслу VCСVC: адрес, азбар, айгъир, аскар, авлахъ, амбар, аргъан, ахIмакъ, илбис ва ц.; (гьаб тайпаялде гъорлъе ккола цоги мацІаздаса рачІарал рагІаби);
  11. кІижубараб аслу C(в)VRC(в)V: тIанса, гIанса, квартIа, гъванща, гвангва, ханжу, торгIо, гордо ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тІоцебесеб хъуй бугеб  рагьукъаб бугеб: дагIба, кIуштIа, гIаштIи, гIузру, мусру, сихIру (гьаб конструкциялда руго аслияб къагІидаялда цогидал мацІаздасан рачІарал рагІарал рагІаби);
  12. кІижубараб аслу C(в)VCVC: гамачI, чапар, гьудул, гIалим, лъимер, гудур, рехъен, рукIел ва ц.;
  13. кІижубараб аслу C(в)VRCVC: хвалчен, ханжар, гьалмагъ, салмаг, сандукI, саргъас, баргъич  ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тІоцебесеб хъуй бугеб  рагьукъаб бугеб (цогидал мацІаздасан рачІарал рагІаби): хашхаш, гIужрукъ, гужгат, сухъмахъ, сухIмат ва ц.;  
  14. кІижубараб аслу CVCVRC: туманкI;
  15. лъабжубараб аслу VCCVCV: аздагьо;
  16. лъабжубараб аслу (C)VCVCV: можоро, сумало, габани, гъадаро, гьереси, катIари, гIарада  ва ц.;
  17. лъабжубараб аслу (C)VCVRCV, (C)VRCVCV: итаркIо, гвангвара, гIанхвара, газаргъо ва ц.;
  18. лъабжубараб аслу (C)VCVCVC: аманат, апараг, жанавар, апараг, годекIан, малаик ва ц.
  19. лъабжубараб аслу (C)VСCVCVC: ахбазан;

Цогияздаса лъугьунарел глаголалъул аслуял рихьзарун руго V (ине), CV (кке-зе), CVC (лъу-гьи-не; гьанирго рачІуна  бабихьуда жинсиял гІаламатал ругел глаголалги: в-ачI-ине), CVRC (гьурщ-изе) азлуяз[7].

Морфология[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Къокъаб баян[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацI ккола аглютинантияб мацI, жинда гъорлъ дагьабго формантаздалъун рагIи хисиги аналитизмги (хадурслогалги кумакалъул глаголалги) бугеб. [8] Авар мацIалъул рагIаби рикьула кIиде — жалго жидедаго чIараздеги кумекалъулаздеги. Жалго жидедаго чIаразде гъолъе уна:

  • предметияб цIар
  • прилагательное
  • цIарубакI
  • рикIкIен
  • глагол
  • наречие

Предметияб цIаралъул буго 3 жинс (чиясул, чуужуялъул, гьоркьохъеб), цолъул ва гIемерлъул форма, 3 свери. Прилагательнаязулги буго 3 жинс, цоялъул ва гIемерлъул форма, падежазде свери. Прилагательноялдаго релъараб букIунеб бегьула наречие, гьеб прилагательноялдаса батIа гьабула предложениялда жаниб гьабулеб ишалдалъун. ЦIарубакIазулги руго: жинс, цоялъул ва гIемерлъул форма, падежазде свери. Глаголалъул буго 4 заман, глаголияб цIар, переходность ва неперходность, руго жинсиял ва жинсиял гурел глаголал, гIадатал ва журарал.[9]

Кумакалъул рагIабазде гъорлъе уна:

  • союзал
  • частицаби
  • хадурегIелал
  • междометие

Кумекалъул рагIабазул грамматикияб форма букIаниги, лексикияб магIна букIунаро; гьел жумлаялъул членаллъун кколаро. Гьезул иш буго рагIабазул гьоркьолъи, бухьен, гьезда гьоркьоб бугеб сипат-хIал баян гьабун бихьизаби.

Предметияб цIар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Предметияб цIар ккола жиндир грамматикияб формаги бугеб, предметалъул магIнаги бичIчIизабулеб каламалъул бутIа. Авар меIмалда, магIнаялде балагьун, предметиял цIарал щив? щий? щиб? щал? абурал суалазе жаваблъун рачIуна; предметияб цIаралъе прилагательноялдалъун сипат гьабизе бегьула.

Предметияб цIаралъул руго хадусел грамматикиял гIаламатал:

  1. Хассалги гIаммалги рукIин. Хасал цIаразде гъорлъе ккола гIадамазда (хасго), хIайваназда, бакIазда лъурал цIарал: МухIамад, ГIали, Москва. ГIаммал цIаразде гъорлъе уна хутIаралщинал: лъар, бетIер, зоб, ракь, мегIер;
  2. Цолъул ва гIемерлъул форма букIин: бетIер — бутIрул, ракь — ракьал, мегIер — мугIрул;
  3. Чиясул, чIужуялъул ва гьоркьохъеб жинс букIин. Авар мацIалда рагIаби жинсазде рикьула гьел щив? щий? щиб? абурал суалазда рекъон: чиясул жинс (щив?) — вас, эмен, вац; чIужуялъул жинс (щий?) — яс, эбел, яц; гьоркьохъеб жинс (щиб?) — хIалтIи, ракь, гIор.
  4. Падежазде свери: вац — вацас — вацас ва гь. ц.
Жинсиял гІаламатал
Класс Жинс Цолъул форма Мисал ГІемерлъул форма Мисал
I чиясул в вас вачІана р/л васал рачІана
II чІужуялъул й яс ячІана ясал рачІана
III гьоркьохъеб б чу бачІана чуял рачІана
ГIадатал падежал ва предметиял цIарал падежазде свери[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалда кинабниги буго 19 падеж, гьел рикьула гIадатаздеги (4 падеж) бакIалъулаздеги (15 падеж). ГIадатал падежал:

Падеж Падежалъул суалал ХIалтIизабула Мисал
Аслияб падеж (номинатив) щив? щий? щиб? щал? Предложениялда жаниб хIалтIизабула подлежащеелъун,

букIине бегьула битIараб дополнениелъунги

определениелъунги

Най тIогьоде уна (най — подлеж.);

дица кагъат хъвана (кагъат — бит. доп.);

Авар мацI (Авар — опр.)

Актив падеж (эргатив) лъица? сунца? ХIалтIизабула жинца иш гьабулеб предметияб

цIар бихьизабизе. Предложениялда жаниб букIине

бегьула подлежащеелъун, хъвалсараб

дополнениелъун яги хIаллъун

Ясалъ къалмица сурат бахъана (ясалъ — подлеж., къалмица — хъвалс. доп.);

васас хIалица борхана гамачI (хIалица — хIал)

Хаслъул падеж (генетив) лъил? сундул? ХIалтIизабула цояб предметияб цIар цогиялъе кколеб

букIин бихьизабизе, цоялъ цояб баян гьабулеблъи

бихьизабизе, гьезда гьоркьоб бугеб хурхен бихьизабизе. Предложениялда жаниб букIуна хъвалсараб

дополнениелъун яги определениелъун

Эбелалъ гIеретI лъел цIуна (лъел — хъвалс. доп.);

меседил кверал (меседил — определение)

Кьовул падеж (датив) лъие? сундуе? ХIалтIизабула цо предметияб цIаралъ гьабулеб иш

цогиялдехун буссараб букIин бихьизабизе.

Предложениялда жаниб хIалтIизабизе бегьула

подлежащеелъунги хъвалсараб дополнениелъунги

МухIамадие хабар рекIее гIана (МухIамадие — подлеж.);

инсуца васасе тIехь босана (васасе — хъвалс. доп.)

Актив падежалъул ахиралде балагьун, авар мацIалда лъабго свери буго. Актив падежалда I-б свериялъул ахиралда букIуна "с", II-б свериялъул — "лъ", III-б свериялъул — "ца".

ТIоцебесеб свериялда рекъон рачIуна гIемерисел чиясул жинсалъул гIаммал цIарал [10] , мисалалъе: вас, чи:

Падеж Суал Чи. жинс
Аслияб (номинатив) щив? вас чи
Актив (эргатив) лъица? вас-ас чи-яс
Хаслъул (генетив) лъил? вас-асул чи-ясул
Кьовул (датив) лъие? вас-асе чи-ясе

Баян:

  • тIоцебесеб свериялда рекъон падежазде сверула яисул жинсалъул хасал цIарал, ахиралда жинсиял гIаламатал ругел, гьединго -ов, -ев бугел фамилиялги.
  • рагьараб хIарпалдалъун лоугIулел рагIабазулъ, падежазде сверулаго, хIалтIизабула а хIарпалъул бакIалда хIалтIизабула я [11]

КIиабиле свериялда рекъон рачIуна чIужуялъул жинсалъул гIаммал цIарал ва гъоркъохъеб жинсалъул лъикIаланго гIаммал ва хасал предметиял цIарал [12] , масала: эбел, хIули, Кизлюрт

Падеж Суалал ЧIуж. жинс Гьоркь. жинс
Аслияб (номинатив) щий? щиб? эбел хIули Кизилюрт
Актив (эргатив) лъица? сунца? эбел-алъ хIули-ялъ Кизилюрт-алъ
Хаслъул (генетив) лъил? сундл? эбел-алъул хIули-ялъул Кизилюрт-алъул
Кьовул (датив) лъие? сундуе? эбел-алъе хIули-ялъе Кизилюрт-алъе

Баян:

  • аслияб падеж -ия, -ие абурал ахираздалъун лъугIулел батIиял мацIаздаса рачIарал предметиял цIарал падежазде сверулаго, ахирияб ва гьаракь гьоркьоса тIагIуна. Гьенир гьркьоса рахъула цо-цо батIиял мацIалдаса рачIарал рагIаби, масала: школа, фабрика, аптека, газета.
  • кIиабилеб свериялда рекъон падежазде сверула чIужуялъул жинсалъул хасал цIараздаса ахиралда жинсияб гIаламатал ругел цо-цо цIаралги, -ова, -ева бугел фамилиябиги. [13]

Лъабабилеб свериялда рекъон сверула: а) чиясул жинсалъулги, чмужуялъул жинсалъулги хасал цIарал: ГIали, ПатIимат; б) гьоркьохъеб жинсалъул гIизагIанго предметиял цIарал: гIащтIи, рахь:

Падеж Суалал Чи. жинс ЧIуж. жинс Гьоркь. жинс
Аслияб (номинатив) щив? щий? щиб? ГIали ПатIимат гIащтIи рахь
Актив (эргатив) лъица? сунца? ГIали-ца ПатIимат-ица гIощтI-оца рахь-даца
Хаслъул (генетив) лъил? сундул? ГIали-л ПатIимат-ил гIощтI-ол рахь-дал
Кьовул (датив) лъие? сундуе? ГIали-е ПатIимат-е гIощтI-ое рахь-дае

Баян:

  • лъабабилеб свериялда рекъон рачIунел гьоркьохъеб жинсалъул рагIаби кIиабилеб свериялда рекъонги рукIине бегьула, гьеб гъалатI кколаро: гIощтIщца — гIащтIиялъ.
  • лъабабилеб свериялда рекъон падежазде сверулел цо-о рагIабазул актив падежалде бачIуна.
  • авар мацIалде гъорлъе рачIарал ахиралда ь бугел рагIабазул падежазде сверулаго ь тIагIуна. [14]
БакӀалъул падежал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

БакӀалъул падежал авар мацӀалда руго 15, гьел рикьула щу-щуккун лъабго къокъаялде:

  • чӀовул падежал (локативал)
  • рачӀул падежал (аллативал)
  • ратӀалъул падежал (аблативал)

Гьел падежаз бихьизабула бакӀалде предметияб цӀаралъул гьоркьолъи. БакӀалъул бадежазул цохӀо жинда падеж букӀине бегьула жумлаялда жаниб подлежащеелъун, хутӀаралщинал хӀалтӀизарула бетӀерал гурел членаллъун.

ЧӀовул падежал (локативал) ккола цо хӀалалда сасиналъул, чӀеялъул магӀна бичӀизабулел, киб? абураб суалалъе жаваблъун кколел падежал.

Падеж Суал Ӏ свери ӀӀ свери (чӀ. ж.) ӀӀ свери (гь. ж) ӀӀӀ свери (ч. ж.) ӀӀӀ свери (чӀ. ж.) ӀӀӀ свери (гь. ж.) ӀӀӀ свери (гь.ж.)
Жинда падеж лъида? сунда? вас-ас-да яс-ал-да рукъ-ал-да Муса-да Ума-да чо-да чо-ло-да
Жиндихъ падеж лъихъ?, сундухъ? вас-ас-ухъ яс-алъ-ухъ рукъ-алъ-ухъ Муса-хъ Ума-хъ чо-хъ чо-ло-хъ
Жиндилъ падеж лъилъ? сундулъ? вас-ас-улъ яс-алъ-улъ рукъ-алъ-улъ Муса-лъ Ума-лъ чо-лъ чо-ло-лъ
Жиндикь падеж лъикь? сундукь? вас-ас-укь яс-алъ-укь рукъ-алъ-укь Муса-кь Ума-кь чо-кь чо-ло-кь
Жаниб падеж киб? рокъ-об чо-ло-ниб

РачӀул падежал (аллативал) ккола цо бакӀалде балагьун бачӀин, багъари бичӀчӀизабулел, кибе? абураб суалаже жаваблъун кколел падежал.

Падеж Суал Ӏ свери ӀӀ свери (чӀ. ж.) ӀӀ свери (гь. ж) ӀӀӀ свери (ч. ж.) ӀӀӀ свери (чӀ. ж.) ӀӀӀ свери (гь. ж.) ӀӀӀ свери (гь.ж.)
Жинде падеж лъиде? сунде? вас-ас-де яс-ал-де рукъ-ал-де Муса-де Ума-де чо-де чо-ло-де
Жиндихъе падеж лъихъе?, сундухъе? вас-ас-ухъе яс-алъ-ухъе рукъ-алъ-ухъе Муса-хъе Ума-хъе чо-хъе чо-ло-хъе
Жиндилъе падеж лъилъе? сундулъе? вас-ас-улъе яс-алъ-улъе рукъ-алъ-улъе Муса-лъе Ума-лъе чо-лъе чо-ло-лъ
Жиндикье падеж лъикье? сундукье? вас-ас-укье яс-алъ-укье рукъ-алъ-укье Муса-кье Ума-кь чо-кье чо-ло-кь
Жанибе падеж кибе? рокъ-обе чо-ло-нибе

РатӀалъул падежал (аблативал) ккола цо бакӀалдаса рикӀкӀалъи, батIалъи бичӀчӀизабулеб, киса(н)? абураб суалалъе жаваблъун кколел падежал.[15]

Падеж Суал Ӏ свери ӀӀ свери (чӀ. ж.) ӀӀ свери (гь. ж) ӀӀӀ свери (ч. ж.) ӀӀӀ свери (чӀ. ж.) ӀӀӀ свери (гь. ж.) ӀӀӀ свери (гь.ж.)
Жиндаса(н) падеж лъидаса(н)?сундаса(н)? вас-ас-даса(н) яс-ал-даса(н) рукъ-ал-даса(н) Муса-даса(н) Ума-даса(н) чо-даса(н) чо-ло-даса(н)
Жиндихъа(н) падеж лъихъа(н)?, сундухъа(н)? вас-ас-ухъа(н) яс-алъ-ухъа(н) рукъ-алъ-ухъа(н) Муса-хъа(н) Ума-хъа(н) чо-хъа(н) чо-ло-хъа(н)
Жиндилъа (н) падеж лъилъа(н)? сундулъа(н)? вас-ас-улъа(н) яс-алъ-улъа(н) рукъ-алъ-улъа(н) Муса-лъа(н) Ума-лъа(н) чо-лъа(н) чо-ло-лъа(н)
Жиндикьа(н) падеж лъикьа(н)? сундукьа(н)? вас-ас-укьа(н) яс-алъ-укьа(н) рукъ-алъ-укьа(н) Муса-кьа(н) Ума-кьа(н) чо-кьа(н) чо-ло-кьа(н)
Жаниса (н) падеж киса(н)? рокъ-оса(н) чо-ло-ниса(н)

Баян:

  • жаниб, жанибе, жаниса(н) падежазда хӀалтӀизарула гьоркьохъеб жинсалъул гьодорлъиялъул, чӀобоголъиялъу магӀна бугел рагӀаби.
  • ратӀалъул падежал хӀалтӀизарулеб кӀиго батӀияб къагӀида буго: вас хуриса вачӀана — гьаниб бичӀчӀула хуривги вукӀун вачӀин;"вас хурисан вачӀана" — гьаниб — вачӀунаго, хуривеги щун вачӀин.

Авар мацӀалъул бакмалъул бичӀчӀизабула цо-цо мацӀазда (хасго ингилис мацӀалдаги гӀурус мацӀалдаги) ругел гӀемерал предлогаз кьолеб магӀна. Амме авар мацӀалда бакӀалъул падежаздаго цадахъ, гьез бичӀчӀизабулеб магӀна бицине хӀалтӀизарула жеги хадурегӀелалги, хасго батӀиял мацмаздаса рачӀарал рагӀабигун цадахъ, масала: столалъукь, столалъухъ — гьезул бакӀалда: столалда гъоркь, столалда аскӀоб. [16]

ГIемерлъул форма

Предметияб цIаралъул гIемерлъул форма падежазде сверулаго, актив падежалъе -аз, -забаз, - уз, -дуз, -баз ва гь. ц. ахирал рачIуна.

ГIадатал падежал
Падеж Суал Мисал
Аслияб падеж щал? рукъзал васал
Актив падеж лъица? сунца? рукъ-забаз вас-аз
Хаслъул падеж лъил? сундул? рукъ-забаз-ул вас-аз-ул
Кьовул падеж лъие? сундуе? рукъ-забазе-е вас-аз-е
БакIалъул падежал
Падеж Суал Мисал
ЧIовул Жинда падеж лъида? сунда? вас-аз-да рукъ-забаз-да
Жиндихъ падеж лъихъ?, сундухъ? вас-аз-ухъ рукъ-забаз-ухъ
Жиндилъ падеж лъилъ? сундулъ? вас-аз-улъ рукъ-забаз-улъ
Жиндикь падеж лъикь? сундукь? вас-аз-укь рукь-забаз-укь
Жаниб падеж киб? рукъ-захъ
РачIул Жинде падеж лъиде? сунде? вас-аз-де рукъ-забаз-де
Жиндихъе падеж лъихъе?, сундухъе? вас-азухъе рукъ-забаз-ухъе
Жиндилъе падеж лъилъе? сундулъе? вас-азулъе рукъ-забаз-улъе
Жиндикье падеж лъикье? сундукье? вас-азукье рукъ-забаз-укье
Жинабе падеж кибе? рукъ-заба-кь
РатIалъул Жиндаса(н) падеж лъидаса(н)?сундаса(н)? вас-аз-даса(н) рукъ-забаз-даса(н)
Жиндихъа(н) падеж лъихъа(н)?, сундухъа(н)? вас-аз-ухъа(н) рукъ-заба-хъа(н)
Жиндилъа(н) падеж лъилъа(н)? сундулъа(н)? вас-аз-улъа(н) рукъ-заба-лъа(н)
Жиндикьа(н) падеж лъикьа(н)? сундукьа(н)? вас-аз-укьа(н) рукъ-заба-кьа(н)
Жаниса(н) падеж киса(н)? рукъ-за-хъан

Прилагательное[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалъул предметалъул сипат-сурат жинца бихьизабулеб ва кинаб?, кинай?, кинаб?, кинал? абураб суалазе жаваблъун бачIунеб калаиалъул бутIа ккола прилагательное: тирияв вас, берцинай яс, хехаб чу, лъикIал гIадамал, дираб, меседилаб.

Жумлаялда жаниб прилагательное гIемерисеб определениелъун ккола. Жинца баян кьолеб рагIиялде балагьун, прилагательное жинсалде ва гIемерлъул формаялде хисула: хирияв эмен, хирияй эбел, хирияб ТIалъи, хириял тIахьал.

Авар мацIалъул прилагательноял рукIуна гIадаталги (берцинаб, кIудияб),жураралги (кантIогьилаб, чIегIерккараб), тIубаралги (багIараб) къокъалги (багIар). Прилагательное каламалда жаниб магIнаялъул рахъалъги формаялъул рахъалъанги предметияб цIаралда бухьараб буго; гьеб жинсалъулъги цолъул ва гIемерлъул формаялъулъги предметияб цIаргун рекъола. Жинсалде балагьун: тамашаяв вас, тамашаяй яс, тамашаяб тIехь. ГIемерлъул формаялде балагьун: тамашаял васал, тамашаял тIахьал.

Цо тайпа прилагательноязул руго жинсияб ва цолъулгун гIемерлъул формалъул гIаламат ахиралъулъги кьибилалъулъги такрарлъулел: ворхатав вас, йорхатай яс, борхатаб гъветI, рорхатал мугIрул.

Жиндир гIаламат бихьизабулеб предметияб цIаргун цадахъ бугеб мехалда прилагательное падежазде хисуларо, аслияб падежалда хутIула: лебалав чи, лебалав чияс, лебалав чиясул, лебалав чиясе. Жиндир гIаламат бихьизабулеб предметияб цIаргун цадахъ гуреб, жибго батIаго бугони.

ГIадатал падежад
Падеж Суал Жинс ГIемерлъул форма
ч. чІ. гь
Аслияб падеж щив? щий? щиб? щал? кутак-ав кутак-ай кутак-аб кутак-ал
Актив падеж лъица? сунца? кутак-ас кутак-алъ кутак-аз
Хаслъул падеж лъил? сундул? кутак-асул кутак-алъул кутак-азул
Кьовул падеж лъие? сундуе? кутак-асе кутак-алъе кутак-азе
БакIалъул падежал
Падеж Суал Жинс ГIем. ф.
ч. ж. чI. ж.ва гь. ж.
ЧIовул Жинда падеж лъида? сунда? кутак-асда кутак-алда кутак-азда
Жиндихъ падеж лъихъ?, сундухъ? кутак-асухъ кутак-алъухъ кутак-азухъ
Жиндилъ падеж лъилъ? сундулъ? кутак-асулъ кутак-алъулъ кутак-азулъ
Жиндикь падеж лъикь? сундукь? кутак-асукь кутак-алъукь кутак-азукь
Жаниб падеж киб?
РачIул Жинде падеж лъиде? сунде? кутак-асде кутак-алде кутак-аз-де
Жиндихъе падеж лъихъе?, сундухъе? кутак-асухъе кутак-алъухъе кутак-аз-ухъе
Жиндилъе падеж лъилъе? сундулъе? кутак-асулъе кутак-алъулъе кутак-аз-улъе
Жиндикье падеж лъикье? сундукье? кутак-асукье кутак-алъукье кутак-аз-укье
Жинабе падеж кибе?
РатIалъул Жиндаса(н) падеж лъидаса(н)?сундаса(н)? кутак-асдаса(н) кутак-алдаса(н) кутак-аздаса(н)
Жиндихъа(н) падеж лъихъа(н)?, сундухъа(н)? кутак-асухъа(н) кутак-алъухъа(н) кутак-азухъа(н)
Жиндилъа(н) падеж лъилъа(н)? сундулъа(н)? кутак-асулъа(н) кутак-алъулъа(н) кутак-азулъа(н)
Жиндикьа(н) падеж лъикьа(н)? сундукьа(н)? кутак-асукьа(н) кутак-алъукьа(н) кутак-азукьа(н)
Жаниса(н) падеж киса(н)?

РикIкIен[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Рик1к1еназ бихьизабула предметазул къадар ва рик1к1унаго гьезул ирга. Авар мац1алда рик1к1енал рик1к1енал руго къадаралъулги (цо, к1иго, лъабго, анц1го, нусго) иргадулалги (цоабиле, к1иабилеб, лъабабаилеб, анц1абилеб, нусабилеб).

Предметияб ц1аралда цадахъ бугеб мехалда къадаралъул рик1к1ен жинсалдеги формаялдеги хисуларо, гьелда хадуб бач1унеб предметияб ц1арги кидаго цолъул формаялда х1алт1изабула: к1иго вас, лъабго яс, анц1го гъвет1.

Иргадул рик1к1енал прилагательноял г1адин жинсгун формаялде хисула: к1иабилев вас, лъабабилей яс, анц1ила цоабилеб класс, къоабилел санал. Предметияб ц1аргун цадахъ ругел мехалда иргадул рик1к1еналги падежасде сверуларо: микьабилеб класс, микьабилеб классалъ ва гь. ц.

Предметияб ц1аргун ругеб мехалъ, ри1к1енал определенияллъун рук1уна. Предметияб ц1ар цадахъ гьеч1они, жумлаялда жаниб рик1к1еналккола бат1и-бат1иял членаллъун.

Авар мацІалъул рикІкІенал рукІуна гІадал, журарал ва гІуцІарал (составалъулал).

ГІадатал рикІкІенал ккола цо кьибилалдасан гІуцІарал: цо-ялдаса анцІго-ялде щвезегІан ругелги, гьединго къого, лъеберго, нусго, азарго, миллион. Гьездасан лъугьарал иргадул рикІкІеналги гІадатазде гьоркьоре ккола.

Журарал рикІкІенал ккола жал кІиго яги лъабго рикІеналъул кьибил жубан лъугьаразда (гьединго журараллъун ккола гьездасан лъугьарал иргадул рикІкІеналги).

КІиго кьибил бугел Лъабго кьибил бугел
  • кІинусго
  • лъабнусго
  • ункънусго
  • щунусго
  • анлънусго
  • анкьнусго
  • микьнусго
  • ичІнусго
  • кІиазарго
  • лъабазарго
  • ункъазарго
  • щуазарго
  • анлъазарго
  • анкьазарго
  • микьазарго
  • ичІазарго
  • анцІазарго
  • нусазарго
  • кІинусазарго
  • лъабнусазарго
  • ункънусазарго
  • щунусазарго
  • анлънусазарго
  • анкьнусазарго
  • микьнусазарго
  • ичІнусазарго

Журарал рикІенал лъугьунаго -го ахир гІицІго ахирисеб рикІкІеналъулъ гурони хутІуларо: кІиго + нусго = кІинусго, лъабго + нусго = лъабнусго, ункъго + азарго = ункъазарго.

ГIуцІарал рикІкІенал ккола кІиго ва цІикІкІун гІадатал ва журарал рикІкІеназдаса жал лъугьарал: анцІила цо, къоло лъабго, лъебералда ункъго ва ц. Гьел лъугьунаго ахирисеб рикІкІен бугеб хІалалда босула, гьелда церехун кколел рикІкІеназде тІаде -ло, -ла, -да ахирал журала: къоло лъабго, анцІила цо, лъебералда ункъго. Миллион ва миллиард,гІуцІарал рикІкІенал лъугьунаго, гьезде тІаде жубала -ги ахир: кІиго миллионги лъабнусазарго, ункъг, миллиардги нусазарго[17].

Къадаралъул рикІкІен[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Къадаралъул рикІкІеналъ бихьизабула рикІкІунеб жоялъул къадар ва гьеб чан абураб суалалъе жаваблъун бачІуна. Предметазул къадар гьелъ батІи-батІияб магІнаялда. Авар мау мацІалда къадаралъул рикІкІен анлъго тайпаялде[18].

Тайпа Лъугьенеб куц Мисалал Суал Баян
1 Къадар бихьзарулел цо, кІиго, лъабго, ункъго, щуго, анцІго, нусго чан? Баян гьабула гІаммаб къадар
2 Чан цадахълъи бичІчІзабулел
  • гІадатал рикІкІеназул аслу такрарлъун: кІиго, кІи-кІи
  • къого рикІкІеналдаса лъугьараб жубараб рикІкІен тІубанго такрарлъула ва кІиабилеб -го цІунула: кІикъо-кІикъого
  • азарго рикІкІеналдаса лъугьунаго тІоцебесеб бутІаялъул горкьоса уна: аза-азар


цо-цо, кIи-кIи, лъаб-лъаб, ункъ-ункъ, щу-щу, анцI-анцI, нус-нус чан-чан? Гьел рикIкIеназ бичIчIизабула жиб рикIкIунеб бугеб жо кигIан гIемераб къадаралда бугониги батIалъи гьечIого, чан-чан цадахъккун батIа гьабулеб бугебали
3 ТIолголъи бичIчIизабулелел рикІкІеназул аслу + ахир -абго (-ябго) кIиябго, лъабабго, ункъабго, щуябго, анцIабго, нусабго чан? Гьел рикIкIеназ баян гьабула гIемерал предметазда гьоркьоса цо чанго батIаго босун рикIкIуна бук1ин.
4 ТIолголъи бичIчIизабуларел рикІкІеналъул аслу + жинсалде балагьун: -гояв, -гояй, -гояб, -гоял цояв, кIигояв, лъабгояв, ункъгояв, щугояв, анцIгояв, нусгояв Гьел рикIкIеназ баян гьабула гIемерал предметазда гьоркьоса цо чанго батIаго босун рикIкIуна букІин.
5 Къадаралъул щаклъи бич1ч1изабулел гьеркьоб дефисги лъун рикІкІеналги журан цо-киг1о, лъабго-ункъго, щуго-анлъго Гьез баян гьабула рик1унеб предметазул къадар щакаб букІин.
6 Чанц1уллъи бич1ч1изабулел рикІкІеналъул аслу + ахир -цІул цоц1ул (цин), к1иц1ул, лъабц1ул, ункъц1ул, щуц1ул, анц1ул, нусц1ул чанцІул?
Иргадул рикІкІен[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Иргадул рик1к1еналъ бихьизабула рик1к1унеб жаялъул ирга бихьизабула ва чанабилеб? абураб суалалъе жаваблъунгт бач1уна. Иргадул рик1к1ен лъугьуна къадаралъул рик1к1еналъул -го ахирги нахъе рехун, аслуялде т1аде жинсалдеги формаялдеги балагьун -абилев, -абилей, -абилеб, -абилел ахиралги журан: к1иго - к1иабилев (к1иабилей, к1иабилеб, к1иабилел), анц1го - анц1абилеб, нусго - нусабилеб ва гь. ц.


Предметияб ц1аргун бугеб мехалда иргадул рик1к1ен цолъул, г1емерлъул формаялъулъ ва жинсалъулъ предметияб ц1аргун рекъола, амма прилагательноял г1адинго падежазде хисуларо: к1иабилев вас, лъабабилей яс, ункъабилеб гьумер, анц1абилел къоял. Предметияб ц1арги гьеч1ого х1алт1изабун бугони, иргадул рик1к1енги, прилагательное г1адин, падежазде сверула[19].

РикІкІен падежазде свери[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]
Падеж Жинс ГІемерлъул форма
Чиясул ЧІужуялъул Гьоркьохъеб
Аслияб цо-яв цо-яй цо-яб цо-ял
Актив цо-яс цо-ялъ цо-яз
Хаслъул цо-ясул цо-ялъул цо-язул
Кьовул цо-ясе цо-ялъе цо-язе
Падеж Жинс ГІ. форма
ч. чІ. гь
Аслияб лъабго-яв лъабго-яй лъабго-яб лъабго-ял
Актив лъабго-яс лъабго-ялъ лъабго-яз
Хаслъул лъабго-ясул лъабго-ялъул лъабго-язул
Кьовул лъабго-ясе лъабго-ялъе лъабго-язе
Падеж Суал Жинс ГIемерлъул форма
Ч. ж. ЧI. ж ва гь. ж.
ЧIовул Жинда падеж лъида? сунда? лъабго-ясда лъабго-ялда кутак-азда
Жиндихъ падеж лъихъ?, сундухъ? лъабго-ясухъ лъабго-ялъухъ кутак-азухъ
Жиндилъ падеж лъилъ? сундулъ? лъабго-ясулъ лъабго-ялъулъ кутак-азулъ
Жиндикь падеж лъикь? сундукь? лъабго-ясукь лъабго-ялъукь кутак-азукь
Жаниб падеж киб?
РачIул Жинде падеж лъиде? сунде? лъабго-ясде лъабго-ялде кутак-аз-де
Жиндихъе падеж лъихъе?, сундухъе? лъабго-ясухъе лъабго-ялъухъе кутак-аз-ухъе
Жиндилъе падеж лъилъе? сундулъе? лъабго-ясулъе лъабго-ялъулъе кутак-аз-улъе
Жиндикье падеж лъикье? сундукье? лъабго-яасукье лъабго-лъукье кутак-аз-укье
Жинабе падеж кибе?
РатIалъул Жиндаса(н) падеж лъидаса(н)?сундаса(н)? лъабго-ясдаса(н) кутак-алдаса(н) кутак-аздаса(н)
Жиндихъа(н) падеж лъихъа(н)?, сундухъа(н)? лъабго-ясухъа(н) кутак-алъухъа(н) кутак-азухъа(н)
Жиндилъа(н) падеж лъилъа(н)? сундулъа(н)? лъабго-ясулъа(н) кутак-алъулъа(н) кутак-азулъа(н)
Жиндикьа(н) падеж лъикьа(н)? сундукьа(н)? лъабго-ясукьа(н) кутак-алъукьа(н) кутак-азукьа(н)
Жаниса(н) падеж киса(н)?

Къадаралъулаб рикІкІеналъул тІелалда гъорлъа тІололъи бичІчІизабулел падежазде сверула (бакІалъул падежалги гьадинанго руго):

Падеж Жинс ГІ. форма
ч. чІ. гь
Аслияб лъабавго лъабайго лъабабго лъабалго
Актив лъабасго лъабалъго лъабазго
Хаслъул лъабасулго |лъабалъулго лъабазулго
Кьовул лъабасего лъабалъего лъабазего

Иргадулаб рикІкІен падежазде сверула прилагательноял гІадин предметияб цІаргун гьечІеб мехалъ:

Падеж Жинс ГІ. форма
ч. чІ. гь
Аслияб лъабабилев лъабабилей лъабабилеб лъабабилел
Актив лъабабилес лъабабилелъ лъабабилез
Хаслъул лъабабилесул лъабабилелъул лъабабилезул
Кьовул лъабабилесе |лъабабилелъе лъабабилезе
Падеж Суал Жинс ГIемерлъул форма
Ч. ж. ЧI. ж ва гь. ж.
ЧIовул Жинда падеж лъида? сунда? лъабабилесда лъабабилелда лъабабилезда
Жиндихъ падеж лъихъ?, сундухъ? лъабабилесухъ лъабабилелъухъ лъабабилесухъ
Жиндилъ падеж лъилъ? сундулъ? лъабабилесулъ лъабабилелъулъ лъабабилезулъ
Жиндикь падеж лъикь? сундукь? лъабабилесукь лъабабилелъукь лъабабилезукь
Жаниб падеж киб?
РачIул Жинде падеж лъиде? сунде? лъабабилесде лъабабилелде лъабабилезде
Жиндихъе падеж лъихъе?, сундухъе? лъабабилесухъе лъабабилелъухъе лъабабилезухъе
Жиндилъе падеж лъилъе? сундулъе? лъабабилесулъе лъабабилелъулъе лъабабилезулъе
Жиндикье падеж лъикье? сундукье? лъабабилесукье лъабабилелъукье лъабабилезукье
Жинабе падеж кибе?
РатIалъул Жиндаса(н) падеж лъидаса(н)?сундаса(н)? лъабабилесдаса(н) лъабабилелдаса(н) лъабабилездаса(н)
Жиндихъа(н) падеж лъихъа(н)?, сундухъа(н)? лъабабилесухъа(н) лъабабилелъухъан лъабабилезухъа(н)
Жиндилъа(н) падеж лъилъа(н)? сундулъа(н)? лъабабилесулъа(н) лъабабилелъулъа(н) лъабабилезулъа(н)
Жиндикьа(н) падеж лъикьа(н)? сундукьа(н)? лъабабилесукьа(н) лъабабилелъукьа(н) лъабабилезукьа(н)
Жаниса(н) падеж киса(н)?

ЦІарубакІ[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалъул цІарубакІ хІалтІизабула предметияб цІаралъул, прилагательноялъул, рикІкІеналъул бакІалда. ЦІарубакІ магІнаялъул рахъалъан предметияб цІаралдаса, прилагательноялдаса, рикІкІеналдаса гьелъул магІна дагьабги цІикІкІун гІаммаб букІиналдалъун батІалъула. МагІнаялде балагьун, цІарубакІал рикьула:

  1. Гьумералъул цІарубакІал: 1-себ гьумер — дун, ниж, нилъ; 2-леб гьум. — мун, нуж; 3-леб гьум. — дов, дой, доб, дол; жив, жий, жиб, жал. 1-себ гьумералъул цІарубакІазул гІемерлъул формаялъе авар мацІалда буго кІиго батІияб рагІи: ниж ва нилъ. Ниж хІалтІизабула жиндехун кІалъай гьабулев чи гьечІолъи, гьев гьоркьове малъичІолъи бичІчІизабизе. Нилъ цІарубакІ хІалтІизабула жиндехун кІалъалев чиги гъорлъ вукІин бичІчІизабизе.
  2. Ишараялъул цІарубакІал: ав, эв, гьав, дов, гьадав, гъов, гьагъав, лъов, гьалъав. Гьумералъул цІарубакІазул цо-цо формаби ишараялъул цІарубакІаздаги хІалтІизабула, масала: дов. Цо-цо мехалда гьел цІарубакІазул авалалда гьа- жубала (гьа- тІаде жубараб форма лъугьунаго аслуялъулъ о гьаракь а гьаракьалде сверула): дов > гьадав. Ишараялъул цІарубакІаз манзилги бичІчІизабула: гьав — кІалъалесда аскІов цун вугев; гьев — жинда кІалъалесда аскІов чІун вугев; дов — рикІкІад вугев; лъов — кІалъалесдаса ворхалъуда вугев; гъов — кІалъалесдаса гъоркьехун вугев;
  3. Суалиял цІарубакІал: щий? щий? щаб? щий? щал? кинав? кинай? кинаб? кинал? чан?
  4. Баяналъул цІарубакІал: щибав, щибай, щибаб, щибай, кинавго, киналго, тІолго;
  5. Баянлъи гьечІолъиялъул цІарубакІал: щивалиго, щиялиго, щибалиго, щалалиго, кинавалиго, кинаялиго, кинабалиго, киналалиго;
  6. Абсолютиял цІарубакІал: щивниги, щалниги;

ЦІарубакІ жумлаялда жаниб гІемерисеб мехалъ подлежащеелъун букІуна. Гьединго гьеб хІалтІизабун букІуна батІияб членлъун, гьеб хІалтІизабун бугеб магІнаялъухъ ва формаялъухъ балагьун: битІараб тІадежубайлъун (дополнение), сказуемоелъун, определениелъун, хъвалсараб тІадежубайлъун.

ЦІарубакІ падежазде свери[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]
Гьумералъул цІарубакІал
Падеж Цолъул форма ГІемерлъул форма
1-себ гьумер 2-леб гьумер 3-леб гьумер 1-себ гьумер 2-леб гьумер 3-гьумер
Аслияб дун мун дов дой доб ниж (нилъ) нуж дол
Актив дица дуца дос долъ нижеца (нилъеца) нужеца доз
Хаслъул дир дур досул долъул нижер (нилъер) нужер дозул
Кьовул дие дуе досие долъие нижее (нилъее) нужее дозие
ЧІовул жинда падеж дида дуда досда долда нижеда (нилъеда) нужеда дозда
жиндихъ падеж дихъ духъ досухъ долъухъ нижехъ (нилъехъ) нужехъ дозухъ
жиндилъ падеж дилъ дулъ досулъ долъулъ нижелъ (нилъелъ) нужелъ дозулъ
жиндикь падеж дикь дукь досукь долъукь нижекь (нилъелъ) нужекь дозукь
жаниб падеж
РачІул жинде падеж диде дуде досде долде нижеде (нилъеде) нужеде дозде
жиндихъе падеж дихъе духъе досухъе долъухъе нижехъе (нилъехъе) нужехъе дозухъе
жиндилъе падеж дилъе дулъе досулъе долъулъе нижелъе (нилъелъе) нужелъе дозулъе
жиндикье падеж дикье дукье досукье долъукье нижекье (нилъекье) нужекье дозукье
жанибе падеж
РатІлъул жиндаса(н) падеж дидаса(н) дудаса(н) досдаса(н) долдаса(н) нижедаса(н) (нилъедаса(н)) нужедаса(н) доздаса(н)
жиндихъа(н) падеж дихъа(н) духъа(н) досухъа(н) долъухъа(н) нижехъа(н) (нилъехъа(н)) нужехъа(н) дозухъа(н)
жиндилъа(н) падеж дилъа(н) дулъа(н) досулъа(н) долъулъан(н) нижелъа(н) (нижелъа(н)) нужелъа(н) дозулъа(н)
жиндикьа(н) падеж дикьа(н) дукьа(н) досукьа(н) долъукьа(н) нижекьа(н) (нилъекьа(н)) нужекьа(н) дозукьа(н)
жаниса(н) падеж

Ишараялъул цІарубакІал

Падеж Цолъул форма ГІемерлъул форма
Аслияб ав ай аб гьав гьай гьаб дов дой доб гъов гъой гъол ал гьал дол гъол
Актив ас алъ гьас гьалъ дос долъ гъос гъолъ аз гьаз доз гъоз
Хаслъул асул алъул гьасул гьалъул досул долъул гъосул гъолъул азул гьазул дозул гъозул
Кьовул асие алъие гьасие гьалъие досие долъие гъосие гъолъие азие гьазие дозие гъозие
ЧІовул жинда падеж асда алда гьасда гьалда досда долда гъосда гъолда азда гьазда дозда гъозда
жиндихъ падеж асухъ алъухъ гьасухъ гьалъухъ досухъ долъухъ гъосухъ гъолъухъ азухъ гьазухъ дозухъ гъозухъ
жиндилъ падеж асулъ алъулъ гьасулъ гьалъулъ досулъ долъулъ гъосулъ гъолъулъ асулъ гьазулъ дозулъ гъозулъ
жиндикь падеж асукь алъукь гьасукь гьалъукь досукь долъукь гъосукь гъолъукь асукь гьазукь дозукь гъозукь
жаниб падеж
РачІул жинде падеж асде алде гьасде гьалде досде долде гъосде гъолде азде гьазде дозде гъозде
жиндихъе падеж асухъе алъухъ гьасухъе гьалъухъ досухъе долъухъе гъосухъе гъолъухъе азухъе гьазухъе дозухъе гъозухъе
жиндилъе падеж асулъе алъулъе гьасулъе гьалъулъе досулъе долъулъе гъосулъе гъолъулъе азулъе гьазулъе дозулъе гъозулъе
жиндикье падеж асукье алъукье гьасукье гьалъукье досукье долъукье гъосукье гъолъукье азукье гьазукье дозукье гъозукье
жанибе падеж
РатІлъул жиндаса(н) падеж асдаса(н) алдаса(н) гьасдаса(н) гьалдаса(н) досдаса(н) долдаса(н) гъосдаса(н) гъолдаса(н) аздаса(н) гьаздаса(н) доздаса(н) гъоздаса(н)
жиндихъа(н) падеж асухъа(н) алъухъа(н) гьасухъа(н) гьалъухъа(н) досухъа(н) долъухъа(н) гъосухъа(н) гъолъухъа(н) азухъа(н) гьазухъа(н) дозухъа(н) гъозухъа(н)
жиндилъа(н) падеж асулъа(н) алъулъа(н) гьасулъа(н) гьалъулъа(н) досулъа(н) долъулъан(н) гъосулъа(н) гъолъулъан(н) азулъа(н) гьазулъа(н) дозулъа(н) гъозулъа(н)
жиндикьа(н) падеж асукьа(н) алъукьа(н) гьасукьа(н) гьалъукьа(н) досукьа(н) долъукьа(н) гъосукьа(н) гъолъукьа(н) азукьа(н) гьазукьа(н) дозукьа(н) гъозукьа(н)
жаниса(н) падеж

Суалиял цІарубакІал

Падеж Цолъул форма ГІемерлъул форма
ч. ж. чІ. ж. гь. ж.
Аслияб щив щий щиб щал
Актив лъица сунца лъица
Хаслъул лъил сундул лъил
Кьовул лъие сундуе лъие
ЧІовул жинда падеж лъида сунда лъида
жиндихъ падеж лъихъ сундкхъ лъихъ
жиндилъ падеж лъилъ сундулъ сундулъ
жиндикь падеж лъикь сундукь сундукь
жаниб падеж
РачІул жинде падеж лъиде сунде лъиде
жиндихъе падеж лъихъе сундухъе лъихъе
жиндилъе падеж лъилъе сундулъу лъилъе
жиндикье падеж лъикье сундукье лъикье
жанибе падеж
РатІлъул жиндаса(н) падеж лъидаса(н) сундаса(н) нижедаса(н) (нилъедаса(н))
жиндихъа(н) падеж лъихъа(н) сундухъа(н) нижехъа(н) (нилъехъа(н))
жиндилъа(н) падеж лъилъа(н) сундулъа(н) нижелъа(н) (нижелъа(н))
жиндикьа(н) падеж лъикьа(н) сундукьа(н) нижекьа(н) (нилъекьа(н))
жаниса(н) падеж

Баяналъул цІарубакІал

Падеж Цолъул форма ГІемерлъул форма
Аслияб щибав щибай щибаб кинавго кинайго кинабго щибал киналго
Актив щибас щибалъ кинасго киналъго щибаз киназго
Хаслъул щибасул щибалъул кинасулго киналъулго щибазул киназулго
Кьовул щибасе щибалъе кинасего киналъего щибазе киназего
ЧІовул жинда падеж щибасда щибалда кинасдаго киналдаго щибазда киназдаго
жиндихъ падеж щибасухъ щибалъухъ кинасухъго киналъухъго щибазухъ киназухъго
жиндилъ падеж щибасулъ щибалъулъ кинасулъго киналъулъго щибазулъ киназулъго
жиндикь падеж щибасукь щибалъукь кинасукьго киналъукьго щибазукь киназукьго
жаниб падеж
РачІул жинде падеж щибасде щибалде кинасдего киналдего щибазде киназдего
жиндихъе падеж щибасухъе щибалъухъе кинасухъего киналъухъего щибазухъе киназухъего
жиндилъе падеж щибасулъе щибалъулъе кинасулъего киналъулъего щибазулъе киназулъего
жиндикье падеж щибасукье щибалъукье кинасукьего киналъукьего щибазукье киназукьего
жанибе падеж
РатІлъул жиндаса(н) падеж щибасдаса(н) щибалдаса(н) кинасдаса(н)го киналдаса(н)го щибаздаса(н) киназдаса(н)го
жиндихъа(н) падеж щибасухъа(н) щибалъухъа(н) кинасухъа(н)го киналъухъа(н)го щибазухъа(н) киназухъа(н)го
жиндилъа(н) падеж щибасулъа(н) щибалъулъа(н) кинасулъа(н)го киналъулъа(н)го щибазулъа(н) киназулъа(н)го
жиндикьа(н) падеж щибасукьа(н) щибалъукьа(н) кинасукьа(н)го киналъукьа(н)го щибазукьа(н) киназукьа(н)го
жаниса(н) падеж

Баянлъи гьечІел цІарубакІал

Падеж Цолъул форма ГІемерлъул форма
ч. ж. чІ. ж. гь. ж.
Аслияб щивалиго щиялиго щибалиго Баянлъи гьечІел цІарубакІал

гІемерлъул формаялде падежазде цолъул

формаялда релъун сверула.

Актив лъицаялиго сунцаялиго
Хаслъул лъилалиго сундулалиго
Кьовул лъиеялиго сундуеялиго
ЧІовул жинда падеж лъидаялиго сундаялиго
жиндихъ падеж лъихъалиго сундухъалиго
жиндилъ падеж лъилъалиго сундулъалиго
жиндикь падеж лъикьалиго сундукьалиго
жаниб падеж
РачІул жинде падеж лъидеялиго сундеялиго
жиндихъе падеж лъихъеялиго сундухъеялиго
жиндилъе падеж лъилъеялиго сундулъеялиго
жиндикье падеж лъикьеялиго сундукьеялиго
жанибе падеж
РатІлъул жиндаса(н) падеж лъидасаялиго (лъидасаналиго) сундасаялиго (сундасаналиго)
жиндихъа(н) падеж лъихъаялиго (лъихъаналиго) сундухъаялиго (сундухъаналиго)
жиндилъа(н) падеж лъилъаялиго (лъилъаналиго) сундулъаялиго (сундулъаналиго)
жиндикьа(н) падеж лъикьаялиго (лъикьаналиго) сундукьаялиго (сундукьаналиго)
жаниса(н) падеж

Абсолютиял цІарубакІал

Падеж Цолъул форма ГІемерлъул форма
ч. ж. чІ. ж. гь. ж.
Аслияб щивниги щийниги щивниги Абсолютиял цІарубакІал

гІемерлъул формаялде падежазде цолъул

формаялда релъун сверула.

Актив лъицаниги сунцаниги
Хаслъул лъилниги сундулниги
Кьовул лъиениги сундуениги
ЧІовул жинда падеж лъиданиги сунданиги
жиндихъ падеж лъихъниги сундухъниги
жиндилъ падеж лъилъниги сундулъниги
жиндикь падеж лъикьниги сундукьниги
жаниб падеж
РачІул жинде падеж лъидениги сундениги
жиндихъе падеж лъихъениги сундухъениги
жиндилъе падеж лъилъениги сундулъениги
жиндикье падеж лъикьениги сундукьениги
жанибе падеж
РатІлъул жиндаса(н) падеж лъидасаги (лъидасаниги) сундасаги (сундасаниги)
жиндихъа(н) падеж лъихъаги (лъихъаниги) сундухъаги (сундухъаниги)
жиндилъа(н) падеж лъилъаги (лъилъаниги) сундулъаги (сундулъаниги)
жиндикьа(н) падеж лъикьаги (лъикьаниги) сундукьаги (сундукьаниги)
жаниса(н) падеж
Падеж Цолъул форма ГІемерлъул форма
Аслияб жив жий жиб жал
Актив жи-нди-ца жи-де-ца
Хаслъул жи-нди-р жи-де-р
Кьовул жи-нди-е жи-де-е
ЧІовул жинда падеж жинда жидеда
жиндихъ падеж жиндихъ жидехъ
жиндилъ падеж жиндилъ жиделъ
жиндикь падеж жиндикь жидекь
жаниб падеж
РачІул жинде падеж жинде жидеде
жиндихъе падеж жиндихъе жидехъе
жиндилъе падеж жиндилъе жиделъе
жиндикье падеж жиндикье жидекье
жанибе падеж
РатІлъул жиндаса(н) падеж жиндаса(н) жидедаса(н)
жиндихъа(н) падеж жиндихъа(н) жидехъа(н)
жиндилъа(н) падеж жиндилъа(н) жиделъа(н)
жиндикьа(н) падеж жиндикьа(н) жидекьа(н)
жаниса(н) падеж

Глагол[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ГІаммаб баян[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда глагол ккола предметалъ щиб гьабулеб, предметалъе щиб лъугьунеб ва предмет щиб хІалалда бугебали бицунеб каламалъул бутІа ккола; предметалъе щиб лъугьунеб? предметалъ щиб гьабулеб? предмет щиб хІалалда бугеб? абурал суалазул цоялъе жаваблъунги бачІуна[20]. Предложениялда жаниб глагол букІуна сказуемоелъун; сказуемоелъун жинсияб глагол ккун бугони, гьеб кидаго подлежащеегун, яги дополнениегун жинсалъулъ формаялъулъ ккун букІуна[21].

Авар мацІалда буго глаголяб цІар — заманалъул магІна гьечІого жинца иш бичІчІизабулеб, глаголалъулги предметияб цІаралъулги хасиятал жиндилъ ругел рагІаби; глаголияб цІарул ахиралда рукІуна: (бос-и, цІал-и, рагІ-и); -ин (букІ-ин, белъ-ин, кьерх-ин); -ей (тІ-ей, лъ-ей, кьеркь-ей); -ай (хъв-ай, хъвагІ-ай, бакъхІ-ай); -ой (кьол-ой, сор-ой, соб-ой); -уй (п-уй, ц-уй, т-уй)[22].

Глаголияб цІаралъул глаголалда релъарал рахъал:

  • Глаголияб цІаралъги глаголалъго гІадин, предметалъ цо иш гьаби, ялъуни жибго тш бичІчІизабула, амма глаголалъун гІадин, гьелъул грамматикиял формаби тІура-гъуран рукІунаро, ай заман, форма, жинс, наклонениял гІадал гІаламатал гьелъулъ, жибго батІаго босараб мехалъ, рукІунаро.
  • Глаголияб цІар предложениялда жаниб сказуемоелъун ккараб мехалъ, глаголалъулго гІадин инги (переходность) унгутІиги (непереходность) букІине багьула: МухІамадица хабар цІехей — унеб; МухІамад цІехолди —унгутІи).
  • Жумлаялда жаниб сказуемоелъун ккараб мехалъ, глаголияб цІаралъго гІадин, жинда нахъбилъараб рагІи цо хасаб падежаияб формаялда букІин тІалаб гьабула.
  • Глаголалго гІадин, глаголиял цІаралги жинсиялги жинсиял гурелги рукІуна. Жинсияб гІаламат бугеб глаголияб цІар жумлаялда жаниб сказуемоелъун ккун бугони, иналъухъги унгутІиялъухъги балагьун, глагол гІадин, гьеб я подлежащеегун, я битІараб тІадежубайлъун рекъола.
  • Глаголияб цІаралъулги буголъиялъул ва гьечІолъиялъул форма букІуна: хъвай — хъвангутІи, букІин — букІунгутІи, кІалъай — кІалъангутІи.
  • Глаголалъул гІадин, глаголияб цІаралъулги букІине бегьула гьабизабул форма: букІин — букІинаби, бицин — бицинаби, пуй — пузаби.
  • БатІи-батІиял заманазул глаголазул гІадин, глаголияб цІаралъулги, хасал суффиксал тІаде журан, такрарлъи бичІчІизабулел формаби лъугьине бегьула: -ар- (бекьи — бекь-ар-и); -ард- (бицин — биц-ард-и); -дар- (хъвай — хъва-дар-и); -д- (кьвагьи — кьвагь-д-ей); -олд- (цІехей — цІех-олд-и).
  • Глаголалъул цогидал формабаздаго гІадин, глаголияб цІаралда цебе лъезе бегьуларо гьелъие сипат-сурат гьабулеб определение. Глаголияб цІарги предметияб цІарги цоцадаса батІа гьаризе кумек гьабула гьеб аслияб гьеб гІаламаталъ гІаламаталъ.

Глаголияб цІаралъул предметияб цІаралда релълъараб рахъ:

  • Предметияб цІарго гІадин, глаголияб цІарги падежазде сверула (глаголиял цІарал сверула II-леб свериялда рекъон:
Падеж Глаголияб цІар Предметияб цІар
Аслияб квин квен
Актив квиналъ кваница
Хаслъул квиналъул кванил
Кьовул квиналъе квание
ЧІовул жинда падеж квиналда кванида (кванда)
жиндихъ падеж квиналъухъ кванихъ
жиндилъ падеж квиналъулъ кванилъ
жиндикь падеж квиналъукь кваникь
жаниб падеж
РачІул жинде падеж квиналде кваниде (кванде)
жиндихъе падеж квиналъухъе кванихъе
жиндилъе падеж квиналъулъе кванилъе
жиндикье падеж квиналъукье кваникье
жанибе падеж
РатІлъул жиндаса(н) падеж квиналдаса(н) квеналдаса(н) (квандаса(н))
жиндихъа(н) падеж квиналъухъа(н) кванихъа(н)
жиндилъа(н) падеж квиналъулъа(н) кванилъа(н)
жиндикьа(н) падеж квиналъукьа(н) кваникьа(н)
жаниса(н) падеж
  • Глаголияб цІарги, предметияб цІарго гІадин, жумлаялъулъ батІи-батІиял членаллъун ккун букІине бегьула.
  • Глаголияб цІарги, предметияб цІарго гІадин, щиб? абураб суалалъе жаваблъун бачІуна.

МагІнаялде балагьун ва жумлаялда жаниб цогидал рагІабазулгун гьезул бухьеналде балагьун, авар мацІалъул глагол бикьула: ин бугелдеги унгутІи бугелдеги (ай переходный ва непереходный. Ин бугеб глагол ккола жумлаялда жаниб жиндиее аскІоблъелги (подлежащее) битІараб тІадежубайги бугеб: гьес кагъат хъвана (хъвана глаголаъ цІарубакІалъ кагъаталда тІад цо иш (хъвай) гьабун букІин бихьизабула), УнгутІи бугеб ккола аскІоблъел гурони жидее битІараб тІадежубай къварегІунарел: гьев вачІана (гьев абаруб рагІиялъ гьабураб иш (вачІин) цоги батІияб жоялда гьабичІого, жиндего буссараб букІин бихьизабула). Авар мацІалда кидаго ин бугел глаголазе хасал суффиксал руго -инаб, -изаб: бачІана — бачІ-инаб-уна, бекерана — бекер-изаб-уна. Ин бугел глаголал, глаголияб кьибилалде хасал суффиксал жураялдалдалъун, унгутІи бугезде сверула. Гьел суффиксал:

  1. -ар-: бекьана — бекь-ар-ана;
  2. -ард-: бицана — биц-ард-ана;
  3. -дар-: хъвана — хъва-дар-ана;
  4. -д-: кьвагьана — кьвагь-д-ана;
  5. -олд-: цІехана — цІех-олд-ана;

УнгутІияб букІин бичІчІизабиялде тІаде, гьел суффиксаз глаголияб магІнаялъул халат бахъин, такрарлъи магІнаги бичІизабула[23].

Авар мацІалъул глаголал рукІуна глаголалъул кьибилалда жинсияб гІаламат бугелги ва глаголалъул кьибилалда жинсияб гІаламат гьечІелги. Жинсияб ккола глаголияб кьибилалъул авалалда букІа, гьоркьоб букІа жинсияб, я гІемерлъул гІаламаталлъун ругел гьаркьал ругезда: в-ачІана, я-чІана, б-ачІана, р-ачІана. Жинсияб глагол, жинда бухьараб предметияб цІаралъул аслияб падежалда бугебгун жинсалъулх ва формаялъулъ рекъон ккола[24]. Гьединго авар мацІалда глаголазул буго буголъиялъул (хъвала, хъван, хъвай, хъвана ва ц.) ва гьечІолъиялъул (хъваларо, хъвачІого, хъвангутІи, хъвачІо ва ц.) формаби.

Глаголалъул заманаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалъул глаголазул системаялда буго 4 заман: араб (хъвана), гьанже (хъвалеб буго), бачІунеб (хъвазе буго) ва гІахьалаб (хъвала) заман.

Араб заманалъул глаголаз глаголияб иш, гьелъул бицен гьабизегІан цебеккун заманалда лъугьун букІин бичІчІизабула. Араб заманалъул глаголалъе глаголияб цІарул кьибилалде тІаде -ана, -уна, -она ахирал рачІуна:

-ана ахир тІаде жубала -ин, , -ай ахирал ругел глаголияб цІарул кьибилазде: хъвай — хъвана, цІали — цІалана, бачІин — бачІана;

Баян: глаголияб цІарул кьибилалъул ахираб гьаракь м, б бугел цо тайпа араб заманалъул глаголал глаголияб цІарул кьибилалде тІаде -уна жубан лъугьуна.

-уна ахир тІаде жубала -ей ахир бугел глаголияб цІарул кьибилалде: кьей — кьуна, лъей — лъуна;

Баян: гьеб къагІидаялдаса рахъун рачІуна тей — тана, хьей — хьана гІадал глаголал.

Наречие[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Наречиялъ авар мацІалда глаголалъ бихьизабулеб иш лъугьараб куц, заман, бакІ ва гьеб лъугьиналъе гІилла-мурад баян гьабула. Жумлаялда жаниб наречие букІуна хІаллъун, ва гьеб примыкание бухьеналдалъун сказуемоялда бухьцн букІуна: жакъа дун цудунго вахъана - гьаниб цудунго абураб наречиялъ бихьизабун буго иш лъугьараб заман ва вахъана абураб сказуемоегун бухьараб буго. Наречие жаваблъун бачІуна кин? кибе? киб? кисан? щай? щиб гІиллаялъе гІоло? щиб мурадалда? ва гь. ц. Авар мацІалда наречие бикьула кІиго тІелалде: асляздеги лъугьараздеги.

Аслиял ккола жал цоги каламалъул бутІаяздаса жал лъугьинчІел: сах, лъикІ, хъахІ, берцин ва гь. ц. Гьездаса лъугьуна цогидал каламалъул бутІаби:

  • прилагательноял: сахаб, лъикІаб, хъахІаб, берцинаб;
  • предметиял цІарал: сахлъи, лъикІлъи, хъахІлъи, берцинлъи;
  • глаголал: сахълъизе, лъикІлъизе, хъахІлъизе, берцинлъизе;
  • причастиял: сахлъараб — сахлъун; лъикІлъараб — лъикІлъун, хъахІлъараб — хъахІлъун, берцинлъараб — берцинлъун;

Лъугьарал наречиял ккола жал цоги каламалъул бутІазабаздасан лъугьарал:

Лъугьуна Лъугьунеб куц Мисал
Предметияб цІаралдаса
  • кин?
  • кида?
  • кин?
  • -къ суффиксалъул кумекалдалъун
  • -дал суффиксалъул кумекалдалъун
  • -са суффиксалъул кумекалдалъун
  • ретІел — ратІликъ; квен — кваникъ; куц — коцокъ
  • рии — риидал; их — ихдал; кьин — кьиндал
  • хьибил — хьибил+са; дегІен — дегІен+са
ЦІарубакІаздаса
  • киб?
  • кин?
  • суффиксалъул кумекалдалъун
  • -ин суффиксалъул кумекалдалъун
  • доб — доб+а; лъоб — лъоб+а
  • гьаб — гьадин; доб — додин; гъоб — гъодин
РикІкІеназдаса
  • кин?
  • -ихъе суффиксалъул кумекалдалъун
  • кІиго — кІийхъе; лъабго — лъабихъе
Деепричастиялдаса
  • кин?
  • -иса суффиксалъул кумекалдалъун
  • -хъе суффиксалъул кумекалдалъун
  • битІун — битІуниса; бегун — бегуниса
  • бицун — бицухъе; вижун — вижухъе

Авар мацІалъул наречиял рикьула хадусел разрядазде:

  • Кинлъи бичІчІизабулел наречиял (кин? щиб куцалда?): циндаго, гьартІан, гьединго, лъикІ, квеш
  • Заманалъул наречиял (кида? кидалъагІан?): сон, жакъа, нолъ, риидал, метер, сезе, лезе, гьанже, кидаго, рогьинегІан
  • БакІалъул наречиял (киб? кибе? кисан?): квараниса, квегІиса, рикІкІад, тІасан, добасан
  • Къадаралъул наречиял (кигІан? кигІаналъ?): гІемер, дагь, миркалъ
  • ГІилла-мурадалъул наречиял (щай? щибизе?): щайго, чІалгІаде, махсараде

Цо-цо наречиял, парилпгптельное гІадин, жинсалде балагьун, цолъуляги гІемерлъул формалде балагьун, хисула, амма наречиязулъ -р бачІуна, прилагательноялда гІадин -л бачІунаро: хадув, хадуй, хадуб, хадур.

Падежазде наречие свериялъе мисалал:

Суал Мисал
кибе? рикІкІаде
киса(н)? рикІкІадаса(н)
киб? рикІкІад
кида? радал
кидаялде? радалалде
кидаялдаса(н)? радалалдаса(н)

Союзал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда рухьенал, ай союзал, хІалтІизарула рагІаби яги жумлаял рухьинаризе; союзал рикьула чанго тайпаялде:

Союз ХІалтІизабула Хаслъи Мисал Баян
Цолъизарул
-ги кІиго рагІи, ялъуни кІиго жумла цоцазда бухьинабизе кІиябго рагІулъ, я жумлаялъулъ гьеб такрарлъула,

ва рагІуда рекІун хъвала

Дунги гьевги цадахъ ун рукІана. жеги союзалда

хадуб бачІунеб

рагІуда хадуб гІемернисеб мехалда

-ги союзги

хъвала.

ва кІиябго рагІулъ, я жумлаялъулъ такрарлъуларо,

цохІо нухалъ рехсон букІуна кІиябго жиндица бухьун бугеб рагІулъ; хъвала батІаго.

Муслимица ва Мирзаца кечІ ахІана.
жеги Ручка, тІамач, жеги къаламги хІажалъула
гьединго ГІали, МухІамад, гьединго дун экскурсиялъ ун рукІинчІо.
Гьоркьоса бахъиялъул
я кІиго рагІи, я кІиго жумла цоцазда данде кквезе яги гьоркьоса бахъизе кІиябго цоцазда данде лъолеб рагІуда цебе лъун такрар гьабула ва батІа тІун букІуна Мун я гьанив чІа, я нижгун вилъа.
ялъуни Дуца гьеб иш тІубай, ялъуни дида тІаде босуге.
Данде ккунгутІиялъул союзал
амма кІиго рагІи, я жумла данде ккунгутІи бихьизабизе Дида дов вихьана, амма лъачІо
Релълъенлъиялъул союзал
гІадин цо рагІи цогиялда релъараб букІин бихьизабизе жубараб нахъбиллъараб жумлаялъулъ релълъенлъиялъулаб магІна кьола Мун гІадин дун регІун гьечІо
киниги Чед бортараб таргьа кинигин вуго ав жакъа
Нахъбилълъиналъул союз-рагІаби
щай абуни Жубараб нахъбилълъараб жумлаялъулъ бетІерабги, гьелда барабги жумла бухьине гІилла-мурадалъулаб магІна кьола Метер дарсиде рачІуне кколаро, щай абуни метер байрам буго.
щай гурелъул Машина бачун бажаруларо, щай гурелъул нухда биццатаб гІазу буго.
гьелъие гІоло хІасил бичІчІизабулеб магІна кьола ГІиял магІарде рагъарана, гьелъие гІоло гІи тІобитІизе гІолохъаби къватІир рахъана.
гьединлъидал Микьго тІубана, гьединлъидал нижги школалде ана.
гьелдалъун Сарир биххана, гьелдалъун гьелъул тарихги лъугІана.
гьебмехалъ заманияб магІна бичІчІизабулеб магІна кьола МухІамадихъе хабар щвана, гьебмехалъ гьев къватІив вахъана.
гьебзаманалда Дица университет лъугІизабила, гьебмехалда лъугьина хІалтІизе
Цадахълъиялъул союзал
-гун Цо рагІи цогиялда цадахъ бихьизабизе рагІабазул ахиралда хъвала (рекІун) Нилъгун цадахъ
-гин
Частицаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Частицабаз жумлаялда жаниб цо-цо рагIабазде тIаде жураялдалъун гьел рагIабазе батIи-батIияб магIна кьола. Жибго батIаго босун цониги частица каламалда жаниб хIалтIизабуларо, гьелъул жиндирго магIнаги букIунаро. ГIемерисел частицабаз рагIабазул магIна батIи-батIияб рахъалдаса кутаклъизе, мухIканлъизе гьабула. Це-цо мехалда гьел хIалтIизарун рукIине бегьула суффиксазул бакIалдаги. Авар мацIалда гIемер руго цастицабазул кумакалдалъун лъугьарал наречиял, рикIкIенал, ва гь. ц.: щай - щайго, кида - кидаго, щуго - щуцIул, нусго - нусцIул. Частицабазул кумакалдалъун лъугьуна цIиял рагIабиги: масала, глаголалъул суалияб наклонениялъул форма: босула - босулищ, кьола -кьолищ. Цо-цо частицабаз кIалъалесул рекIел асар загьир гьабула; гьелда рекъон рагIул интонация хисизабизе ккола, логикияб ударение гьеб рагIуде тIаде кколедухъ. [25]

Авар мацIалъул частицаби рикьула:

  1. наречиялъул магIна кьолел частицаби: -гIан, -го, -са, -хун, -лъул, -духъ, -лъун, -ги
  2. дандекквеялъул магIна кьолел частицаби: -гIан, -гIанаб, -гIадинаб (гIадаб), гIадин, кинигин
  3. къадар бихьизабулел частицаби: -гIан, -го
  4. батIа гьабиялъул частицаби: -цин, -ни, -ин, -йин
  5. баян гьечIолъи бичIчIизабулел частицаби: -алиго, -ялиго
  6. цадахълъи бихьизабулел частицаби: -гун (-гин)
  7. суалиял частицаби: -ищ, -йищ, -дай
  8. цитатиял частицаби: -ан, -ян, -илан, -йилан
  9. рагIул магIна гучлъизабулел: -ин, -йин, -али, -яли, -гIаги, -го, -цин, -ха, , -щинаб.

Гьел тIадехун рехсаразде гьорле унарел цастицаби:

  • -гутIи (гьечIолъиялъул магIна кьола)
  • -лъун (щивлъун? щийлъун? щиблъун? щаллъун? суалазе жаваблъун рачIунел рагIабигун хIалтIизабула)
  • гIоло (мурад бихьизабула)
  • хIакъалъулъ (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула)
  • -хIа (гьедиялъул форма лъугьине хIалтIизабула)
  • -ани (анищалъул магIна кьола).
ХадурегIел[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалда хадурегIелаллъун ккола аскIоб, цебе, тIад, гIагарда (гIагарлъухъ), гъоркь, гъорлъ, гьоркьоб, жаниб, нахъа гIадал рагIаби.

Гьел рагIабазул гIемерисел наречияллъунги хIалтIизарун рукIуна; наречияздаги хадурегIелаздаги гьоркьоб букIуна магIнаялъулаб батIалъи. Наречиялъун ругеб мехал гьел рагIабаз бичIчIизабула бакIалъулаб магIна, киб? кибе? кисан? абурал суалазе жаваблъунги рачIуна, цогидал наречиялго гIадин гьел рагIаби жумлаялда жаниб сказуемоялда рухьарал рукIуна.

ХадурегIелаллъун ругеб мехалъ гьел рагIабаз жидецаго чIвнкъотIараб магIна кьоларо, гьезие суал лъезе бегьуларо. Гьел хIалтIизарула предметиял цIаралгун, цIарубакIалгун, къанагIат прилагательноялгун, причастиялгун, рикIкIенгун хIалтIизарула, гьезда цадахъ цо магIна кьола ва цохIого суалалъе жаваблъунги рачIуна. Междометиял бихьизабула цебехун бугеб рагIи цо хасаб падежалда букIин.

ГIемерисеб междометиязулъ падежияб хиси ккола: ганчIида гъоркь (жиндикь падеж: ганчIикь), ганчIида гъоркьа (жиндикьа(н) падеж: ганчIикьа), ганчIида гьоркье (жиндикье падеж: ганчIикье), столалда тIад, столалда тIаде, столалда тIаса.

Жинсияб гIаламат гъорлъ ругел хадурегIелал лъабабго жинсалдеги ва гIемерлъул формаялдеги хисула: аскIов, аскIой, аскIоб, аскIор. [10]

Междометие[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалда междометияз бихьизабула кIалъалев чиясул батIи-батIиял хIалал ва рекел асарал загьир гьаризе. ЦохIо междометиялъ, каламалъул бакIалде ва гьелъул мурадалде балагьун, батIи-батIиял асарал ричIчIизаризе бегьула. Масала: огь абураб рагIи рохел, пашманлъи, тамашалъи, хIинкъи, рекIекълъи бичIчIизабизе хIалтIизабун букIине бегьула.

Междометиязде гъорлъ руго ле, огь, я, ия, ияхI, вай, гьа, огьо-гьой, вала-лай, ваба-бай, гьай залин, унго, вахI, гьуя, гьая.

Журалрал междометиял гьоркьоб хIучч цIан хъвала (гьа-гьа, ваба-бай). Цоцада хадуб чанго междометие хъван бугони, гьезда гьоркьоб запятая лъола. Междометиязда цадахъ частица хIалтIизабун бугони, гьеб междометиягун рекIун хъвала (унхале, огьха).[10]

Синтаксис[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Лексика[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалъул гIизагIанго бечедаб лексика буго. Киназего гIахьалаб лексикалъул, ай жал адабияталъул мацIалъул кколел, жал щулаго ва халатаб заманалъда ругеб, жидедеса цIиял рагIаби лъугьинеги рес бугел рагIабазде гьоркьоре уна инсанасул черхалъул, лугбузул цIарал (квер, бер, кIал, мегIер, гIин ва гь. ц.), хъизамалъул ва гIагарлъиялъул цIарал (вац, яц, эбел, эмен, вас, яс, вацгIал, яцгIал, чIужу, рос ва гь ц.), хIалтIул цо-цо алатазул цIарал (пуруц, рукь, хъухъадиро, квартIа, гъецI ва ц.), тIорщалил ва пихъазул цIарал (ролъ, цIоросоролъ, пурчIина, гIеч, гени, курак, цIибил, цIулакьо ва ц.), рукъалъул ва цо-цо гмалхул хIайваназул цIарал (гIака, оц, цIцIе, чу, хIама, куй, кету, гьой, гIанкI, цер, бацI ва ц.), хIинчI-гъедуялъул ва хIутI-хъумуралъул цIарал (гъеду, цIум, микки, цIунцIра, тIутI, оцхIутI ва ц.), кванил тIагIамазул цIарал (чед, хинкI, лъим, гIатI, рахь, нису, нах, гьан, гьоцIо ва ц.), мина-къаялъул, рукъалъул цIарал (рукъ, гордо, нуцIа, тIох, хIуби, чIалу, рахи, къед, бокь ва ц). Гьединго авар мацIалъул жиндирго рагIабилъун ккола цIарубакIал (дун, ниж, нилъ, мун, дов, ав, щив ва ц), рикIкIенал (цо, кIиго, лъабго, ункъго, щуго, анлъго, анкьго, микьго, ичIго, анцIго, къого, лъеберго, нусго, азарго ва ц.).

Киназего гIахьалал рагIаби авар мацIалда руго цо хасаб пиша-махщелалда хурхаралги.

Авар халкъалъул гIумруялъул  батIи-батиял рахъал: рукIа-рахъин, даран-базар, культура, рухьарал рукIиналъ сверухъ ругел халкъазда, авар мацIалде гIемерал рагIаби руго цогийдал мацIаздаса.

Бищун цIикIкIараб къадар къватIиса рачIарал рагIабазул ккола гIурус мацIалдаса рачIарал, гьел руго: ретIел-хьиталда хурхарал (туфлаби, костюм, свитер, галстук ва ц.), рукъалъул кайи-къоноялда хурхарал (радио, телевизор, стакан, чайникI, диван, шкаф ва ц.), росдал магIишаталда хурхарал (трактор, колхоз, ферма ва ц.), гIелмуялда ва техникаялда хурхарал (школа, учитель, география, космос ва ц.), медициналда хурхарал (медицина, больница, операция ва ц.), адабияталда, искусствоялда хурхарал рагIаби (автор, герой, театр, пьеса ва ц.), рагъулаб хъулухъалда хурхарал (генерал, танк, автомат, гвардия ва ц.), спорталда хурхарал (спорт, рекорд ва ц.), ишалъулал документазул цIарал (документал, паспорт, справка, акт ва ц.), промышленносталда ва гьелъ къватIибе биччалеб къайиялда хурхарал цIарал (завод, станок, цех ва ц.), хъулухъалъул ишазда хурхарал (директор, судья, адвокат ва ц.), школалда ва культура-лъай босиялда хурхарал (класс, мел, ручка, доска, клуб ва ц.), гIадамал тIад рекIун хьвадулел жалазул цIарал (автобус, машина, самолёт ва ц.), хмалел алатазул цIарал (шахматал, бильярдал, шашкаби ва ц.), кванил тIагIамазда ва пихъазда хурхарал цIарал (компот, борщ, апельсин, помидор ва ц.), общественнияб гIумруялда хурхарал (феодализм, общество, конференция ва ц.).

Гьединго авар мацIалде гIемерал рагIаби рачIарал руго гIараб мацIалдаса (диналда, гIелмуялда хурхарал, хасият-сипат гьарулел, къо-моцIазда цIарал), парс мацIалдаса (хIукуматалъул ишазда хурхараб лексика,) ва тюрк мацIаздаса. [26]

Авар мацӀ (ХӀамзатил Расул)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Лъаларо, МухIамад, цогиязул иш,
Амма дица дирго рахъалъ абила:
Метер магIарул мацI хвезе батани,
Хваги дун жакъаго жаниб ракI кьвагьун.
Щай дие къваригIун бугеб Дагъистан,
Дир гьаракь бахъани дир лъималахъа?
Щай, дир магIаруллъи, магIарул чагIаз
Чияр мацI бицунеб жидерго гъасда?
Щай дие гьал мугIрул, гIурул рагIалда
ГIагараб магIарул кечI рагIичIони?
Камилаб гьаракьалъ нилъер кьерилаз
Кьурул рагIалда чIун, гьеб ахIулеб куц!
Дун кIудияб пикру гьитIин гьабизе
ГьитIинаб рукIнисан кIалъалев гуро,
Ва пачалихъазул Ассамбилеялда
Авар мацIалъе бакI гьарулев гуро.
Амма гьал кьурабалъ улкаялъ рарал
Мактабазда гьеб мацI малъизе ккела.
Гьеб рекъараб буго нилъер халкъалда
Черхалда борчараб рачел киниги.
Гьеб мацIалъ панаяб кечI ахIулаго,
Киниги гьулакги кIикIана нилъер.
Гьаб мацIалъ рукъоса унеб мехалда
Нух битIагийилан абуна улбуз.
Гьанже нухалги тун рукъоре щвейгун,
Щиб, цоги мацIалъиш нилъ гаргадилел?
Дун магIарулазе, гьедин батани,
Бищун ахирияв поэтиш кколев?


Авар мацӀалъул алип[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Гъваридго сиясат лъаларел диниял хӀаракатчагӀи доб заманаялъ багIараз гуккана. Жалго бергьинегӀан исламалъул гьудулзабилъунги хӀан, кодобе кверщелги щведал, пачалихъги щулалъидал, шаргӀиял махӀкаматалги, мажгиталгун мадрасабиги къан, гӀараб алипалъул бакӀалда гӀурусги (кирилица) лъун, лъеберабилел соназ нусаза-азарккун гӀалимзабиги шайихзабиги тӀагӀинаруна. БагIаразе квербакъарал диниял хӀаракатачагӀиги ккана гьеб гьабил гажакье.

Аа Бб Вв Гг Гъгъ Гьгь ГӀгӀ Дд Ёё Жж
Зз Ии Йй Кк ККкк Къкъ Кькь КӀкӀ Лл Лълъ Мм
Нн Оо Пп Рр Сс Тт ТӀтӀ Уу Хх ХХхх
Хъхъ Хьхь ХӀхӀ Цц ЦЦцц ЦӀцӀ ЦӀЦӀцӀцӀ Чч ЧӀчӀ ЧӀЧӀчӀчӀ
Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя

Жидерго хасаб мацӀ бугел росабазул ва шагьаразул цӀалдохъабазе захӀмалъула авар мацӀалъе хасиятаб, гӀурус алипалда гьечӀеб 31 гьаракь (понема) битӀун бахъизе.

Гьел гьаракьаздасан байбихьулел цӀаразул предметал, яги гьезул суратал цере ран, малълъарухъабаз цӀалдохъабазда малълъула битӀун понемаби рахъизе, лапзал абизе. ЦӀаразул магӀнаги къосинчӀого, гьел абизеги лъараб мехалъ, рачӀуна гьел гьаркьазда «порма» ретӀиналде, ай хӀарпаздалъун рихьизариялде. ГӀурус алипалда буго 32 хӀарп. Авар мацӀалъул буго 72 понема. ЦӀакъго лъикӀ букӀуна щибаб понемаялъе цохӀо гӀаламаталдасан гӀуцӀараб гьаркьил халипа – хӀарп бугони. Амма гьанжесеб нилъер алип гӀуцӀараб буго кирилицаялъул кьучӀалда. Гьединлъидал щибаб понемаялъе цо гӀаламаталъул хӀарп бахъизе рес гьечӀолъиялъ тӀамун руго кӀи-кӀи гӀаламатаздасан 13 хасаб хӀарп гӀуцӀизе:гъ, гь, гӀ; къ, кь, кӀ; лъ, тӀ, хъ, хь, хӀ, цӀ, чӀ. Гьедин авар алипалда гӀун буго 44 хӀарп.

КӀирекъарал хӀарпаздалъун рихьизарулелъул, геминатал /къан рахъулел/ алипалде росун гьечӀо. Гьале гьел: кк, кӀкӀ, лълъ, /лӀ/, сс, хх, цц, цӀцӀ, чч, чӀчӀ. Гьел гурелги, руго «в»-ялъул кумекалдалъун рихьизарулел лабиалиял /кӀутӀби цӀутӀизарун рахъулел/ понемаби: гв, гъв, гьв, гIв, дв, жв, зв, кв, къв, кьв, кӀв, лъв, св, тв, тӀв, хьв, хъв, хв, цӀв, чв, чӀв, кӀкӀв, лълъв, ччв, чӀчӀв, ккв, ссв, ххв.

ХӀисаб гьабеха малълъарухъанасда цере чӀарал захӀматал суалазул: алипалда ругелги гьечӀелги гьелгуниял хасал понемаби битӀун цӀализеги хъвазеги цӀалдохъаби ругьун гьаризе ккеялъул. Гьезда гьоркьор руго лъабгоги /ккв/, ункъоги /лълъ/, щугоги /чӀчӀв/ гӀаламатаздасан данде гьарурал хӀарпал. Гьел цӀализеги хъвазеги ругьун гьаризе бигьалъула алипалде босараб 13 хасаб хӀарп хехго ва ургъичӀого битӀун абизе лъазабун бугони. Гьеб буго шагьаразул ушкулазда бищунго захӀматаб суал. ЗахӀмалъаби дандчӀвала цо гӀурус хӀарпалъул кьучӀалда гӀуцӀараб авар мацӀалъул лъаб-лъаб хӀарп букӀиналдалъун /гъ, гь, гӀ; къ, кь, кӀ; хъ, хь, хӀ/. ЛъикӀго ракӀалдасан лъазегӀан, цӀалдохъаби къосаруна, гьел цӀалулелъул ва хъвалелъул. Гъ-ялъул бакӀалда /гь/ абула, /гь/-ялъул бакӀалда /гӀ/ цӀалула. Гьедин къосаруна цогидазулъги. Гьеб ичӀабго хӀарпалде кьезе ккола аслияб кӀвар.


Авар мацӀалъул алфавит (1928—1937)

МацӀ цӀуниялъе аслияб хӀалтӀи гӀисинаб гӀелалдаса байбихьизе кколеблъиги кьочӀое босун, бищун цебе борхана гьанже къанагӀалъун ругел магӀарул мацӀалда хъварал тӀахьал лъималазе цӀализе рокьиледухъ, берцинго къачӀан къватӀире риччазе ккеялъул суал. Гьедин хӀадуризе къваригӀун руго рагIибуссал, магӀарул мацӀалъул дарсазе рихьизарурал параграмаби, гьединго магӀарул росабазул, тӀабигӀаталъул, шагӀирзабазул, хъвадарухъабазул, гӀалимзабазул, имамзабазул, рагъул бахӀарзазул хӀакъалъулъ хъварал яги гьезул суратал рахъарал даптарал. ЛъикӀаб букӀинаан гьел даптаразда нахъа нилъер тарихалъул аслиял хӀужабазулги, машгьурал миллатцоязул гӀумруялъулги хӀакъалъулъ баянал кьезе, гьединго халкъиял кицаби, абиял, бицанкӀаби ва халкъиял кучӀдул хъвазе. Гьелъ кумек гьабизе бегьула лъималазда нилъерго тарихгун маданият лъазе, гьелде рокьи бижизабизе.

МагӀарулазул гӀезегӀан чагӀи руго батӀи-батӀиял улкабазда. Совет Хӏукумат биххун хадуб гьезиеги нилъееги рес щвана бухьен кквезе, цоцазухъе гьоболлъухъ ине. Цо-цо мехалда умумузул гӀадат-гӀамалги мацӀги нилъер гӀадамаздаса камилго цӀунунги лъазабунги буго гьез. Гьаб заманалда интернеталъ цӀикӀкӀарал ресал кьолел ругелъул, кӀудияб кумек гьабула гьелъ дунялалъул бокьараб бакӀалда гӀумру гьабун ругел гӀадамазулгун бухьен гьабизе. Гьелъие санагӀалъи букӀине «вацлъиялъулазе» бокьун буго, бокьарав чияс лъазабизе букӀине цIияб щибаб гьаркьие цо хIарп бугеб магӀарул алип гӀуцӀизе. Гьелъ рес кьезе буго бигьаго, киназдаго бичӀчӀулеб хӀалалъ магӀарул мацӀалда хъвадаризе. Щайгурелъул Туркиялда, гӀарабиязул улкабазда ва цоги-цоги бакӀазда гӀумру гьабулел нилъер миллатцоязда гӀурус алип лъаларо.

ЦӀалдезеялдаса телевизоралъухъ балагьизе бокьулеб буго гьанже гӀадамазе, хасго гӀун бачӀунеб гӀелалъе. Бихьарабги рагӀарабги лъикӀ ракӀалдаги чӀолеб буго, бичӀчӀизеги бигьаяб буго. Рахьдал мацӀалда рахъарал передачаби, кинаби гӀемерлъанагӀан магӀарул мацӀ лъазабизе гъира цӀикӀкӀинеги бегьула. Гьелъие мисаллъун ккола дагьалъ цере Дагъистаналъул мацӀазде руссинарун къватӀире риччарал мултикал. ГӀисиналго гӀадин кӀудияб гъираялда ралагьула гьезухъ чӀахӀиялги, цере лъалел рукӀинчӀел чанги цӀиял рагӀабиги лъала гьезухъ балагьаразда. Гьединаб лъикӀаб ишалде тӀоцебе гали тӀамуразул нухдасан ине ва мултикал гурелги, цӀиял кинабиги передачабиги рахъизе ва рихьизаризе бокьун букӀин бицана гьеб къоялъ гьенире ракӀарун рукӀарал «Вацлъиялда» гъорлъе унел гӀолилаз.

ГӀуцӀаралдаса лъагӀел гурони инчӀониги, гӀисинал, амма ракӀчӀарал галабиги тӀамулаго цебе унеб буго «Вацлъи». Гьел хӀадур руго жидер кьеразулъе лъугьине бокьарал къабул гьаризе, рагӀудалъун, малъа-хъваяздалъун кумек гьабизе бокьаразухъ гӀенеккизе. [27]

Кицаби ва Абиял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ХІужаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  1. Ethnologue: Languages of the World
  2. Ethnologue report for language code: ava  (ингл.). Lewis, M. Paul (ed.), 2015. Ethnologue: Languages of the World, Eighteenth edition.. Архивировано из первоисточника 30 Май 2012. Проверено 11 Май 2015.
  3. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  4. Неверовский А. А. Краткий взгляд на Северный и Средний Дагестан до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье. — СПб.: Шаблон:Тип. военно-учебных заведений, 1847.
  5. http://lingvarium.org/raznoe/publications/caucas/alw-cau-reestr.pdf
  6. Аварский язык. Б. Атаев
  7. Аварский язык. Фонетика. (М. Алексеев. Борис Атаев)
  8. "Аварский язык", Михаил Алексеев, Борис Атаев, Москва, 1997
  9. "Аварский язык", Михаил Алексеев, Борис Атаев, Москва, 1997
  10. 10,0 10,1 10,2 Авар мацI. М.-С. СагIидов
  11. Авар мацI. М.-С. СагIидов
  12. Авар мацI. М.-С. СагIидов
  13. Авар мацI. М.-С. СагIидов
  14. Авар мацI. М.-С. СагIидов
  15. Аварский язык. Б. Атаев
  16. Авар мацӀ. М.-С. СагӀидов
  17. Авар мацІ, § 31, 67 − 68 гьум. М.-С. СагІидов.
  18. Авар мацІ, § 29, 65 − 66 гьум. М.-С. СагІидов.
  19. Авар мацІ, § 30, 66 гьум. М.-С. СагІидов.
  20. Авар мацІ. § 39. Глаголалъул магІна. (М.-С. СагІидов).
  21. Авар мацІ. § 40. Предложениялда жаниб глаголалъул роль, 79 гьум. (М.-С. СагІидов).
  22. Авар мацІ. § 41. Глаголияб цІар, 79 гьум. (М.-С. СагІидов).
  23. Авар мацІ. § 42. Переходный ва непереходный глаголал. 82 – 84 гьум.
  24. Авар мацІ. § 43. Жинсиябги жинсияб гуребги глагол. 85 гьум. (М.-С. СагІидов).
  25. Авар мацI (М.-С. СагIидов)
  26. Авар мацI. М.-С. СагIидов
  27. Латингун мультикал къваригӀун руго, ПатӀимат МахӀмудова

МугъчІваял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

«Википедиялъул» логотип

«Википедиялда» буго бутІа
магІарул мацІалда
«БетӀераб гьумер»

«Викикъамусалъул» логотип
Викикъамусалда буго магІарул мацІалъул рагІабазул сияхІ категориялда «МагІарул мацІ»

Шаблон:Россиялъул пачалихъиял мацІал

Шаблон:Нахгун-дагъистаналъул мацІал