Хунзахъ

Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
Росу
Хунзахъ
Хунзах.jpg
Пачалихъ Россия
Жумгьурият Дагъистан
Муниципалияб мухъ Хунзахъ мухъ
Координатал 42°33′ с. ш. 46°45′ в. д.GЯO
Расмияб мацІ МагIарул ва гІурус мацIал
Халкъалъул къадар 3767 [1]. чи (2010)
Миллатал магІарулал
Этнохороним хýнзахъав, хýнзахъай, хýнз, хундерил
СагІтил рачел UTC+4
Почалъул индекс 368260
ОКАТО код 82256890001
Расмияб сайт http://khunzakh.ru/
 (гІурус)  (гІараб.)  (авар)
Хунзахъ (Россия)
Red pog.svg
Хунзахъ
Хунзахъ (Дагъистан)
Red pog.svg
Хунзахъ

Хýнзахъ — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Хунзахъ мухъалъул росу ва тахросу.

ГIадамазул къадар — 3700 чи. (2002 сон). Росулъ киналго магIарулал руго.[2].

ЦIар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Росдал цIар кисан бачIараб бугеяли гIалимзабазул ва тарихчагIазул батIи-батIиял пикраби руго:

  • Хунзахъ чамалиго нухалъ биххизе гьабун цIидасан базе ккун букIана. Гьединлъидал, цо-цоязул пикру буго росдал цIар "Хун бахъ"-илан абурал рагIабаздасан бачIун батилилан.
  • Цогидаз абула буго гьеб цIар "Ханзабахъ"-илан абураб рагIиялдасанги бачIун букIине бегьулилан, щайгурелъул Хунзахъ цIебегоялдаса нахъе букIана ханзабаз чIей гьабулеб бакIлъун.
  • Гьединго Хунзахъ росдал цIар бачIине бегьула гьелъул кьучI лъураб бакIалдасан, ай сверухълъиялдасан. Гьедин бачIараб цIаралъул мисалал Аваристаналда дагьал гьечIо.

Ракьхъвай[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Ракьхъваяб чIей (бугеб бакI)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хундерил тIалъи буго МагIарухъ жумгьурияталъул бакьулъ, ай МахIачхъалаялдасан 220 км рикIкIад. 1700-2000 м ралъдал гьумералдаса тIаде ккола гьеб. Гьелъул кьучIалда гъорлъ уна къвакIараб гачигамачІ. Хъунзахъ буго борхалъиялда бугеб тIалъи (гІурус. плато). Гьелъул халалъи буго 25 км, гIеблъи – 8-10 км, кинабниги гӏеблъи-халалъи бахуна 250 квадратияб километралда. Хундерил тIалъи Сулахъалъул жаниблъиялде гъорлъе уна.

Цогидал шагьараздасан Хунзахъе унел шагьранухазул халалъи.

Шагьар Манзил, км
1 МахIачхъала 220
2 Дербенд 100
3 Шура 76
4 Избербаш 173

Жанисеб сипат-сурат[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хунздерил тIалъи бакъбаккул рахъалдасан Тобот Лъаралъул кIкIалалъ (гІурус. каньон) кIийида бикьула. Гьеб кIкIалги Хунзахъ хъалаялъул къадаздасан байбихьараб лъугьуна Шамилил мухъалда, Гьолокь росулъе, АваргIоралде швараб мехалда. Гьеб кIкIалалъул халалъи 100 метралдаса 1000-1200 метразда бахинегIан цIикӏкIуна.

Бищунго Хунздерил тIалъиялда кIудиял лъараздасан кола: Тобот, Хундерил Лъар, Илъа Лъар - гьезул киназулго берцинал, 50-80 метразда рахарал, чвахабиги руго.

Гьава-бакъ[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Гъуниб тIалъиялъул гьава-бакъалда данде Хунздерил дагьаб цIорораб буго. ЛъагIалил гьоркьосеб температура гьаниб бахуна 6,6 градусазда, лъагIалил гIазу-цIадал - 532 мм, амма гьебго борхалъиялда бугеб Гъунибалда, лъагIалил гьоркьосеб температура бахуна 8,1 градусазда, лъагIалил гIазу-цIадилан абуни - 507мм. Хунзахъ гьуриян абулеб жо гIемер букIунеб жо буго. Гьеб гьениб 8 баллалъулги букIуна. Гьединаб Хунзахъалъул гьава-бакъалъул гIила буго, доб гьава хьвадулеб, рагьараб бакIалда букIин.

Ракьлъай (геология)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хунздерил тIалъиялъул чӏегӏеракь буго гIемерисеб буго. Чӏегӏеракьал, лабаллъиялда балагьичIого, ритIизарун, хурзазе хIалтIизе гьарула. Хурзабахъ абуни картошка, чIегIергьоло, лъелъ, тIепало ва гь. ц. хьала.

Тӏабигӏат[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ГIурчинлъиялъ Хунзахъ бечедаб бакI гьечIо. Рохьалги хутIунго гьечIо.

Хунзахъ тӏалъиялда гьал хаду рехсарал хурдул рижулел руго: махIакIо (гІурус. шалфей), гIонкIкIозаз (гІурус. астрогал), рехъеб (гІурус. вьюнок ), хIамисур (гІурус. чабрец), гIанбарис (гІурус. экспарцет), гIанкIихер (гІурус. клевер), люцерна, (гІурус. тимофеевка), ва гь. ц. Хунзахъ байданал ва мугIрул ихдал батIи-батIиял тIугьдуца цIун рукIуна.

Хунзахъ тIалъиялда гьедигIан батIи-батIиял хIайваналги гьечIо. ГIемериса букIунеб жо бугеб гIанхвара (гІурус. хомяк). КъанагIатго гьенире рихьуна: гIанкI, цер, гIондокь (гІурус. ласка), бакьучги (гІурус. барсук), бацIги.

Гьениб дагьабго лъикI буго хIанчIазул иш. Ай рихьизе бегьула гъалухIанчIазул (гІурус. галкаби) тIелал, гӏалхул маккаби, чIоролабазул цо тайпа, ва гьединго цо-цо вахIшиял хIанчIал.

Жакъа къоялда, тIалъиялъул гӏалхул хIайванал киналго тIагIелалда хIинкъараб буго. Гьебги халкквей жодода хаду гьечIел чанахъаби сабаблъун ва цо-цо хIайванал гьабзаца чIваялдалъун.

Тарих[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хунзахъ Аваристаналъул тахшагьарлъун букIана. 1837 соналъ гIурусазул боялъ кверде босана.[3], 1843 соналъ Шамилие мутIигIлъана. 1859 соналъ гIурусаз цIидасан бахъана. 1864-69 соназ Хунзахъ рагъул хъала бана. Ахиралда, 1864—1928 соназ, Авар округалъул администратияб центрлъун букIaна.

Росда хурхарал машгьурал гIадамал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Линкал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]


ХIужаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]