Авар хъвай-хъвагІи

Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
Авар хъвай-хъвагІи
Avar alphabet (cyrillic).png
Тайпа
ГІуцІана10 февраль, 1938 с.
Эбелаб система
ГІагараб система
ГІурус алипба, Дагъистаналъул мацІазул хъвай-хъвагІиялъул системаби ва цогидалги
Хъвалеб къагІидаКвегІидаса квараниде
ISO 15924Cyrl, 220
Юникодалъул диапазон
Cyrillic

Авар хъвай-хъвагIи ккола авар мацIалъул рагIаби хъвазе хIалтIизабулеб хъвай-хъвагIи. Жиндир заманалда гьеб букІана чанго батІияб графикияб аслуялда, жакъа къоялда авар хъвай-хъвагІи буго кириллицаялда.

Бищун некІсиял авар хъвай-хъвагІиял гьарун руго гуржи хІарпаздалъун. XV гІасруялдаса байбихьула гІараб алипба хІалтІизаби, гьелъие кьучІ лъурав чилъун рикІкІуна ГІандиса ГІали-мирза, XVIII гІасруялда Хунзахъа Дибир-къадица авар гІажам хисизабула авар мацІалъул фонетикаялде данде кколедухъ.

Авар пачалихъ Россиялъул империялъул кверщаликье ккун хадуб ва авар мацІалда тІахьал ктъьабизе байбихьидал, авар гІажамалъе гьабула цІияб реформа, гьелдаго цадахъ хІалбихьи гьабула авар хъвай-хъвагІи кириллицаялде бачине, амма гьелъул жо кколаро.

1928–1938 саназ авар хъвай-хъвагІи букІуна латин алипбаялда, 1938 соналъ хъвай-хъвази бачуна кириллицаялде, жиб жакъа къоялъги хІалтІизабулеб.

Алипба[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ХӀарп ЦӀар ХФА ХӀарп ЦӀар ХФА ХӀарп ЦӀар ХФА ХӀaрп ЦӀар ХФА
А а а [a] И и и [i] П п пэ [p] ЦӀ цӀ цӀе [t͡sʼ]
Б б бэ [b] Й й йи [j] Р р эр [r] Ч ч че [t͡ʃ]
В в вэ [w]/[v] К к ка [k] С с эс [s] ЧӀ чӀ чӀе [t͡ʃʼ]
Г г гэ [ɡ] Къ къ къа [q͡χːʼ] Т т тэ [t] Ш ш ша [ʃ]
Гъ гъ гъэ [ʁ] Кь кь кьэ [t͡ɬːʼ] ТӀ тӀ тӀэ [] Щ щ ща [ʃː]
Гь гь гьэ [h] КӀ кӀ кӀа [] У у у [u] ъ къараб ишара [ʔ]
ГӀ гӀ гӀе [ʕ] Л л эл [ɫ]/[l] Ф ф эф [f] ы (къараб и)
Д д дэ [d] Лъ лъ элъ [ɬ] Х х ха [χ] ь (тамахаб ишара)
Е е йе [j] (ЛӀ лӀ) [t͡ɬː] Хъ хъ хъа [q͡χː] Э э э [e]
Ё ё йо [j] + [o] М м эм [m] Хь хь хьа [x] Ю ю йю [j] + [u]
Ж ж жэ [ʒ] Н н эн [n] ХӀ хӀ хӀа [ħ] Я я йа [j] + [a]
З з зе [z] О о о [o] Ц ц це [t͡s]

Аслияб авар алипалда буго кинабниги 46 кириллицаялъул хІарп, гьезул 33 буго гІадатаб, ай цогидаб гІаламат жинда цадахъ гьечІеб хІарп, хІутІараб 13 хІарп буго жубараб, цогидаб гІаламат цадахъ бугеб (Гъ, Гь, ГІ, Къ, Кь, КІ, Лъ, ТІ, Хъ, Хь, ХІ, ЦІ, ЧІ). Алипалъул 40 хІарп хІалтІизабул авар мацІалъул 51 гьаракь (жал рагьукъаб + в хІарпал цадахъ лъун бихьизабулеб 21 лабиалияб гьаракь рикІкІинчІого) бихьизабизе, лъабго хІарпалъ бихьизабула[j] + рагьараб гьаракь, цо хІарпалъ гьаркь кьоларо ва хъвала гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазулъ. КІиго батІияб хІал бугел хІарпаллъун ккола Е ва Ъ. Тамахаб ишара Ь хІалтІизабула цогидал мацІаздасан рачІарал рагІабазулъ; гьелъ гІурус мацІалда бихьизабулеб хІарп тамахлъи авар мацІалда гІечІо.

Рагьукъал хІарпал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацІалда бугеб 46 рагьукъаб гьаракь бихьизабизе хІалтІизабула хІалтІизабула 36 алипалда бугеб (гьезул 13 жубараб) ва 9 кІирекъараб хІарп.

ХІарп Фонема

(ХФА)

ХІарп Фонема

(ХФА)

ХІарп Фонема

(ХФА)

ХІарп Фонема

(ХФА)

ХІарп Фонема

(ХФА)

ХІарп Фонема

(ХФА)

Б [b] Д [d] Кь [t͡ɬːʼ] Н [n] Ф [f][lower-alpha 1] ЦІ [t͡sʼ]
В [w] Ж [ʒ] КІ [] П [p] Х [χ] Ч [t͡ʃ]
Г [ɡ] З [z] Л [l]/[ɫ] Р [r] Хъ [q͡χː] ЧІ [t͡ʃʼ]
Гъ [ʁ] Й [j] Лъ [ɬ] С [s] Хь [x] Ш [ʃ]
Гь [h] К [k] (ЛІ)[lower-alpha 2] [t͡ɬː] Т [t] ХІ [ħ] Щ [ʃː]
ГІ [ʕ] Къ [q͡χʼ] М [m] ТІ [] Ц [t͡s] ъ[lower-alpha 3] [ʔ]
  1. Авар мацӀалда гьечӀо [f] гьаракь, гьеб гьаракь бихьизабулеб A хӀарп хъвала цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулъ, ва гӀемерисеб гьеб хӀарп цӀализе бегьула [p] гьаракь гӀадин.
  2. [t͡ɬː] гьаракь бихьизабизе бахъараб буго ЛI хIарп, амма гьеб алипалда тасдикъ гьабун гьечIо, гьелъул бакIалда гIемерисеб хIатIизабула кIирекъараб Лълъ, амма хIакъикъаталда кIирекъаб лълъ данде ккола къвакIараб [ɬː] бихьизабизе (гьеб гьаракь хъвай-хъвагIиялда бихьизабула релълъине абураб рагІулъ ва гьелъул цогидал формабазулъ).
  3. Къараб ишара хӀалтӀизабула жибго авар мацӀалъул рагьукъаб [ʔ] гьаракь бихьизабизеги, мисалалъе: вабаъ [wa.ˈbaʔ], гьуърул [huʔ.ˈruӀ], гьединго рагьукъаб гьаракь хадуб бачӀунеб рагьараб гьаракьалдаса тӀезабизеги: масъала [mas.ˈʔa.la], субъект [sub. jekt].

КІирекъарал хІарпал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ГІадатал рагьукъал гьаркьал гурелги, авар мацІарда руго къвакӀарал/кӀилъарал рагьукъал гьаркьалги (ялъуни геминатала.). Амма алипбаялда гьеб 14 геминаталъул лъабго гурони бихьизабун гьечӀо хІарп: Кь, Хъ, Щ ([t͡ɬːʼ], [q͡χː], [ʃː]); хутӀарал гьаркьал рихьизаризе хІалтІизарула кӀирекъарал, ай кІи-кІи цадахъ хъварал хІарпал. Жидеца хассал гьаркьал рихьизарулел рукӀаниги, гьел кӀирекъарал хӀарпал алипалда рихьизарун гьечӀо.

КІирекъараб хІарп Фонема

(ХФА)

КІирекъараб хІарп Фонема

(ХФА)

КІирекъараб хІарп Фонема

(ХФА)

Кк [] Сс [] ЦІцІ [t͡sːʼ]
КІкІ [kːʼ] Хх [χː] Чч [t͡ʃː]
Лълъ [t͡ɬː]/[ɬː] Цц [t͡sː] ЧІчІ [t͡ʃːʼ]

КъвакIарал рагьукъал гьаркьал авар мацІалда гIемерал рагIабазулъ руго, амма хъвалаго гьел киналго гаркьал кIирекъарал хIарпаздалъун рихьизаруларо. Гьанжесеб авар мацІалъул орфографияб малъиязда рекъон, рагІулебщинаб бакІалда хъвала Кк, КIкI ва Чч ([], [kːʼ] ва [t͡ʃː] фонемаби), ругел хутIизегIан), хутІарал кирекъарал хІарпал хъвала хадусел бакІазда.

  1. кIирекъараб лълъ хъвала билълъине, лълъар ([t͡ɬː]), релълъине ([ɬː]) ва гьезул цогидал формабазулъ.
  2. кIирекъараб сс хъвала ссан, буссине, бессиз, руссун ва гьезул цогидал формабазулъ.
  3. кIирекъараб хх хъвала биххизе, махх, раххан, ххвел, ххине, ххезе, ххам, буххизе ва гьезул цогидал формабазулъ.
  4. кIирекъараб цц хъвала беццизе, ицц, ццин ва гьезул цогидал формабазулъ.
  5. кIирекъараб цIцI хъвала бацIцIине, бецIцIизе, буцIцIине, цIцIе ва гьезул цогидал формабазулъ.
  6. кIирекъараб чIчI хъвала бечIчIизе, чIчIвад, речIчIизе, ричIчI, бичIчIизе ва гьезул цогидал формабазулъ.

Рагьукъал лабиализациял гьаркьал рихьизарулел хІарпал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар мацIалда буго 22 лабиализацияб, ай кIутIби цебе цутIизарун бахъулеб рагьукъаб гьаракь, гьезул цохIо [w] гьаракьалъе буго алипбаялда хасаб хІарп — В; хутIарал лабиализациял рагьукъалгьаркьал рихьизарула цогидал рагьукъал ва В хIарпал кІирекъон хъваялдалъун (рагьукъаб + в)[1]; гьел хIарпал рихьизарун гьечIо алипбаялда.

ХІарп ХФА ХІарп ХФА ХІарп ХФА
Гв [ɡʷ] Кьв [t͡ɬːʷʼ] Хъв [q͡χːʷ]
Гъв [ʁʷ] КІв [kʷʼ] Хьв []
Дв [] КІкІв [kːʷʼ] ЦІв [t͡sʷʼ]
Зв [] Лъв [t͡ɬːʷ] Чв [t͡ʃʷ]
Кв [] Св [sʷː] ЧІв [t͡ʃʷʼ]
Ккв [kːʷ] Хв [χʷ] ЧІчІв [t͡ʃʷʼ]
Къв [q͡χːʷʼ] Ххв [χːʷ] Щв [ʃːʷ]

Гьанжесеб авар хъвай-хъвагІиялда ругел гІадатиял, журарал ва кІирекъарал хІарпал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

А а Б б В в Г г Гв гв Гъ гъ Гъв гъв Гь гь ГI гI Д д
Дв дв Е е Ё ё Ж ж З з Зв зв И и Й й К к Кв кв
Кк кк Ккв ккв Къ къ Къв къв Кь кь Кьв кьв КI кI КIв кIв КIкIв кIкIв Л л
ЛI Лъ Лъв Лълъ М м Н н О о П п Р р С с
Св св Сс сс Т т ТI тI У у Ф ф Х х Хв хв Хх хх Ххв ххв
Хъ хъ Хъв хъв Хь хь Хьв хьв ХI хI Ц ц Цц цц ЦI цI ЦIв цIв ЦIцI цIцI
Ч ч Чв чв Чч чч ЧI чI ЧIв чIв ЧIчIв чIчIв Ш ш Щ щ Щв щв ъ
ы ь Э э Ю ю Я я


Хъвай-хъвагIиялъул тарих[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хъанчазда хъвай-хъвагІаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Бищун некIсияб авар хъвай-хъвагIиялъул памятниклъун рикIкIуна Хунзахъ мухъалда батараб 3 хъанчалда бугеб хъвай-хъвагIи, жибги гуржи ва авар мацIалда гьабун бугеб. Хъвай-хъвагIи буго гуржи хъвай-хъвагIиялда. Гьезул цояб буссинабуна А. С. Чикобаваца 1940 соналъ; Хунзахъ батараб цIалана Т. Е. Гудаваца, ГьоцІатлъ батараб буссинабуна К. Ш. МикагIиловас[2]. Гьел хъвай-хъвагIаби гьарурал руго XII–XIV гIасрабазда [3].

Гьалла батараб хъанчалда бугеб хъвай-хъвагІиялъул транскрипция в тармажа (гуржи текст — А.С. Чикобавада рекъон):

  1. ჯ(ვა)რი ქ(რისტ)ე—«Дж(ва)ри к(ристI)е» (гур.: «КристІил хъанч»)
  2. შ(ეიწყალ)ე თ(ეოდორ)ე წ(მიდა) —«ш(еицIкъал)е Т(еодор)е цI(мида)-» (груз.: «гурхІа (тІаса лъугьа) Теодорида, хирияв/вацІцІадав»)
  3. ო თ(ეოდორ)ე: წ(მიდა)ო — «-о Т(еодор)е, цI(мида)о» (гур.: «Феодор, святой»)
  4. სარკელი: წობ თეგ — «СаркIели, цIоб тег-» (авар.: «Саркели, цІоб лъеги/теги»)
  5. ი: ბოტბ ჩოჰლტა რო… — «и, ботI(а)б: чогь(о)лтIа: ро…) (авар.: «киналго гІагарал чагІазда,»)
  6. : ჩჰე — «-в чи гье»
  7. სიტა — «-ситIа» (авар.: «[ва] росасда»)
  8. ა(მი)ნ: (უფალ)ო — «Амин упало» (гур: «Амин БетІергьан»)
  9. : ღ(მერთ)ო: ჩ(ვენ)ო — «гъмерто чвено» (гур..: «Нижер БетІергьан»)
  10. გაბრ(იე)ლი — «Габриэли» (гур..: «Гавриила»)
  11. დაიცუვ(ე)ნ — «даицувен» (гур.: «цІуне!»).
Image Avar Kreuz.jpg Old Avarian Cross Daghestan Khunzeti.jpg
Гуржи хІарпаздалъун гьарурал авар хъвай-хъвагІаби тІад ругел хъанчал

ГІажам (XV гI. — 1928 с. )[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Ислам тIибитIун хадуб бачIана гIараб хъвай-хъвагIи. Бищун некIсияб гIараб хIарпаздалъун гьабураб хъвай-хъвагIи буго Гъуниб мухъалъул, Къорода росулъ батараб, XIIIXIV гIасрабазда жибги гьабураб. XV гIасруялда гIараб мацIалда хъвараб Ибрагьимил вас ГIандуникI нуцаласул васияталда буго 16 авар рагIи, хисизе гьаричIел гIараб хIарпаздалъун хъварал.

XVI гIасруялдаса байбихьана авар хъвай-хъвагIи тIибитIизе. XVIII гIасруялда Хунзахъа Дибир-Къадица, авар мацIалъул фонетикаялде данде кколедухъ гIараб хIарпалги хисизе гьарун бахъана гІажам алип. XIX гIасруялда Шамиль имамасул комиссиялъ бахъана ڸ хIарп, жинца мацIалъул хьолбохъан ричІчIи ккун бахъулеб [ɬ] гьаракь бихьизабулеб (гьанжесеб лъ хІарп). 1884 соналда Истамбулалда къватиб биччана гIараб хIарпаздалъун кьабараб авар мацIалда бугеб тIехь. Гьелдаса хадуб тIахьал кьабизе байбихьана Дагъистаналдаги; гIемерисел авар мацIалда ругел тIахьал кьабулаан Шураялда[4].

ГIажам алип:[5]

ا ب پ ت ث ج چ چّ خ خّ
ح د ر ز زّ س سّ ش شّ ص
صّ ط ظ ع غ ف ۊ ۊّ ک کّ
ڸ ل لّ م ن و ى

1920-л саназда гIажам хисизе гьабуна тIаде цIиял хIарпалги рахъун. Гьел цIиял хIарпал рахъана гIараб алипалда гьечIел авар мацIалъул хIарпазе (рагьарал хIарпазеги). Гьеб хисизе гьабураб "ЦIияб" гIажам хIалтIизе гьабулаан 1928 соналде щвезегIан[6][7]:

ڗ ژ ز څ ؼ خ و ﻁ ت ش ڝ س ر ڨ ق پ او ن م لّ ڸ ل ک ى اى ﻉ ﺡ ﻫ غ گ اه د ڃ ﺝ ب ا

Рагьарал гьаркьал рихьизаризе хІалтІизарулаан хІаракаби: фатхІа اَ, касра اِ ва замма اُ. КІиго гьаракьалъе — [e] ва [o] — рукІинчІо хасал ишараби, гьел рихьизаризеги хІалтІизарулаан касра ва замма, гьединлъидал гьел и ва у хІарпаздаса визуалияб къагІидаялъ ратІа гьарулароан.

Усларил алипба[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар алип, Усларица бахъараб

1860-л саназда, Дагъистан Россиялъул империялъ бахъун хадуб, этнограф ва лингвист П. К. Усларицв гIуцIана авар маIалъул тIоцебесеб грамматика (басмаялде бахъана1889 соналъ). Гьеб грамматикаялда хIалтIизабун букIана данде ккун гьабураб кирилицаялъул алип (цо-цо латин ва гуржи хIарпалги гъорлъ ругел). 1865 соналъ гьеб алипалда Тифлисалда басмаялде бахъана «Ҭоцебесаб х̍ундеріл мацаɳ̍ул жуз — Аварская азбука». 1860-л саназда басмаялде рахъана жеги цо чанго тIахьал. Гьебго заманалда хIал бихьулеб букIана цIияб алипалда ругел тIахьаздалъун лъай кьолеб куц гьабизе, амма гьелъул жо ккечIо.

БукIаниги Усларил алипалда чанги тIахьал рахъана, гьезда гьоркьоб авар мацIалде буссине гьабураб Евангелия от Иоанна (49 тIамач). Гьеб буссине гьабуна 1900 соналъ ТIелекьа Джаватханица.

Латин алипба (1928–1938 сонал)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Авар алип (1928–1938)
Латин алипбаялда хъвараб макъала

1923 соналъ бусурбанал халкъазул Пятигорск шагьаралда букIараб данделъиялда цебе лъун букIана Дагъистаналъул мацIазул алипал латин хъвай-хъвагIиялде рачиналъул суал. Амма гьелде данде чIана интеллегенцияги цаларал чагIиги. КIиабилеб нухалъ гьеб суал борхана 1926 соналъ. 1928 соналъул февралалда обкомалъулги Совнаркомалъулги цолъизабураб 2-б пленумалъ цебе лъуна масъала: Дагъистаналъул мацIазе латиналда ругел алипал гIуцIизе, гьездаго цадахъ авар мацIалъеги. Латин алип бахъана гьебго соналъ. Дагъистаналъул АССР-алъул ЦИКалъ хIукму гьабун, 1930 соналъул 1 октябралдаса латин алип лъугьана цохIого бугеб хIалтIизабизе бегьулеб алиплъун

ТIоцебесеб латин алипалъул рукIинчIо бетIерал хIарпал[8]: a, b, c, Latin small letter C with middle tilde.svg, d, e, g, ƣ, h, ħ, ⱨ, i, j, k, ⱪ, l, Latin small letter L with bottom bar.svg, Latin small letter L with bottom bar and stroke.svg, m, n, o, p, q, ꝗ, r, s, ş, ꞩ, t, Latin small letter T with descender.svg, u, v, x, Latin small letter X with descender.svg, Latin small letter X with stroke.svg, z, ⱬ, ƶ, ’. 1932 соналъ латин алипалда гьабуна хиса-баси: тIаде журана бетIерал ва F f, Ç ç хIарпал, гьоркьоса бахъана Latin small letter C with middle tilde.svg. Хисизе гьабураб латин алип: [9]:

A a B b C c Ç ç D d E e G g Ƣ ƣ H h Latin capital letter H with left stroke.svg ħ
Ⱨ ⱨ I i J j K k Ⱪ ⱪ L l Ļ Latin small letter L with bottom bar.svg Latin small letter L with bottom bar and stroke.svg M m N n
O o P p F f Q q Ꝗ ꝗ R r S s Ş ş Ꞩ ꞩ T t
Latin capital letter T with descender.svg Latin small letter T with descender.svg U u V v X x Latin capital letter X with descender.svg Latin small letter X with descender.svg Latin capital letter X with stroke.svg Latin small letter X with stroke.svg Z z Ⱬ ⱬ Ƶ ƶ '

Гьеб алип хIалтIизе гьабулаан 1938 соналде щвезегIан.

Алипба кириллицаялде буссинаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

1930-л соназул ахиралда СССР-алда байбихбана кириллицаялде алипбаяал руссинаризе. 1938 соналъул 5 январалда Дагестаналъул обкомалъ лъазе гьабуна Дагъстаналъул мацIазул алипал кирилицалде руссине гьаби. 8 февралалда гьеб хIукму тасдикъ гьабуна ЦКалъ Дагестанской АССР[10]. 10 февралалда цІияб авар алип бахъана Дагъистаналъул хІакъикъат казияталда.

Гьелдаса хадуб алипалда дагьабги хис-бас гьабуна (тIаде жубана Ё ё, тIаса бахъана Тл тл хIарп). 1952 соналъул декабралда Тарихалъулги, мацIалъулги адабияталъулги институталъул (АН СССР-алъул Дагъистаналъул филиал) гIелмияб ссесиялда хIукму гьабуна авар алипалде тIаде "ЛI лI" (мацIалъул хьолбохъан бахъулеб фонемабазул цояб) хIарп жубазе, цӀцӀ, чӀчӀ ва кӀкӀ бакIалда ць, чь и Ӏк хIалтIизаризе. Амма гьеб хIукму рагIалде бахъинчIо[11]. 1993 соналъ гьебго суал цIидасанги борхун букIана ИЯЛИ ДНЦ РАН-алъул хъвай-хъвагIи бугел мацIазул рукIалиде ккезариялъул конференциялда, амма гьенибги жо ккечIо[12].

Гьанже авар алип буго гьадинаб: [13]:

А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь ГӀ гӀ Д д Е е Ё ё Ж ж З з
И и Й й К к Къ къ Кь кь КӀ кӀ Л л Лъ лъ М м Н н О о П п
Р р С с Т т ТӀ тӀ У у Ф ф Х х Хъ хъ Хь хь ХӀ хӀ Ц ц ЦӀ цӀ
Ч ч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

ЦІигьарурал алипал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ЦІияб гІажам[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ЦІияб гьанжесеб гІажам буго авар мацІалъул фонетикиял хаслъалабазде дандеккун гІуцІараб. Рагьарал гьаркьал рихьизаризе хІаракабазул бакІалда хІалтІизарула хасал хІарпал.

أ ب ت ج ڃ ڃّ چ چّ ح خ
خّ څ د ز س سّ ش شّ ص صّ
ض ضّ ط ع غ ف ق ڨ ك كّ
گ گّ ڬ ڮ ل ڸ ّڸ م ن ه
و ۇ ۈ ي ێ ې ئ

ЦІияб латин[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

A a B b C c Ċ ċ Č č Ç ç D d E e F f G g
G̈ g̈ H h H̦ h̦ Ħ ħ I i J j K k Ķ ķ L l Ļ ļ
Ḻ ḻ M m N n O o P p Q q Q̇ q̇ R r S s Š š
Ș ș T t Ț ț U u V v X x Ẋ ẋ Ẍ ẍ Z z Ž ž

КъвакІарал рагьукъал гьаркьал рихьизаризе хІалтІизарула геминатал — cc, ćć, čč, çç, kk, ķķ, ļļ, ss, xx. Алипалда гъорлъ хъвачІел хІарпал: è, w (гІицІго цогидал хІарпазда цадахъ лабиализация бихьизабизе), <'> ялъуни <ʼ> хІалтІизабула щокъросан лугби ккун бахъулеб рагьукъаб гьаракь бихьизабизе.

Киналниги авар мацІалъул рукІарал алипал дандекквей[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

[5][6][13]

ХФА Кириллица Латиница Усларил алипба ГІажам Гуржи алипба
тарихияб цІияб тарихияб цІияб
[a] А A а أَ, (◌َ), اَ اَ
[b] Б B б ب
[w] / [v] В V V/W в, у و ვ, (ჳ)?
[ɡ] Г G г ك, گ, ڲ ݢ
[ʁ] Гъ Ƣ ӷ غ (ღ)?
[h] Гь H h ه
[ʕ] ГІ Ǥ/H̦ ع
[d] Д D д د
[e], ([j]+[e]) E E/(Je) e اِ ,اه, (◌ِ) ې ,يې ე, (ჲ)?
[ʒ] Ж Ƶ Ž ж ج ,ڗ ج
[z] З Z з ز
[i] И I i اى ,اِ, (◌ِ) ێ
[j] Й J j ى, ي ي
[k] К K к ک ك
[] Кк Kk кّ ک ,کّ كّ
[q͡χʼ] Къ Q q ق
[t͡ɬːʼ] Кь ق ,ڸّ ,ۊّ ,ڨ ڨ
[k’] КІ Ķ қ گ ,ڲ ,ک گ (კ)?
[kː’] КІкІ Ⱪⱪ Ķķ хّ کّ گّ
[l] Л L л ل
[ɬ] Лъ Ļ ɳ ڸ
[ɬː]/[t͡ɬː] Лълъ ꝉ/Ļļ ɳ̍, ɳّ ڸّ ,ڸ
[t͡ɬː] ЛІ ڸّ
[m] М M м م
[n] Н N н ن (ნ)?
[o] О O о او ,أُ, (◌ُ) ۈ, (◌ُ)
[p] П P п (ف ,(پ ف
[r] Р R р ر
[s] С S ç س
[] Сс Ss с صّ ,ص سّ, ص
[t] Т T т ت
[t’] ТІ Ҭ Ț ҭ ط
[u] У U у أُ ,او, (◌ُ) ۇ, (◌ُ)
[f] Ф F ف
[χ] Х X x خ (ხ)?
[χː] Хх Xx х̍ خّ
[q͡χː] Хъ Ӿ k څ ,خّ څ
[x] Хь Ҳ h ݤ ,کّ ڮ ,ݤ
[ħ] ХІ Latin capital letter H with left stroke.svg Ħ ح
[t͡s] Ц S C ژ ,ڝ ص /ڝ
[t͡sː] Цц Ss Cc ц ژّ ,زّ ,ز صّ ,ڝ (ც)?
[t͡sʼ] ЦІ Ċ ц̓ ڗ ,ز ,زّ ض/ڗ
[t͡sːʼ] ЦІцІ Ⱬⱬ Ċċ ц ژّ ضّ ,ڗ
[t͡ʃ] Ч C Č ч ج ,چ چ
[t͡ʃː] Чч Cc Čč ч̍ ش ,چ ,چّ چّ
[t͡ʃʼ] ЧІ Ç чّ چ ,چّ ,ڃ ڃ (ჭ)?
[t͡ʃːʼ] ЧІчІ Çç ч̓ چّ ڃّ
[ʃ] Ш Ş Š ш ش (შ)?
[ʃː] Щ Şş ș ш شّ
[ʔ] Ъ ء (ჸ)?
[e] Э E/(È/Ē) е اه ې
[j]+[u] Ю Ju يُ يۇ
[j]+[a] Я Ja يَ يا

Хъвай-хъвагІиялъул мисалал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Гьанжесеб алипба

(кириллица)

ХФА ГІажам
Лъаларо, МухIамад, цогиязул иш,

Амма дица дирго рахъалъ абила:

Метер магIарул мацI хвезе батани,

Хваги дун жакъаго жаниб ракI кьвагьун.

ɬaˈla.ro mu.ˈħa.mad t͡soˈgi.ja.zul ʔiʃ

ˈʔa.mːa ˈdi.t͡sa ˈdir.ɡo ˈra.q͡χːɬ ˈʔa.bi.la

me.ˈter ma.ˈʕa.rul mat͡sʼː ˈχʷe.ze ˈba.ta.ni

ˈχʷa.ɡi dun ˈʒa.q͡χʼa.ɡo ˈʒa.nib rakʼ ˈt͡ɬʷʼːa.hun

،ڸَلَرُ، مُحَمَدْ، ژُگِدَزُل اِشْ

:اَمَّ دِژَ دِرْگُ رَڅَڸْ اَبِلَ

،مِتِرْ مَعَرُلْ مَڗْ خوِزِ بَتَنِ

.خوَكِ دُنْ جَقَكُ جَنِبْ رَكْ قّوَهُنْ

ХІужжаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  1. Аварский язык. Б. Атаев
  2. Атаев 1998.
  3. Хапизов Ш. М. О грузинско-аварских надписях на каменных крестах // Вестник Дагестанского научного центра. — 2014. — № 54. — С. 67—74.
  4. Алексеев 2001.
  5. 5,0 5,1 Саидов М. Д. Возникновение письменности у аварцев // Языки Дагестана. — Махач-Кала, 1948.
  6. 6,0 6,1 Новый алфавит для народностей Дагестана // Культура и письменность Востока. — (бол.), 1928. — Вып. II. — С. 176—177.
  7. Исаев 1979.
  8. dibirop 1928.
  9. Şahnazarov 1935.
  10. Исаев А. А. О формировании и развитии письменности народов Дагестана // Социологический сборник. — Мх., 1970. — Вып. I. — С. 173—232.
  11. Гаджиев М. М., Микаилов Ш. И. Научная сессия, посвящённая вопросам нормализации дагестанских литературных языков // Вопросы языкознания. — 1953. — № 3. — С. 159—162. Шаблон:Архивировано
  12. Атаев 1996.
  13. 13,0 13,1 Цитированиялъул гъалатӀ:Мекъаб тег <ref>; мурад баян гьабун хъвалеб ЯРФ -лъе текст бихьизабун гьечІо

Пайда босараб адабият[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  • dibirop m. avar alipba.
  • Şahnazarov Ħ. Avar alif.
  • Исаев М. И. Языковое строительство в СССР. — Гь. . — 2650 экз.
  • Атаев Б. М. Аварцы: история, язык, письменность.
  • Атаев Б. М. Формирование и развитие аварского литературного языка. Автореферат диссертации на соискание учёной степени доктора филологических наук. — Гь. .
  • Алексеев М. Е. Аварский язык. — Т. I. — Гь. . — 385 экз. — ISBN 5-02-022647-5.
  • Исаев А. А., Магдиев С. Я., Маламагомедов Д. М., Оразаев Г. М. Каталог рукописей и фрагментарных записей на языках народов Дагестана, хранящихся в Рукописном фонде ДНЦ РАН. — Гь. .