Авар хъвай-хъвагІи

Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал
Перейти к навигации Перейти к поиску

Авар хъвай-хъвагIи ккола авар мацIалъул рагIаби хъвазе хIалтIизабулеб хъвай-хъвагIи. Жиндир заманалда авар мацI хъвазе хIалтIизе гьабулаан батIи-батIияб хъвай-хъвагIи:

  • ГIажам (XV гI. — 1928 с. )
  • Латин хъвай-хъвагIи (1928 — 1938 сонал)
  • Кирилица (1938-б соналдаса)

Хъвай-хъвагIиялъул тарих[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Бищун некIсияб авар хъвай-хъвагIиялъул памятниклъун рикIкIуна Хунзахъ мухъалда батараб 3 хъанчалда бугеб хъвай-хъвагIи, жибги гуржи ва авар мацIалда гьабун бугеб. Хъвай-хъвагIи буго гуржи хъвай-хъвагIиялда. Гьезул цояб буссинабуна А. С. Чикобаваца 1940 соналъ; Хунзахъ батараб цIалана Т. Е. Гудаваца, Гьоцатлъ батараб буссинабуна К. Ш. МикагIиловас[1]. Гьел хъвай-хъвагIаби гьарурал руго XII–XIV гIасрабазда [2].

Ислам тIибитIун хадуб бачIана гIараб хъвай-хъвагIи. Бищун некIсияб гIараб хIарпаздалъун гьабураб хъвай-хъвагIи буго Гъуниб мухъалъул, Къорода росулъ батараб, XIII–XIV гIасрабазда жибги гьабураб. XV гIасруялда гIараб мацIалда хъвараб Ибрагьимил вас ГIандуникIил васияталда буго 16 магIарул рагIи, хисизе гьаричIел гIараб хIарпаздалъун хъварал.

XVI гIасруялдаса байбихьана авар хъвай-хъвагIи тIибитIизе. XVIII гIасруялда Хунзахъа Дибир-Къадица, авар мацIалъул фонетикаялде данде кколедухъ гIараб хIарпалги хисизе гьарун, бахъана. XIX гIасруялда Шамиль имамасул комиссиялъ бахъана ڸ хIарп, мацIалъул хьолбохъ рахъалдасан ричIи ккун бахъулеб лъ хɬарпалъе. 1884 соналда Истамбулалда къватɬиб биччана гIараб хIарпазда кьабараб авар мацIалда бугеб тIехь. Гьелдаса хадуб тIахьал кьабизе байбихьана Дагъистаналдаги; гIемерисел авар мацIалда ругел тIахьал кьабулаан Шураялда[3].

ГIажам алип:[4]

ا ب پ ت ث ج چ چّ خ خّ
ح د ر ز زّ س سّ ش شّ ص
صّ ط ظ ع غ ف ۊ ۊّ ک کّ
ڸ ل لّ م ن و ى

1920-л саназда гIажам хисизе гьабуна тIаде цIиял хIарпалги рахъун. Гьел цIиял хIарпал рахъана гIараб алипалда гьечIел авар мацIалъул хIарпазе (рагьарал хIарпазеги). Гьеб хисизе гьабураб "ЦIияб" гIажам хIалтIизе гьабулаан 1928 соналде щвезегIан [5]. [6]: ڗ ژ ز څ ؼ خ و ﻁ ت ش ڝ س ر ڨ ق پ او ن م لّ ڸ ل ک ى اى ﻉ ﺡ ﻫ غ گ اه د ڃ ﺝ ب ا

Усларил алип[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Аварский алфавит Услара

1860-л саназда, Дагъистан Россиялъул империялъ бахъун хадуб, этнограф ва лингвист П. К. Усларицв гIуцIана авар маIалъул тIоцебесеб грамматика (басмаялде бахъана1889соналъ). Гьеб грамматикаялда хIалтIизабун букIана данде ккун гьабураб кирилицаялъул алип (цо-цо латин ва гуржи хIарпалги ругел). 1865 соналъ гьеб алипалда Тифлисалда басмаялде бахъана «Ҭоцебесаб х̍ундеріл мацаɳ̍ул жуз — Аварская азбука». 1860-л саназда басмаялде рахъана жеги цо чанго тIахьал. Гьебго заманалда хIал бихьулеб букIана цIияб алипалда ругел тIахьаздалъун лъай кьолеб куц гьабизе, амма гьелъул жо ккечIо.

БукIаниги Усларил алипалда чанги тIахьал рахъана, гьезда гьоркьоб авар мацIалде буссине гьабураб Евангелия от Иоанна (49 тIамач). Гьеб буссине гьабуна 1900 соналъ ТIелекьа Джаватханица.

Латин алип[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Аварский алфавит (1928—1938)

1923 соналъ бусурбанал халкъазул Пятигорск шагьаралда букIараб данделъиялда цебе лъун букIана Дагъистаналъул мацIазул алипал латин хъвай-хъвагIиялде рачиналъул суал. Амма гьелде данде чIана интеллегенцияги цаларал чагIиги. КIиабилеб нухалъ гьеб суал борхана 1926 соналъ. 1928 соналъул февралалда обкомалъулги Совнаркомалъулги цолъизабураб 2-б пленумалъ цебе лъуна масъала: Дагъистаналъул мацIазе латиналда ругел алипал гIуцIизе, гьездаго цадахъ авар мацIалъеги. Латин алип бахъана гьебго соналъ. Дагъистаналъул АССРалъул ЦИКалъ хIукму гьабун, 1930 соналъул 1 октябралдаса латин алип лъугьана цохIог бугеб хIалтIизабизе бегьулеб алиплъун

ТIоцебесеб латин алипалъул рукIинчIо бетIерал хIарпал: [7]: a, b, c, Latin small letter C with middle tilde.svg, d, e, g, ƣ, h, ħ, ⱨ, i, j, k, ⱪ, l, Latin small letter L with bottom bar.svg, Latin small letter L with bottom bar and stroke.svg, m, n, o, p, q, ꝗ, r, s, ş, ꞩ, t, Latin small letter T with descender.svg, u, v, x, Latin small letter X with descender.svg, Latin small letter X with stroke.svg, z, ⱬ, ƶ, ’. 1932 соналъ латин алипалда гьабуна хиса-баси: тIаде журана бетIерал ва F f, Ç ç хIарпал, гьоркьоса бахъана Latin small letter C with middle tilde.svg. Хисизе гьабураб латин алип: [8]:

A a B b C c Ç ç D d E e G g Ƣ ƣ H h Latin capital letter H with left stroke.svg ħ
Ⱨ ⱨ I i J j K k Ⱪ ⱪ L l Ļ Latin small letter L with bottom bar.svg Latin small letter L with bottom bar and stroke.svg M m N n
O o P p F f Q q Ꝗ ꝗ R r S s Ş ş Ꞩ ꞩ T t
Latin capital letter T with descender.svg Latin small letter T with descender.svg U u V v X x Latin capital letter X with descender.svg Latin small letter X with descender.svg Latin capital letter X with stroke.svg Latin small letter X with stroke.svg Z z Ⱬ ⱬ Ƶ ƶ '

Гьеб алип хIалтIизе гьабулаан 1938 соналде щвещегIан.

Гьанжесеб алип[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

1930-л соназалу ахиралда СССРалда байбихбана крилицалде алипал руссинаризе. 1938 соналъул 5 январалда Дагестаналъул обкомалъ лъазе гьабуна Дагъстаналъул мацIазул алипал кирилицалде руссине гьари. 8 февралалда гьеб хIукму тасдикъ гьабуна ЦКалъ Дагестанской АССР[9]. 10 февралалда цІияб авар алип бахъана Дагъистаналъул хІакъикъат казияталда.

Гьелдаса хадуб алипалда дагьабги хис-бас гьабуна (тIаде жубана Ё ё, тIаса бахъана Тл тл хIарп). 1952 соналъул декабралда Тарихалъулги, мацIалъулги адабияталъулги институталъул(АН СССР алъул Дагъистаналъул филиал) гIелмияб ссесиялда хIукму гьабуна авар алипалде тIаде "ЛI лI" (мацIалъул хьолбохъан бахъулеб фонемабазул цояб) хIарп жубазе, цӀцӀ, чӀчӀ ва кӀкӀ бакIалда ць, чь и Ӏк хIалтIизаризе. Амма гьеб хIукму рагIалде бахъинчIо. [10]. 1993 соналъ гьебго суал цIидасанги борхун букIана ИЯЛИ ДНЦ РАНалъул хъвай-хъвагIи бугел мацIазул рукIалиде ккезариялъул конфиренциялда, амма гьенибги жо ккечIо[11].

Гьанже авар алип буго гьадинаб: [3]:

А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь ГӀ гӀ Д д Е е Ё ё Ж ж З з
И и Й й К к Къ къ Кь кь КӀ кӀ Л л Лъ лъ М м Н н О о П п
Р р С с Т т ТӀ тӀ У у Ф ф Х х Хъ хъ Хь хь ХӀ хӀ Ц ц ЦӀ цӀ
Ч ч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Алипазул данде кквей[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Составлено по[4][6][3]:

Гьанжесеб
кирилица
МФА Услар Латин алип ГIажам
алип
а a а a آ ,ا
б b б b ب
в w в, у v و
г g г g گ ,ڲ
гъ ʁ ӷ ƣ غ
гь h h h
гI ʕ ع
д d д d د
е e, je- е e, je اِ ,اه
ж ʒ ж ƶ ج ,ڗ
з z з z ز
и i i i اى ,اِ
й j j j ى
к k к k ک
(кк) k: кّ kk ک ,کّ
къ q’ q q ق
кь tɬ ق ,ڸّ ,ۊّ ,ڨ
кI k’ қ گ ,ڲ ,ک
(кӀкI) k’: хّ ⱪⱪ کّ
л l л l ل
лъ tɬ, ɬ ɳ ļ ڸ
(лълъ) tɬ:, ɬ: ɳ̍, ɳّ ꝉ, ļļ ڸّ ,ڸ
м m м m م
н n н n ن
о o о o او
п p п p ف ,پ
р r р r ر
с s ç s س
(сс) s: с ss صّ ,ص
т t т t ت
тI t’ ҭ ƫ ط
у u у u او
ф f f ف
х χ x x خ
(хх) χ: х̍ xx خّ
хъ q k ӿ څ ,خّ
хь x h ҳ ݤ ,کّ
хI ћ ћ ح
ц ʦ s ڝ ,ز
(цц) ʦ: ц ss زّ ,ز
цI ʦ’ ц̓ ڗ ,ز ,زّ
(цӀцI) ʦ’: ц ⱬⱬ ژّ
ч ʧ ч c ج ,چ
(чч) ʧ: ч̍ ش ,چ ,چّ
чI ʧ’ чّ ç چ ,چّ ,ڃ
(чӀчI) ʧ’: ч̓ çç چّ
ш ʃ ш ş ش
щ ʃː ш şş شّ
ъ ʔ
э e е e اه
ю ju ju
я ja ja

Пайда босараб адабият[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  • Атаев, 1998, гь. 23—25
  • Хапизов Ш. М. О грузинско-аварских надписях на каменных крестах // Вестник Дагестанского научного центра. — 2014. — № 54. — С. 67—74.
  • 3,0 3,1 3,2 Алексеев, 2001, гь. 24—34
  • 4,0 4,1 Саидов М. Д. Возникновение письменности у аварцев // Языки Дагестана. — Махач-Кала, 1948.
  • Исаев, 1979, гь. 158—179
  • 6,0 6,1 Новый алфавит для народностей Дагестана // Культура и письменность Востока. — Шаблон:Б., 1928. — Вып. II. — С. 176—177.
  • dibirop, 1928
  • Şahnazarov, 1935
  • Исаев А. А. О формировании и развитии письменности народов Дагестана // Социологический сборник. — Шаблон:Мх., 1970. — Вып. I. — С. 173—232.
  • Гаджиев М. М., Микаилов Ш. И. Научная сессия, посвящённая вопросам нормализации дагестанских литературных языков // Вопросы языкознания. — 1953. — № 3. — С. 159—162. Шаблон:Архивировано
  • Атаев, 1996, гь. 77