НекIсияб Египет

Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
НекІсияб дунялалъул Цивилизация
НекІсияб Египет
N16kmmt
O49

егип. транслит. tA-kmt
Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg
Хефренил Пирамида ва Абул-Гьол Инбу-хедж некрополалда (н.-грек Мемфис, гьанж. Джиза)
Цогидал цІарал Та-кемет, Та-мери, Та-уи, Кеми
 • экзотопонимал гӀар. مصر‎‎ Миср, жугь. ‏מִצְרַיִםМицраим, Мудраия
Цогидал статусал
География
Локализация Шималияб-бакъбаккул Африка
 • ватІан  Египет
 • бищун кІудиял гІурхъаби Египет, Судан (Нубия), ХІабаш, Эритрея, Джибути, Сомали), ГІарабистаналъул хьундасеб-бакътІерхьул рахъ, Киренаика (Ливия), ФилистІин, ХанагІан, Ливан, Сирия, Туркиялдеги Кипралдеги ГІиракъалдеги гІунтІун[1]
Административияб гІуцІи
Тахшагьар
 • кІудиял шагьарал Уасет, Мемфис, Саис, Иуну, Абу
Пачалихъияб низам Абсолютияб монархия
БетІер ПиргІавн
 • бутІрузул наслаби
Административияб бикьи 42 септ (ном) (балагье НекIсияб Египеталъул административияб бикьи)
Тарих
Заман 4 азарсон. н. щ.IVVII гІасраби н. з.
КьучІ лъуна 3150 н. щ.
ЛъугІана нилъер заманалъул VII гІасрабаздехун
 • периодизация
Миллияб гІуцІи
Миллат Египтянал, коптал
 • цогидал — гиксосал, семитал, жугьутІал, грекал
МацІ ва хъвай-хъвагІи
МацІ Египеталъул мацІ
 • хъвай-хъвагІи Египеталъул хъвай-хъвагІи
Динияб гІуцІи
Дин НекІсияб Египеталъул дин (илагьазул сияхІ)
Карта Ancient Egypt map-en.svg
Commons-logo.svg Викигъамасалад медиафайлал

НекІсияб Еги́пет (н.-грек Αἴγυπτος и лат. Aegyptus рагІудасан), жиндирго букІараб цІар Та-кемет, Та-мери, Та-уи ва ц. (транслит. егип. tA-kmt, tA-mrj, tA-wy), Ке́ми, ккола даража тІадегІанаб на цІакъ кІудияб кІвар бугеб НекІсияб дуниялалъул цивилизациялъун, жибги Нил гІоралъул рагІалда, гьанжесеб Египеталъул пачалихъ бугеб бакІалда букІараб. НекІсияб Египеталъул цивилизация бачІуна тарихалда цебесеб Египеталдаги ва гІ. ш. 3100 с. н. щ. Египет Менесица (гІемерисев гьевги Нармерги цого чагІи ругин рикІкІуна)[2] цолъилъазибиялдаги (Египеталъул аслияб заманлъаялда рекъон)[3] хадуб.

НекІсияб Египеталъул тарихалъул буго 40 гІасру, гьеб тарих гІалимзабаз бикьула неслабазда цебесеб заманалдеги (ккола Тарихалда цебесеб заманалъул ахиралде), наслабазулаб заманалдеги (аслияб Египеталъул цивилизациялъул заман, 27 гІасруялъул халалъи бугеб), эллиназулаб заманалдеги (грекгун македониялъулгун жубай, Птолемеязул наслуялъул бетІерлъуда гъоркь), румалъулаб заман (НекІсияб Румалда гъорлъ, Румалъул империялъул цІакъ кІвар бугеб икълим хІисабалда). НекІсияб Египет букІараб заманалъул гІорхъабаз, гІалимзабаз тасдикъ гьабураб, жаниб бачуна VI аз.соналдаса н. щ. IV гІасруялде щвезегІан. Византиялъулабгун-копт заман (Византиялда гъорлъ, IV гІасруялдаса гІарабаз Египет кверде босараб VII гІасруялде щвезеІан) цебесеб гьоркьохъел гІасрабазде кколеб букІаниги, рикІкІуна НекІсияб Египеталъул букІараб заманалъул гІурхъабазда жаниб. НекІсияб Египеталъул цивилизация заманалъул рахъалъ ккола бищун кІудияблъун.

ЦІияб ханлъиялъул заманалда, Египет лъугьана кутакалда къуватаб империялъун, жиндир Нубиялдаса бахъараб Киликиялде щун, ГІагараб Машрикъалъул цІикІараб бутІаялда кверщел бугеб; гьелъие мутІигІал дунялалда ругел ругел гІадамазул 20 %.

Жиндир заманалда Египет гьединго букІана цогидар пачалихъазда гъорлъги: кверщел гьабун букІана ливиялъул ва нубиялъул гІадамаз, персаз, Александа Македонияс. Гьев хун хадуб гІуцІана Птолемеязул ханлъи, жибги н. щ. 30 соналде щвезегІан букІараб. Н. щ. 30 соналъ, Египет ана Румалде гъорлъе ва лъугьана гьелъул икълимлъун.[4]

НекІсияб Египеталъул цивилизация тІадегІанлъи букІана гьелъул гІурул жаниблъиялдеги Нилалъул дельтаялдеги ругьунлъиялъул хІасилалдалъун. Щибаб лъагІалил Нилалъул щвеялъги, жинца беэн гьабулеб гьарзаго жинда жо бижулеб хІариялдалъун Нилалъу рагІалда ругел ракьал, гьединго ракь хІалтІизаялъул мухІкканго гІуцІараб лъалъаялъул системаялъги рес кьолаан къваригІунелдаса цикІкІун могьол культураби гІезабизе, жидеца жамгІияб ва маданияталъулаб цебетІей чІезабулеб букІараб.

Египеталъул администрациялъ кІвар кьолаан Нилалъул жаниблъиялда ва гьелда аскІор ругел салул авлахъаздаги батІи-батІиял магІданал ва мнералал рахъиялде, гьединго жидерго, чияда бачІеб, хъвай-хъвагІиялъул система цебе тІеялъе, жамгІияб къагІидаялъ батІи-батІил жал раялъе ва хурул магІишаталъул проектазе,мадугьалихъ ругел ракьалгун даран-базаралул хурхеназе ва рагъул гІуцІиялъе, жибги Египеталъул цогидал ракьазда кверщел лъеялде буссараб. Гьеб хІалтІул гъира базабулеблъул ва гІуцІулеблъул рукІана хъвай-хъвагІи бацунел чагІазул бюрократияб аппарат, диниял хІаракатчагІи ва кагьинал, ва ПиргІавнил администрация, жидеца магІна гІадидго гІуцІараб диналъул ситстемалъул контексталда Египеталъул халкъалъул цахъ хІалтІи во цолъи чІезабулел рукІарал.[5][6]

Египтяназул жал гІемерал ругел бергьенлъабазде гъорлъе уна батІи-батІиял магІданал ва минералал рахъи, геодезия ва конструкторияб техника, жидеца кутакал пирамидаби, кІалгІаби, ва обелискал гьариялъе квер бакъулел рукІарал; математикаялъул система, хІалбихьи бугеб ва цебе тІураб медицина, лъалъалъул система ва хурул магІишаталъул технология, тІоцебе хъорщол гьабураб гама,[7] фаянс ва цІвер гьабиялъул техника, адабияталъул цІиял формаби; сиясат ва дунялалда тІоцебесеблъун рикІкІунеб ракълил къотІи.[8] НекІсияб Египеталъ нахъе тана бечедаб ва щулияб ирс. Гьелъул искусство ва архетектура гІемер такрар гьабуна, гьелъул хазинаби руго дунялалъул батІи-батІиял бакІазда. Гьелъул монументазул хутІелаз гІасрабаз асар гьабуна сапарчагІазе ва хъвадарухъабазе. ЦІияб заманалъул байбихьуда Египтяназул ва европаялъул гІадмазул Египеталъул ирсалде бижараб интересалъги, гьелде бугеб хІурматалъги, гьединго гьарурал археологиял рухъа-хъваязги сабаблъул Египеталъул цивилизациялъул гІелмияб цІех-рех гьабуна ва кІудияб къимат кьуна гьелъул маданияб ирсалъе.[9]

Жаниб бугеб жо

ЦІар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Этимология[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Европаялъул халкъазул мацІазде «Египет» абураб цІар бачІана некІсиял греказдасан; грек мацІалда абулеб рагІи букІана «Эгиптос» (н.-грек Αἴγυπτος). Гьеб топонималъул бачІараб бакІ тІубан лъалеб гьечІо, буго цо чанго теория:

  1. НекІсиял греказул мифология — «Эгиптос» абураб цІар бачІараб буго Эгиптос цІар бугев хан (Эги́пт, Еги́пт, Еги́пет)[~ 1], жинца Нилалъул расалъиялда букІараб цо меламподазул къавмалда тІад кверщеллъи гьабурав ва гьезие жиндирго цІарги кьурав[10]. Амма гьев персонаж ватизе вуго хадув греказ Египеталъул цІаралдаса персонификация гьабурав. Эгипт рехсон вуго греказул цо-цо автораз: Псевдо-Аполлодорица[11], Гесиодица[12], Гекатей Милеталъулас[13], Павсанийица[14].
  2. Тарихияб этимология — некІсияб грек мацІалда «Айгюптос» рагІи лъугьун буго Египеталъул Цебесеб ва Басрияб ханлъиялъул тахшагьаралъул цІаралдаса — ХІут-ка-Птах (н.-грек Мемфис). Гьеб цІаралъул магІна буго «ПтахІил каялъул рукъ» абун (транслит. егип. Hwt-kA-ptH)[~ 2]. Гьеб цІар жалго египтяназ абулеб букІана цин Мемфисалда бугеб ПтахІ илагьасул килисаялде, хадуб гьеб цІар абизе байбихьана жибго шагьаралде ва гьелъул икълималде (септалде). Хадуб греказ гьеб шагьаралъул цІар тІибитІизабуна тІолго пачалихъалде[15]Шаблон:Rp.
  3. Гьединго бегьулеб жо буго гьеб цІар лъугьараб бати Нил гІоралъул цІаралдаса, масала Гомерициа «Эгиптос» рагІиялдалъул бихьизабун буго цин гІор (Нил), ва хадуб гурони бихьизабун гьечІе гьеб гІоралъ "гьабураб" пачалихъ[10][16]Шаблон:Rp.

Лъугьиналъухъ балагьичІого, Египет абураб цІар тІибитІи хурхараб буго Ракьдагьоркьосеб ралъадалъул регионалъул эллинизациялда, жиб сабаблъул греказул маданият гуребги, гьезул географиял топонималги тІиритІарал. Хадуб гьеб цІар щвана румазухъелат. Aegyptus (классикияб абулеб къагІида — Айгиптос), ва латин мацІалдаса Египет абураб цІар бачІана тІолгоевропаялъулаб гІадаталде[17].

Египтяназ абулеб букІараб цІар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Жиндирго халкъалъ абулеб цІар
иероглифазул хъвай-хъвагІи
N16kmmt
O49
tA-kmt — Та-кемет
«ЧІегІераб ракь»
N16U6
D21
M17M5N25
tA-mrj — Та-мери
«Бокьулеб ракь»
N16U6
D21
M17N37
O49
N16
N16
tA-wy — Та-уи
«КІиго ракь»
N21
N21
jd-bwy — Иде-буи
«КІиго рагІал»

Наслабазул заманалъул сипат гьабулаго «Египет» абура топоним хІалтІизаби буго шартІияб, щайгурелъул гьеб топоним тарихчагІаз тасдикъ гьабуна хадуб, некІсиял греказ Нилалъул рагІаллъиялда бугеб регионалде ва маданияталде абулеб букІараб цІаралдаса. Жалго некІмияб египтяназ жидерго пачалихъалде абулеб букІана чанго аллегорияб цІар, жиндица ракьалъул гьарзалъи ва бечелъи бихьизабулеб — Та-кемет, «ЧІегІараб ракь» (ай Нилалъул рагІалда бугеб бечедаб чІегІер-ракьалдаса[18], сверухъ ругел салул авлахъазул «багІараб» ракьалде данде ккун) ялъуни Та-мери, ай «Бокьулеб ракь». Цогидал цІарал — Та-уи, ай «КІиго ракь», жиндица, батизе бегьулеб жо, Египеталъул кІиго бутІа — Расалъи ва Дельта цолъизаби бихьизабулеб. Египеталъул текстазда гьединго ратизе бегьула жидерго улкаялде абулел рукІарал шигІруял цІар— «Сикоморалъул ракь», «Хорил берзул ракь» ва цогидал.

Цогидал цІарал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Ракьхъвай[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Ралъдал рагІаллъиялъул мухъ[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Ракь, пайдаял магІданал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Цогидал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Тарих[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ГанчІил гІасру[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Палеолит[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Гьоркьохъеб ва тІасияб палеолит[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

БетІербахъи гьаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]
ГІумру гьабулел бакІал ва технологиял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Наслабазда цебесеб заман[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Наслабазулаб заман[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Цебесеб ханлъи (гІ. ш. 3050–2686 н. щ.)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Басрияб ханлъи (2686–2181 н. щ.)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ТІоцебесеб хиси ккараб заман (2181–1991 н. щ.)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Гьоркьохъеб ханлъи (2134–1690 н. щ)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

КІиабилеб хиси ккараб заман (1674–1549 н. щ.)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ЦІияб ханлъи (1549–1069 BC)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Лъабабилеб хиси ккараб заман (1069–653 н. щ)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хадусеб заман (672–332 н. щ)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Птолемеязул заман (332–30 н. щ.)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Румалъул ва Византиялъул Египет (30 н. щ.–641 н. з.)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Сиясат[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Администрация[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Египеталъе бетІерлъи гьабулаан ПиргІавнас. Гьев кколаан абсолютияв монарх, жиндихъ кинабниги ракьалда ва сурсатазда тІад кверщел бугев. Гьев кколаан бищун тІадегІанав рагъул цевехъан ва нухмалъи гьабулеб идараялъул бетІер, жинца бюрократиялъун ва хІакимлъиялъун мулк билъинабулев вукІарав. Администрациялъул жавабиявлъун вукІана пачалихъалъул вазир, жинца пиргІавнил вакиласул хІисабалда вилаятазул ишаздаги, пачалихъалъул буголъиялдаги, батІи-батІиял архетектуриял проектаздаги, къануназул системаялдаги ва архиваздаги хадуб хал кколев[19]. Вилаятазул даражаялда, пачалихъ бикьун букІана 42, жидеда септал-ян абулеб букІараб, гьанжесеб къагІидаялда номал; ва жидер щибалъе нухмалъи гьабулев номархги вугев. Номархал рукІана вазирасда цере жавабияллъун ва гьесул юрисдикциялда гьоркье кколеллъун. КІудияб кІвар букІана кІалгІабазул; гьел рукІана диниял рукъзал гурелги ханасул бечелъи цІуниялъул жавабияллъунги, тІорщалил нахърателал цІунулел системабилъунги, буголъи цІунулеб бакІлъунги ва гьединго жидеца тІорщел ва цогидаб магІишат бикьулеб бакІлъунги.[20]

Социум[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ЖамгІияб иерархия[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ТІадегІанал гІадамал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

КагІинал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Узденал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Лагъзал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Ханзабазул хемуу[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Аскар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Къануназул система[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

КъватІисеб сиясат[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Эканомика[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Росдал магІишат[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

БоцІи-панз хьихьи[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ТІабигІиял сурсатал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Даран-базар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Халкъ[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Генетика ва Раса[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

МацІ ва хъвай-хъвагІи[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

МацІалъул цебе тІей[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Фонетика ва грамматика[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хъвай-хъвагІи[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Дин ва мифология[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Атонизм[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

РухІалъул хІакъалъулъ пикру[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хварал рукъиялъул гІадатал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ХІайваназул мумификация[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Маданият ва искусство[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

РукІа-рахъин[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Адабият[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Музыка[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Сурат бахъиялъулаб искусство[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Архитектура[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Скульптура[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Квен-тІех[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ГІелму[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Паянс ва цІер[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Гуми гьари[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Математика[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Астрономия[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Медицина[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Ирс[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Археология[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Балагье гьединго[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Комментариял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Баянал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  1. ЦІияб ханлъиялъул заманалда
  2. Dodson (2004) p. 46
  3. Chronology. Digital Egypt for Universities, University College London. Архивировано из первоисточника 16 Март 2008. Проверено 25 Март 2008.
  4. Clayton (1994) p. 217
  5. James (2005) p. 8
  6. Manuelian (1998) pp. 6–7
  7. Цитированиялъул гъалатӀ:Мекъаб тег <ref>; мурад баян гьабун хъвалеб AIA -лъе текст бихьизабун гьечІо
  8. Clayton (1994) p. 153
  9. James (2005) p. 84
  10. 10,0 10,1 Шаблон:ВТ-РСКД
  11. Аполлодор. Мифологическая библиотека / Изд. подгот. В. Г. Борухович ; отв. ред. Я. М. Боровский. — Шаблон:Публикация/место : Наука, 1972. — кн. II, ч. I, абз. 4–5. — С. 25. — 216 с.
  12. Гесиод. Перечень женщин, фр. 127 // Полное собрание текстов / вступ. ст. В. Н. Ярхо ; комм. О. П. Цыбенко и В. Н. Ярхо. — Шаблон:Публикация/место : Лабиринт, 2001. — С. 128. — 256 с.
  13. Гекатей Милетский. фр.19 Якоби = Схолии к Еврипиду. Орест 872.
  14. Павсаний. Описание Эллады VII 21, 13.
  15. Древний Египет : Энциклопедия / Сост. и ред. В. В. Солкин. — Шаблон:Публикация/место : Арт-Родник, 2008. — 480 с. — ISBN 978-5-9794-0100-3.
  16. Морэ, А. Нил и Египетская цивилизация. — Шаблон:Публикация/место : Центрполиграф, 2007. — 504 с.
  17. A Brief History of Alchemy : [арх. 25 Август 2013] // Alchemy. — Univercity of Bristol School of Chemistry. (Хал гьабун буго 21 Август 2008)
  18. Rosalie, D. Pyramid Builders of Ancient Egypt : A Modern Investigation of Pharaoh's Workforce. — Routledge, 1997. — P. 18. — 304 p. — ISBN 0-41515-292-5.
  19. Manuelian (1998) p. 358
  20. Manuelian (1998) p. 363

Адабият[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

МугъчІваял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]


Цитированиялъул гъалатӀ: Для существующих тегов <ref> группы «~» не найдено соответствующего тега <references group="~"/> или пропущен закрывающий тег </ref>