Европаялъул суверениял пачалихъазул ва чиядрарал территориязул сияхӀ
Европа — анлъго гӀаламалъул бутӀаялдасан цояб ккола. Европаги Азияги данлъун лъугьула Евразия - бищунго гӀемер гӀадамал ругеб ва бищунго цӀикӀкӏараб материк. Европаялъул халалъи — 10 млн км², Европаялда гӀадамазул къадар бахуна — 730 млн чиясде.
Европаялъул пачалихъал рикьула ункъго бутӀаялде: БакътIерхьулаб, Бакъбаккулаб, Хундасеб ва Бакъдасеб. Цо-цо ракьхъвайчагӀаз гьелда тӀад жубала — Гьоркьохъеб. Рагъ ккезехъинаб заманаялъ Европа бикьулаан кӀиго бутӀаялда: БакътIерхьул Европа - капиталистиял пачалихъал, Бакъбаккул Европа — социалистиял пачалихъал.
Кинго Европаялда буго 65 пачалихъ: гьезда гьоркьосан 50 эркенал, 9 эркенлъи щвечӀел ва 6 рикӀкӀинчӀел жумгьуриятал.
Лъабго пачалихъазул — Россиялъул, Туркиялъул ва Хъазахъистаналъул, киналго хӀужабазда рекъон, ракьал руго Европаялдаги Азиялдаги; ва гьединго кӀиго пачалихъ (Азарбижан ва Гуржистан) гӀемерисел гӀурусазул[1][2] ва Бакътӏерхьул Европаялъул[3][4] хӀужабазда рекъон, Азиялъул пачалихъаллъун рикӀкӀуна, амма америкаялъул хӀужабаз бицула буго гьел пачалихъазул цо-цо ракьал Европаялдаги ккола ругин. ТӀубанго Азиялда ругел пачалихъал: Эрменистан[5] ва Кипр Жумгьурият - цо-цо геополитикиял хӀужабаздалъун рикӀкӀуна Европаялъулин[6].
Европаялъул ракьалда буго бищунго кӀудиябги (Россия), ва гьединго бищунго гьитӀинабги (Ватикан) пачалихъал.
Баян кьей
[хисизабизе | код хисизабизе]- Пачалихъал рикьун руго цо чанго икълималда, ЦМГIялъул цIаразда рекъон.
- СияхIалда пачалихъал рихьизарун руго алипбаялъул тартибалда.
- Ракь (площадь) бихьизабун буго Ункъбокӏонаб километралдалъун, халкъалъул гъунки цо чи/км², ГIЖП миллиард доллараздалъун ва (ГIЖП халкъалдаса цо чиясе доллараздалъун).
- Пачалихъазул кьерал географияб бугеб бакIалда рекъон: чIинкIиллъиял, ралъдаде раккуларел, ралъдал рагIалда ругел.
- Пачалихъазул кьерал хIукмуялъул низамалда рекъон: конституциялъулаб, парламенталъулаб монархиял, президентасулаб, парламенталъулаб, жубараб республикаби.
Аслиял икълимал
[хисизабизе | код хисизабизе]БакътIерхьул Европа
[хисизабизе | код хисизабизе]
БакътIерхьул Европа — геополитикияб Европаялъул бутӀа. Гьелда гъорлъе уна латин мацӀазул пачалихъал, ва гьединго кельт ва немцазул мацӀазул пачалихъалги. Экономикаялъул рахъалъ бищун цӀебетӀураб икълимлъун ккола гьеб.
Аслиял диназдасан ккола католицизмги протестантизмги. Ахир заманалъ гьениб Исламги лъикӀалан щущан ина буго.
| ЦӀар (Киназдаго лъалеб цӀар) |
Байрахъ | Тахшагьар | МацӀ | ГӀарац | Байдан, км² Ракьалда бакӀ |
ГӀадамазул къадар Гъунки |
ГІЖПббб ГІЖП халкъалдаса цо чиясе |
Карта |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Австрия (Австрия жумгьурият) |
 |
Вена | Герман мацІ | Евро | 83 871 113 |
8 206 524 91 |
279,5 36 000 |
 |
| Белгия (Бельгиялъул Ханлъи) |
 |
Буруссел | Герман; Гьоланд; Паранс |
Евро | 32 545 136 |
10 511 000 318 |
309,01 29,814 |
 |
| КІудабиритІания[7] (БритIаниялъул ва Шималияб Ирландиялъул Цолъараб Ханлъи) |
 |
Лондон | Ингилис | Стерлингазул фунт | 244 820 76 |
60 776 238 247 |
1736,377 30 900 |
 |
| Алмания (Алманиялъул Федеративияб Республика) |
 |
Берлин | Герман | Евро | 357 022 61 |
82 310 000 231 |
2609 31 472 |
 |
| Ирландия[7] (Ирландиялъул Республика) |
 |
Дублин | Ирланд; ингилис |
Евро | 70 273 117 |
4 240 000 60,3 |
177,2 43 600 |
 |
| Лихтенштейн (Лихтенштейналъул Княжество) |
 |
Вадуц | Герман | Швейцариялъул франк | 160,4 189 |
34 905 217 |
0,825 25 000 |
 |
| Луксембург (Луксембургалъул ТIадегIанаб Герцоглъи) |
 |
Люксембург | Луксембург; Герман; Паранс |
Евро | 2586,4 176 |
473 000 183 |
33,87 71 400 |
 |
| Монако (Монакоялъул Княжество) |
 |
Монако | Паранс | Евро | 1,95 193 |
35 656 18 285 |
0,870 27 000 |
 |
| Гьоланд (Гьоланд Ханлъи) |
 |
Амстердам | Гьоланд | Евро | 41 526 131 |
16 440 133 396 |
477,4 26 096 |
 |
| Паранс (Парансалъул Республика) |
 |
Париж | Паранс | Евро | 547 030 47 |
61 875 822 114 |
2230 28 647 |
 |
| Швейцария (Швейцариялъул Конфедерация) |
 |
Берн | Герман; Итал; ретороманияб; Паранс |
Швейцариялъул франк | 41 290 132 |
7 489 370 181,4 |
230,1 30 723 |
 |
Бакъбаккул Европа
[хисизабизе | код хисизабизе]
Бакъбаккул Европа — геополитикияб икълим, Европаялъул бакъбаккул рахъалдехун кколеб. Ракьалъул гIатIилъиялъул рахъалъ европаялда бищун кIудияб икълим.
Икълим гIуцIцIана Византияб империя тIегьалеб ва цебетIолеб букIараб заманаялда.
Аслияб дин ккола православие ва католицизм. Икълималда хIалтIизабула кириллияб хъвай-хъвагIай (славяназул пачалихъазда) ва латиница.
| ЦIар (Официалияб цIар) |
Байрахъ | Тахшагьар | МацI | Валюта | Площадь БакI дунялалда |
Халкъалъул къадар Гъунки |
ГIЖПббб ГIЖП халкъалдаса цо чиясе |
Карта |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Белоруссия (Белоруссия Жумгьурият) |
 |
Минск | Белорус; гIурус |
Белоруссиялъул гъурущ | 207 600 83 |
9 689 800 49 |
130,8 13 864 |
 |
| Булгъария (Булгъария Жумгьурият) |
 |
София | Булгъар | Лев | 110 910 102 |
7 640 240 68,9 |
66,113 10 677 |
 |
| Венгрия (Венгрия) |
 |
Будапешт | Венгер | Форинт | 93 030 109 |
10 059 000 108 |
109,483 11 218 |
 |
| Молдов (Молдова Жумгьурият) |
 |
Кишинёв | Молдов | Молдавиялъул лей | 33 843 135 |
3 395 600 111,4 |
4,021 1 187 |
 |
| Польша (Польша Жумгьурият) |
 |
Варшава | Полак | Злотый | 312 685 68 |
38 636 157 123 |
632 16 600 |
 |
| Россия (Россиялъул Федерация) |
 |
Маскав | ГIурус | Россиялъул гъурущ | 17 098 242 1 |
143 530 900 8,3 |
2380[8] 16 700[8] |
 |
| Романия (Романия) |
 |
Бухарест | Роман | Романиялъул лей | 237 500 78 |
22 276 056 91 |
270 16 800 |
 |
| Словакия (Словакия Жумгьурият) |
 |
Братислава | Словак | Евро | 48 845 126 |
5 431 363 111 |
81,4 14 987 |
 |
| Украина (Украина) |
 |
Киев | Украин | Украиналъул гривна | 603 700 43 |
46 314 736 76,9 |
337,3 8 624 |
 |
| Чехия (Чехазул Жумгьурият) |
 |
Прага | Чех | Чехиялъул крона | 78 866 114 |
10 241 138 129 |
187,5 18 308 |
 |
Россиялъул цIикIкIунисеб бутIа Азиялда ккола, кинго гьеб рикIкIуна Бакъбаккул Европаялда гъорлъ, культуриябгун-тарихиял ва цогидалги гIиллабазе гIоло.
Шималияб Европа
[хисизабизе | код хисизабизе]
Шималияб Европа — геополитикияб икълим, жинца скандинавиялъул ва прибалтикаялъул пачалихъал данде гьарулеб, Европаялъул хьундасеб рахъалдехун кколеб.
Икълим лъугьана нилъер рикІкІеналъул тIоцебесеб азаргосоналъул кIиабилеб бащалъиялда алманиязул колонистазул кьучIалда, ва гьеб халкъалъул гIемерал хаслъаби ирсалъеги щвана.
Икълималда тIобитIарал диналлъун ккола лютеранство ва протестантизмаялъул батIи-батIиял мазгьабал .
| ЦIар (Официальное название) |
Байрахъ | Тахшагьар | МацI | Гӏарац | Байдан БакI дунялалда |
Халкъалъул къадар Гъунки |
ГIЖПббб ГIЖП халкъалдаса цо чиясе |
Карта |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Дания (Даниялъул Ханлъи) |
 |
Копенгаген | Дат | Даниялъул крона | 43 094 130 |
5 447 084 126,4 |
187,977 34,700 |
 |
| Исландия (Исландия) |
 |
Рейкявик | Исланд | Исландиялъул крона | 103 125 104 |
316 252 3,1 |
12,172 40 277 |
 |
| Норвегия (Норвегия Ханлъи) |
 |
Осло | Норвег | Норвегиялъул крона | 385 199 66 |
4 681 134 12 |
335,3 72 305,6 |
 |
| Латвия (Латвия Жумгьурият) |
 |
Рига | Латви | Евро | 64 589 121 |
2 266 822 35 |
29,214 12,896 |
 |
| Литва (Литва Жумгьурият) |
 |
Вильнюс | Литов | Лит | 65 200 120 |
3 483 972 55 |
49,49 15 000 |
 |
| Финляндия (Финляндиялъул Жумгьурият) |
 |
Хельсинки | Пин; швед |
Евро | 338 145 63 |
5 219 732 15,4 |
163 34,819 |
 |
| Швеция (Швеция Ханлъи) |
 |
Стокгольм | Швед (де-факто) |
Шведазул крона | 449 964 55 |
9 196 227 20 |
333,1 36 900 |
 |
| Эстония (Эстония Жумгьурият) |
 |
Таллин | Эстон | Евро | 46 227 132 |
1 340 602 29 |
26,85 21 800 |
 |
Бакъдасеб Европа
[хисизабизе | код хисизабизе]
Бакъдасеб Европа — геополитикияб икълим, жинца Европаялъул бакъдасеб рахъалда ругел бакъдасел славянал, романиял ва грек мацІазул пачалихъал цо гьабулеб икълим.
Икълим лъугьана НекІсияб Грециялъул заманалда, Нилъер рикIкIеналда цебе гIага-шагарго 2 азарго соналъ цебе. Гьеб ккола Европаялъул бищун хера ва цебегосеб икълимлъун.
ЦIакъго тIоритIарал диналлъун ккола православие ва католицизм.
| ЦIар (Официалияб цIар) |
Байрахъ | Тахшагьар | МацI | Гӏарац | Байдан БакI дунялалда |
Халкъалъул къадар Гъунки |
ГIЖПббб ГIЖП халкъалдаса цо чиясе |
Карта |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Албания (Албания Жумгьурият) |
 |
Тирана | Албан | Лек | 28 748 139 |
3 600 523 134 |
21,160 6649 |
 |
| Андорра (Княжество Андорра) |
 |
Андорра-ла-Велья | Каталан | Евро | 468 178 |
71 822 154 |
2,77 38 800 |
 |
| Босния ва Гьерсек (Босния ва Гьерсек) |
 |
Сараево | Боснул; серб; хорват |
Босниялъул марка | 51 197 127 |
3 981 239 76 |
42,998 10 715 |
 |
| Ватикан[9] (Пачалихъ Шагьар Ватикан) |
 |
Ватикан | Латин |
Евро | 0,44 234 |
821 1780 |
— — |
 |
| Греция (Грециялъулаб Жумгьурият) |
 |
Афинал | Грек | Евро | 131 990 94 |
11 216 708 84 |
412,521 36 983 |
 |
| Испания[10] (Испаниялъул Ханлъи) |
 |
Мадрид | Испан | Евро | 504 030 51 |
45 200 737 90 |
1310 33 700 |
 |
| Италия (Италиялъулаб Жумгьурият) |
 |
Рим | Итал | Евро | 301 318 71 |
59 448 167 197 |
1888 32 319 |
 |
| Македония (Македония Жумгьурият) |
 |
Скопье | Македон | Македониялъул денар | 25 713 148 |
2 038 514 79 |
16,94 7645 |
 |
| Мальта (Мальта Жумгьурият) |
 |
Валлетта | Малт; ингилис |
Евро | 316 185 |
402 000 1282 |
9,342 23 200 |
 |
| Португалия[10] (Португалиялъулаб Жумгьурият) |
 |
Лиссабон | Португал | Евро | 92 391 109 |
10 642 836 114 |
232 23 464 |
 |
| Сан-Марино (Гвангъараб Жумгьурият Сан-Марино) |
 |
Сан-Марино | Итал | Евро | 61 191 |
28 119 468,6 |
0,904 34 600 |
 |
| Сербия (Сербия Жумгьурият) |
 |
Белград | Серб | Сербиялъул динар | 88 361 113 |
10 150 265 115 |
81,982 10 985 |
 |
| Словения (Словения Жумгьурият) |
 |
Любляна | Словен | Евро | 20 273 153 |
2 023 358 99,6 |
48,383 28 010 |
 |
| Хорватия (Хорватия Жумгьурият) |
 |
Загреб | Хорват | Хорватазуо куна | 56 542 126 |
4 453 500 81 |
74,419 16 758 |
 |
| ЧІегІермегІер (ЧІегІермегІер) |
 |
Подгорица | ЧІегІермегІер | Евро | 13 812 160 |
684 736 50 |
3,443 3800 |
 |
Хасал икълимал
[хисизабизе | код хисизабизе]Европаялда бутIаби ругел Азиялъул пачалихъал
[хисизабизе | код хисизабизе]ЦIикIкIунисеб бутIа Европаялда гъорлъе унарел пачалихъал
| ЦIар (Официалияб цIар) |
Байрахъ | Тахшагьар | МацI | Гӏарац | Байдан БакI дунялалда |
Халкъалъул къадар Гъунки |
ГIЖПббб ГIЖП халкъалдаса цо чиясе |
Карта |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Хъазахъистан (Хъазахъистан Жумгьурият) |
 |
Астана | хъазахъ | Хъазахъистаналъул тенге | 2 724 900 9 |
17 207 594 6,3 |
214,4[11] 13 000[11] |
 |
| Туркия (Туркия Жумгьурият) |
 |
Анкара | Турк | Туркиялъул лира | 780 580 36 |
71 158 647 93 |
1026[12] 14 600[12] |
 |
| Азарбижан (Азарбижан Жумгьурият) |
 |
Баку | Къажар | Азарбижаналъул манат | 86 600 112 |
9 235 000 105 |
93,02[13] 10 200[13] |
 |
| Гуржи (Гуржи) |
 |
Туплис | Гуржи | Гуржиялъул лари | 69 700 118 |
4 385 400 63 |
24,51[14] 5400[14] |
 |
Цогиязда рарал территориял
[хисизабизе | код хисизабизе]Список территорий, находящихся под управлением другого государства, но официально не входящих в его состав, а также территорий, формально входящих в состав государств, но обладающих особым международным статусом[15] или международной правосубъектностью[16][17][18].
| ЦIар (Официалияб цIар) |
Байрахъ | Тахшагьар | Пачалихъ | МацI | Гӏарац | Байдан | Халкъалъул къадар Гъунки |
ГIЖПппс ВВП на душу населения |
Карта |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Гернси (Бейливик Гернси) |
 |
Сент-Питер-Порт | КІудабритІания | Ингилис | Гернсиялъул фунт, Стерлингазул фунт |
78 | 65 573 836,3 |
2,59 40 000 |
 |
| Гибралтар (Коронное Владение Гибралтар) |
 |
Гибралтар | КІудабритІания | Ингилис | Гибралтаралъул фунт, Стерлингазул фунт |
6,8 | 27 921 4290 |
1,066 38 200 |
 |
| Джерси (Бейливик Джерси) |
 |
Сент-Хелиер | КІудабритІания | Ингилис; паранс |
Джерсиялъул фунт, Стерлингазул фунт |
116 | 89 300 760 |
3,6 40 000 |
 |
| ЧІинкІиллъи Мэн (Коронное Владение Остров Мэн) |
 |
Дуглас | КІудабритІания | Мэн; ингилис |
Мэналъул фунт, Стерлингазул фунт |
572 | 80 058 131,2 |
2,113 35 000 |
 |
| Фарерал (Фарерские острова[19]) |
 |
Торсхавн | Дания | Парер; дат |
Даниялъул крона | 1399 | 48 228 33,1 |
2,2 45 250 |
 |
РикIкIинчIел ва цо-цояз рикIкIарал пачалихъал
[хисизабизе | код хисизабизе]ТIубанго пачалихъаллъун рикIкIинчIел пачалихъазул сияхI.
| ЦIар (ТIубараб цIар) |
Байрахъ | Тахшагьар | ЦМГIялъул член, цоги жиб рикIкIараб яги цо-цояз гурони рикIкIинчIеб пачалихъалъул кверщаликьа бугеб, жиндиего хасаб ракьалъе гIоло дагIба балеб пачалихъ | МацI | Гӏарац | Байдан | Халкъалъул къадар Гъунки |
Карта |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Косово[20] (Косово Жумгьурият) |
 |
Приштина | Сербия | Албан; серб |
Евро | 10 887 | 2 200 000 220 |
 |
| Приднестровье[21] (Приднестроваялъулаб Молдавияб Республика) |
 |
Тирасполь | Молдавия | Молдов; гIурус; украин |
Приднестровьялъул гъурущ | 4163 | 533 500 133 |
 |
Балагье гьединго
[хисизабизе | код хисизабизе] |
Портал «Европа» |
|---|
ХIужаби
[хисизабизе | код хисизабизе]- ↑ "ГӀурусаб ракъхъваялъул гӀуцӀцӀи. А. А. Чибилёв. Европаялъулги Азиялъулги гӀурхъаби: суалалъул тарих ва жакъасел балагьаби. Евразиялъул феномен: цо материкалда кӀиго бутӀа". Архивация оригинал, 2013-04-17. Щвей 2014-07-08.
{{cite web}}: Invalid|url-status=хвараб(help) - ↑ Европа // Академикалда словарал ва энциклопедиял
- ↑ Europe (инг.) — Бриттаника энциклопедиялда
- ↑ Merriam-Webster's Geographical Dictionary / 1997 г. стр. 97( 1387) ISBN 0877795460, 9780877795469
- ↑ Европияб Шураялъул официалияб сайт
- ↑ "CIA factbook, 2011". Архивация оригинал, 2017-01-08. Щвей 2017-11-13.
{{cite web}}: Invalid|url-status=хвараб(help) - 1 2 КІудабритІанияги Ирландияги цодо заманаялда рикIкIуна Шималияб ва БакътIерхьул Европаялда гъорлъ.
- 1 2 "The World Factbook, Russia, 2011". Архивация оригинал, 2007-06-12. Щвей 2014-07-08.
{{cite web}}: Invalid|url-status=хвараб(help) - ↑ Ватикан ккола рухIанияз бетIерлъи гьабулеб монархиялъун, букIаниги гьелъул буго парламентияб монархиялъул гIаламаталги.
- 1 2 Испанияги Португалияги цого заманаялда рикIкIуна Жанубияб ва БакътIерхьул Европаялда гъорлъ.
- 1 2 "The World Factbook, Kazakhstan, 2011". Архивация оригинал, 2018-12-24. Щвей 2014-07-08.
{{cite web}}: Invalid|url-status=хвараб(help) - 1 2 "The World Factbook, Turkey, 2011". Архивация оригинал, 2016-05-27. Щвей 2014-07-08.
{{cite web}}: Invalid|url-status=хвараб(help) - 1 2 "The World Factbook, Azerbaijan, 2011". Архивация оригинал, 2009-06-10. Щвей 2014-07-08.
{{cite web}}: Invalid|url-status=хвараб(help) - 1 2 "The World Factbook, Georgia, 2011". Архивация оригинал, 2015-10-16. Щвей 2014-07-08.
{{cite web}}: Invalid|url-status=хвараб(help) - ↑ напр. Шпицбергенским трактатом
- ↑ List of countries, territories and currencies
- ↑ см.: Special member state territories and the European Union (Особые территории государств-членов Европейского союза)
- ↑ "CIA. The World Factbook". Архивация оригинал, 2018-12-14. Щвей 2014-07-08.
{{cite web}}: Invalid|url-status=хвараб(help) - ↑ По внутренним законам Фарерские острова являются формально частью Королевства Дания, обладающей широкой автономией во всех вопросах, кроме обороны и внешней политики
- ↑ Цо-цояз рикIкIараб пачалихъ
- ↑ РикIкIинчIеб пачалихъ
Ссылки
[хисизабизе | код хисизабизе]- Европаялъул Советалъул Официалияб сайт (гІурус)
- Евроцолъиялъул Официалияб сайт (инг.) ва цогидал ЕЦ мацIал
Халип:Континентазда рекъон пачалихъазул сияхІ
