Авар нуцалзабазул наслу

Нуцалзабазул наслу, Нуцабазул наслу букӀана гьанжесеб Дагъистаналъул бакътӀерхьуда букӀараб Аваразул пачалихъалъе (XI–XIX гӀ.)[2][3] бетӀерлъи гьабулел рукӀаразул наслу. Гьезул тахшагьарлъун букӀана цин ТӀануси, хадуб Хунзахъ, жеги гӀарабал рачӀиналдего жиб букӀараб[4]
Сариралъул ханзаби
[хисизабизе | код хисизабизе]- Абухуасро. Гьев вукӀун вуго «тушазул, хунзахъезул ва гьел бакӀазул киналниги хъанчие лагълъи гьабулезул» бетӀерлъун.[5] Гуржиязул тариххъваялда рекъон, Абухуасро вукӀун вуго VIII гӀасруялъул 40-лел соназ.[6]
- Авар/Аваз. Ибн-Рустаца рехсон буго, Срирлъул бетӀерасда «Авар абураб цӀар» бугилан. Гъардзиица хъвалеб буго Сариралъул «пачаясда Аваз абула» — ян.[7] Гьел баянал кколел ратизе руго IX гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялде.
- Бухт-Йишо I (1025—26 )?. Гьав Сариралъул ханаса гь. 292/905 соналъ «хилиплъиялдалъун асир» гьавул Чоралъул амир МухӀамад ибн Гьишам.[8]
- Филан-шагь (940—950)?. Ал-МасгӀудияс хъвалеб буго Сариралъул бетӀерасда «Филан-шагь абула» — ян, хадубго тӀаде жубалеб буго Филан-шагь «Сариралъул киналниги ханзабазул цӀар» бугилан.[9] Цогидал иццазулги, живго МасгӀудиясулги информациялъул анализ гьабидал, пикру бачӀуна Филан-шагь X гӀасруялъул 40 — 50 соназул Сариралъул ханзабазул титул гуреб, жидерго цӀар букӀанин абураб.
- Бухт-Йишо II. Сарийс абурай ясалъул эмен; гь. 416/1025 соналъ гьей росасе кьола Чоралъул амир Мансурие.[10]
- (Фируджа)
- Т...ку/ТӀокъу (рехсон вуго 457/1065 соналъ). Ф-руджил (К-рух, цӀар тӀубан цӀалихе кӀолеб гьечӀо) вас, Чоралъул раис Муфаридж ибн Музаффарил вакъад.[11] XVII гӀасруялда авар аристократиялда гьоркьоб гьеб цӀар дандчӀвалеб букӀун буго[12]
Нуцалзаби
[хисизабизе | код хисизабизе]Сариралъул ханзабазда ва нуцалзабазда гьоркьоб бугеб хурхен
[хисизабизе | код хисизабизе]Сариралъул ханзабаздаги нуцалзабаздаги гьоркьоб букӀараб бухьен бихьизе бегьула Сариралъулги Аланиялъул рукӀарал гьоркьоблъабаздасан. Ибн Рустаца Х гӀ. байбихьуда рехсарав Авар абураб цӀар бугев Сариралъул ханасулги нартазул эпосалда рехсон вугев Ауар-ханасулги цӀаразда гьоркьоб буго баянаб аналогия, гьенисан бачӀунеб буго пикур Авар абулев бетӀерги (нуцал) Сариралъул жинца аланиязул ханасул яс ячун вукӀарав цӀар лъаларев ханги цого гӀадмал ругин абураб.[13][14][15] Авар нуцалзабазда гьоркьоб тӀибитӀун рукӀун руго жидер бачӀин осетиязул мацӀалдаса ругел цӀарал. Мисалалъе ГӀандуникӀ абураб (гӀемерисебни гьеб рикӀунеб буго Андроникос (грек Ἀνδρόνικος), абураб цӀаралдаса бачӀараб бугин абун), рес бугеб жо буго, гьири мацӀалъул æндан (осет. æндан — чаран) абураб рагӀудаса бачӀун бати, цогидаб цӀар — Сиртан — гьединго лӀугьараб батизе буго гьириязул мацӀалдаса, нартазул эпосалда рехсон буго гьеб Сырдон, Ширдан хӀисабалда.[14]
Нуцалзабазул сияхӀ
[хисизабизе | код хисизабизе]МухӀамад Рафиясул «Дагъистаналъул тарихалда» I Суракъатиде щвелалде рехсон руго гьесул умумул, амма гьеб ицц тӀубанго битӀараблъун кколаро.[16][17][18]
- Авар-хан
Лъаларел цогидал ханзаби
- ГӀарацхан I (Араскан) (VII гӀасру)
- Хидиршагь (VIII гӀасру)
- Тараз (VIII гӀасру)
- ГӀабас (IX гӀасру)
- Сапишагь (IX гӀасру)
- Хаважах (IX гӀасру)
- ПиргӀавн (X гӀасру)
- ГӀамир (X гӀасру)
- Сайгид (X гӀасру)
- Тахмаз (XI гӀасру)
- Пардин (Перид) (XI гӀасру)
- Байар (XI гӀасру)
- Намруд (XII гӀасру)
- Кад (Бакир) (XII гӀасру)
- Пирудшагь (XII гӀасру)
- ГӀумахан (XII гӀасру)
- ГӀарацхан (XIII гӀасру)
- Саратан (XIII гӀасру)
- Суракъат I (XIII гӀасру), цеве рехсарасул вас
- АхӀмад, (XIII гӀасру)
- Абу-Муслим, АхӀмадил вас вукӀине бегьула, (XIII гӀасру)
- Байар I ((XIII гӀасру)), Суракъатил вас
- Масумбек (XIII гӀасру)
- СултӀан ибн Масумбек (XIII гӀасру)
- Чупан ибн СултӀан (XIII гӀасру)
- ГӀамирахӀмад ибн Чупан (XIII гӀасру)
- ГӀамир-СултӀан I (1275—1295), Баярил вас
- Малик Саратан I (гӀага-шагарго 1295 — гӀага-шагарго 1318), цеве рехсарасул вас
Лъаларел цогидал ханзаби
- Суракъат II (1353/1354) ?
- Саратан II
- Дугърихан I, цеве рехсарасул вас
- Ибрагьим I
- МухӀамадмирза, цеве рехсарасул дурц ва Дугъриханасул I вас
- ГӀандуникӀ (1460—1485), Ибрагьимил I вас
- Булачнуцал (1485—1510) МухӀамадмирзал вас
- ГӀамирхӀамзат-нуцал (1510—1540), Булач-нуцаласул вас ГӀума-нуцаласул вас,
- Нуцалхан I (1540—1546), цеве рехсарасул вас вукӀине бегьула
- ГӀандуникӀхан II (1546 — декабр 1569), цеве рехсарасул вас
- АхӀмад (1569—1577), цеве рехсарасул вас
- Тунай-Жалав (1577 - 1578), Чупан шамхаласул вац
- МухӀамад-Шамхал (1578—1589), Нуцалханасул I вас Турарасул вас,
- Канбулакхан I (1589—1595), цеве рехсарасул вас
- Шамхалхан I (1595 — 1596), цеве рехсарасул вац
- Ибрагьим II (1596 — 1605)
- Магьдихан I (1605—1614), вас МухӀамад-Шамхал
- Барти-КӀилъилав (1614—1620), ГӀандуникӀханасул II вас Бартил вас КӀушкӀанди-КӀилъиласул вас МухӀамадханасул вас,
- ГӀумахан I (1620—1634), Шамхалханасул вас
- ГӀамир ХӀамзатхан I (гӀага-шагарго 1634—1646), Барти-КӀилъиласул вас
- МолдармирзаI (1646 — 1650)
- МухӀамадхан I (1650 — 1656), Барти-КӀилъиласул
- Дугрихан II (1656—1668), ГӀумаханасул вас
- МухӀамадхан II (1668—1688), цеве рехсарасул вас
- ГӀумахан II (1688—1699), цеве рехсарасул вас
- ГӀандуникӀхан III (1699 — 1706), цеве рехсарасул вас
- Дугърихан III, цеве рехсарасул вац
- ГӀумахан III (1706 — 1707), яги КӀудияв Булач, Дугъриханасул III вас вукӀана
- МухӀамадхан III (1707 — 1722), цеве рехсарасул вац
- ГӀумахан IV (1722—1735), Турурасул вас, Туралазул тухумалдаса.
- Анкалхан I (1735—1740)
- Нуцалхан II (1740—1744), ГӀумаханасул IV вас
- МахӀмудхан I (1744—1765)
- МухӀаммад-нуцал IV (1765—1774), Булачил ГӀумаханасул вас
- ГӀумахан V (1774 — апрел 1801), цеве рехсарасул вас
- Гебекхан I (1801 — январ 1802), цеве рехсарасул вац
- СултӀан АхӀмадхан I (1802—1823), ГӀалисултӀан Мехтулил вас
- Сурхайхан I (1818—1834), Гебекханасул вас
- Арсланхан I (1827—1828)
- Абу СултӀанхан I (1828—1834), СултӀан АхӀмадханасул I вас
- Бахубика I (1834—1834), ГӀумаханасул V яс
- МухӀамадмирза I (1834—1837)
1837—1859 сс. — Хьундасеб Кавказалъул имаматалда гъоркьо уна.
- Ибрагьимхан I Мехтулиса (1859—1863), СултӀан АхӀмадханасул I вас
1863 соналдаса нахъе Авар ханлъи Россиялда гъорлӀе уна.
ХӀужжаби
[хисизабизе | код хисизабизе]- ↑ Исалабдуллаев М. А. Мифология народов Кавказа. — Махачкала: КСИ, 2006
- ↑ Магомедов Р. М. 2002.
- ↑ Д. Ю. Арапов. Аварское Ханство // БРЭ.
- ↑ Айтберов Т.М. Аваро-чеченские правители из династии Турловых и их правовые памятники XVII в. Махачкала, 2006.
- ↑ Летопись Картли / Тарж., цеберагӀм ва баянал: Г.В. Цулая. Тулпис, 1982, гь. 40, 41
- ↑ Бердзеншвили Н.А., Дондуа В.Д. Грузинские земли в VII – IX вв. – В кн.: Очерки истории СССР. III – IX вв. М., 1958, с. 506
- ↑ Ибн-Руста о Дагестане. – В кн. Минорский В.Ф. История Ширвана и Дербенда X – XI веков. М., 1963, с. 220
- ↑ Минорский В.Ф. История…, с. 65, 136
- ↑ Масуди о Кавказе. – В кн.: Минорский В.Ф. История…, с. 202, 203
- ↑ Минорский В.Ф. История…, с. 70, 136
- ↑ Минорский В.Ф. История …, с. 77, 136
- ↑ Айтберов Т. Материалы по истории Дагестана XV – XVII в. – В кн.: Восточные источники по истории Дагестана. Махачкала, 1980, с. 99
- ↑ Гаджиев М.С., Давудов Ш.О. Об одной группе раннесредневековых металлических зеркал Дагестана // Проблемы истории, филологии, культуры. 2018 № 4 С. 153–164.
- 1 2 Айтберов Т. Осетинские имена у аварцев XIV – XVII вв.
- ↑ УРУЗМАГ: К ВОПРОСУ ОБ ЭТНОКУЛЬТУРНЫХ СВЯЗЯХ САРИРА И АЛАНИИ В СРЕДНИЕ ВЕКА, Ш. М. Хапизов , Т. М. Айтберов
- ↑ Шихсаидов А.Р. Дагестанская хроника «Тарих Дагестан» Мухаммада Рафии. – В кн.: Письменные памятники Востока: Ежегодник 1972, М., 1977, с. 104, 105, 108
- ↑ Айтберов Т.М. О хронике «Тарих Дагестан».
- ↑ Маллачиханов Б. О прошлом Аварии. Махачкала, 1928, с. 4, 5
Адабият
[хисизабизе | код хисизабизе]- "Дагъистаналъул Тарих", т. 1, М., 1967;
- МухӀамадов Р. М., "Дагъистаналъул Тарих", МахӀачхъала, 1961.
- Сычев Н.В. Книга династий. М., 2008. с. 637-638.