Кор (гӀор)
Кор ялъуни Кура́[1][2] (тур. Kura, падар. Kür, гуржи: მტკვარი/Мтква́ри[3], цІам. Կուր/Кур[4]); чвахиялъул тӀарада Карасую[5][6] — Нахъакавказалда бугеб бищун кӀудияб гӀор.[7] ГӀоралъул авал буго Туркиялъул территориялде гъорлӀе кколеб ЦӀамухъ тӀалъиялда.[8][4] Чвахула лъабго пачалихъалъул — Туркия, Гуржистан ва Азарбижан — ракьалдасан Каспий ралъдалъе. Коралъул хӀавузалъул бутӀа (аслияб къагӀидаялъ, гьелъул бищун кӀудияб гӀаркьел Эресалъул) буго Эрменистаналъул ва Ираналъул ракьалда. Кор гӀоралъул халалъи буго 1364 км[9], лъим бакӀарулеб хӀавузалъул гӀатӀилъи — 188 аз. км²[9].
ЦӀаралъул этимология
[хисизабизе | код хисизабизе]ГӀоралъул гуржи цӀар буго Мтквари, гуржи мацӀалда гьелъул магӀнаги буго «лъикӀаб лъим» абураб, мегрел мацӀалда ассоциация буго «тквар-уа» рагӀигун, гьелъул магӀна буго «хъарсизе» абураб, ай «мугӀруздасан жиндиего нух хъарсун бахъулеб»[10].
Страбонил «Географиялда» гӀоралъул цӀар буго Кир[11], эрмениязул иццазда — Кур[12].
Физиография
[хисизабизе | код хисизабизе]
ГӀоралъул авал буго Туркиялъул шималиябгин бакъбаккул рахъалда, ЦӀамухъ тӀалъиялда бугеб Карс вилаяталда[8]. Гьениса гьеб чвахула Гуржиялъан Азарбижаналде, ва хадуб Каспиялде. Жиндир чвахиялъул тӀарада (Тулписалде щвезегӀан) Кор чвахулеб буго аслияб къагӀидаялъ кӀалабахъан ва къварилъабахъан, гьезкл бищун машгьураблъун буго Боржоми къварилъи. тулписалдаса хадуб гӀоралъул расалъи гӀатӀилъула, гьеб чвахула авлахъалдасан. Чвахиялъул аххада, Азарбижаналъул территориялда, гӀурулмухъ битӀизабун буго гӀемерал рахъаз. Ралъдалъе чвахулеб бакӀалдаса 236 км-ялъ тӀарада Коралде гъорлӀе жубала цоги кӀудияб гӀор — Эрес.
Коралде гъорлӀе чвахулел лъинал руго: 36 % гӀаздал, 30 % иццал, 20 % цӀадал ва 14 % цӀоролмугӀрузул. Туркиялъул ва Гуржиялъул гӀорхъода лъагӀалил гьоркьохъеб лъел харж буго 30 м³/сек, Тулписалда — 205 м³/сек, Мингечевиралъухъ — 402 м³/сек, ахиралда — 575 м³/сек[13]. Чвахиялъул аслияб бутӀа (70 %-алде бахун)бачӀуна иххдалил гӀужалде. Иххдалил гӀорщвей байбихьула марталда ва букӀуна маялде щвезегӀан, цо-цо халатбахъуна июналъ-лъагӀанги. Коралъул лъим буго хӀабургъараб(чвахиялъул аххада хӀабургъен бахуна 2,325 г/м³).
Дельта
[хисизабизе | код хисизабизе]Коралъул дельта жакъа къоялъ, цогидазде данде ккун, буго гьитӀинаб (халалъи 17,5 км ва гӀатӀилъи 94 км²)[14] ва гӀадатаб гӀуцӀи. Амма цебе дельта букӀана гӀезегӀан кӀудияб.[15]. Коралъул дельта хисиялъе асар гбабулеб буго Каспий ралъдал мартабат цо хӀалада букӀунгутӀиялъ.[14].
ГӀаркьалаби
[хисизабизе | код хисизабизе]Коралъул бищун кӀадиял гӀаркьалаби руго: КӀудияб Лиахви, Ксани, Вере, Эрес, Храми, Алазан ва Арагва.
РосдалмагӀишаталъе бугеб кӀвар
[хисизабизе | код хисизабизе]Кора гӀоралда аскӀор руго: Боржоми, Гьори, Мцхета, Тулпис, Рустави, Мингечевир, Евлах, Сабирабад, Ширван, Салян. ГӀоралъул делтаялда ккола ччугӀи: севрюгаби, белугаби, осётрал, миногаби, судакал во цогидал. Совет заманалда гӀор тӀарадаса Тулписалде щвезегӀан хӀалтӀизаюулаан рахи-цӀул биччазе. ГӀоралъул 480 км-ялда — Евлахалдаса Каспий ралъдаде щун — хъвадизе бегьула гуми. Коралда руго чанго гидроэлектростанциял, гьезда гъорлӀ Читахев ГЭС, ЗАГЭС, Ортачал ГЭС — Гуржиялъ, Шамкир, Еникенд, Мингечевир ва Варварин ГЭС Азарюижаналда. ГЭС-азул сангарал хӀалтӀизарула гӀор щвараб мехалда лъеда хадуб контроль гьабизе. Мингечевир лъелмес (гӀатӀилъи 605 км²) ккола Азарбижаналда бугеб бищун кӀудияю гьекъолеб лъималъул нахърател.[7]
Экология
[хисизабизе | код хисизабизе]Коралъул экологияб хӀал рикӀкӀунеб буго квешаблъун. ГӀор гӀезегӀан нахълъун буго горлъе рехулеб бугеб чороклъи сабаблъуг. 2008 соналъе ругел баяназда рекъон, лъелъ ругел зарариял жалазул къадар бегьулелдаса 2—9 нухалъ цӀикӀун буго[16].
Галерея
[хисизабизе | код хисизабизе]- Коралъул расалъи, Вардзиа
- Ацкури хъаладухъ; добегӀан — Боржоми-Харагаул миллияб парк
- Тулписалда бугеб Ракълил кьо
- Кор Сальян шагьаралда аскӀоб
ХӀужаби
[хисизабизе | код хисизабизе]- ↑ Халип:Книга:СГНЗС
- ↑ Халип:Книга:СГНСССР
- ↑ Инструкция по русской передаче географических названий Грузинской ССР. — М., 1972. — С. 9.
- 1 2 Кура // Крещение Господне — Ласточковые. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 371. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 16). — ISBN 978-5-85270-347-7.
- ↑ Картаялъул тӀамач K-38-В.
- ↑ Лист карты K-38-XXV. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
- 1 2 Azerbaijan a Country Study: A Country Study, Kessinger Publishing, 2004 ISBN 1-4191-0862-X
- 1 2 Халип:ССГН
- 1 2 КӀудияб советияб энциклопедия : [30 т.] / бетӀ. ред. А. М. Прохоров. — 3-леб басм. — М. : Советияб энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ Халип:Книга:Географические названия мира
- ↑ "Страбон. География. Книга XI, глава I, 5. Перевод, статья и комментарии Г. А. Стратановского под общей редакцией проф. С. Л. Утченко". ancientrome.ru (мацӀ: русский). Щвей 2019-12-09.
{{cite web}}: Unknown parameter|deadlink=ignored (|url-status=suggested) (help)Эти области до некоторой степени похожи на полуостров, так как с запада омываются рекой Танаисом и Меотидой вплоть до Боспора и до части побережья Евксинского Понта, оканчивающейся у Колхиды; с севера их омывает океан до устья Каспийского моря; далее с востока — то же самое море вплоть до границы Албании и Армении, где впадают в море реки Кир и Аракс; Аракс протекает через Армению, а Кир — через Иберию и Албанию.
- ↑ «Армянская География VII века по Р. Х (приписывавшаяся Моисею Хоренскому)». Пер. с др.-арм. и коммент. К. П. Патканова. — СПб., 1877.
- ↑ "Kura River Discharge at Surra". River Discharge Database (мацӀ: английский). Center for Sustainability and the Global Environment. 1930–1984. Архивация оригинал, 2011-08-26. Щвей 2010-03-12.
{{cite web}}: Unknown parameter|deadlink=ignored (|url-status=suggested) (help)CS1 maint: date format (link) - 1 2 Динамика дельты р. Куры // Вестник Московского университета. Серия 5. География. — 2003. — № 2.
- ↑ Егоров В. В. "Возраст современной дельты р. Куры" (PDF). neotec.ginras.ru (мацӀ: русский). Архивация оригинал (PDF), 2020-10-17. Щвей 2019-12-09.
{{cite web}}: Unknown parameter|deadlink=ignored (|url-status=suggested) (help) // Природа. — 1950. — Вып. 7-12. - ↑ Petr Hlavinek Dangerous Pollutants (xenobiotics) in Urban Water Cycle: [proceedings of the NATO Advanced Research Workshop on Dangerous Pollutants (Xenobiotics) in Urban Water Cycle, Lednice, Czech Republic, 3—6 May 2007], Springer, 2008 ISBN 1-4020-6800-X
- Макъалаби гуржи-мацӀаб текстгун
- Макъалаби армен-мацӀаб текстгун
- K-38-XXV
- Википедия:Статьи, использующие карту без указанной даты выпуска и/или года состояния местности
- Страницы, использующие волшебные ссылки ISBN
- CS1 errors: unsupported parameter
- CS1 русский-мацӀал иццал (ru)
- CS1 maint: date format
- CS1 английский-мацӀал иццал (en)
- Articles with hatnote templates targeting a nonexistent page
- Кор
- Каспиялде чвахулел гӀорал
- Туркиялъул гӀорал
- Гуржистаналъул гӀорал
- Азарбижаналъул гӀорал