МагІарул мацІ

Wikipedia сайталдасан материал
(перенаправлено с «МагIарул мацI»)
КӀанцӀизе: Навигация, цIехезе

МагӀарул мацӀ ялъуни Авар мацӀ буго, Хьундасеб Кавказалда, Дагъистаналада гӀумру гьабун ругел 800 азарго ва ЦӀоралда - 130 азаргогӀанасел гӀадамазул мацӀ. Гьеб буго иберо-кавказияб мацӀ. Цебе заманаялда магӀарул мацӀ букӀун буго магӀарухъ гӀумру гьабун ругел гьитӀинал тухумазул ва тайпабазул... жидедого гьоркьоб бо (аскар) бакӀарараб мехалъ бицунеб цо мацӀ. Гьединлъидал гьелде абулеб букӀана "болмацӀин" яги "бомацӀин".

МагӀарул мацӀалъул синонимал[хисизабизе]

рагӀи синонимал гӀурус перевод английский перевод
чи гӀадан, инсан человек human, a person
бертин ригьин свадьба a marriage, a wedding
тӀинчӀ лъимер, гьитІич детёныш a baby
кьегӀер ягнёнок lamb
азине хӀалакълъизе, тӀеренлъизе похудеть to lose weight
бакӀаризе данде гьабизе, бищизе собрать to gather
балагьизе бер чӀвазе, ваккизе смотреть, присматривать to look, to glance, to look after
бекизе гъуризе ломать break, destroy, break up
хвезабизе чӀунтизабизе, биххизабизе портить tear out, dismantle
бецӀлъизе рокӀкӀине темнеть, сумерки sunset, to darken
бикъизе хъамизе красть to rob
билизе тӀагӀине потерять to lose
вецаризе лъилъаризе косить to mow
гӀенеккизе гӀин тӀамизе слушать to listen
кумек гьабизе хӀал кьезе, хӀалае лъугьине помогать to help

Авар мацӀ (Расул ХӀамзатов)[хисизабизе]

Лъаларо, МухIамад, цогиязул иш,
Амма дица дирго рахъалъ абила:
Метер магIарул мацI хвезе батани,
Хваги дун жакъаго жаниб ракI кьвагьун.
Щай дие къваригIун бугеб Дагъистан,
Дир гьаракь бахъани дир лъималахъа?
Щай, дир магIаруллъи, магIарул чагIаз
Чияр мацI бицунеб жидерго гъасда?
Щай дие гьал мугIрул, гIурул рагIалда
ГIагараб магIарул кечI рагIичIони?
Камилаб гьаракьалъ нилъер кьерилаз
Кьурул рагIалда чIун, гьеб ахIулеб куц!
Дун кIудияб пикру гьитIин гьабизе
ГьитIинаб рукIнисан кIалъалев гуро,
Ва пачалихъазул Ассамблеялда
Авар мацIалъе бакI гьарулев гуро.
Амма гьал кьурабалъ улкаялъ рарал
Мактабазда гьеб мацI малъизе ккела.
Гьеб рекъараб буго нилъер халкъалда
Черхалда борчараб рачел киниги.
Гьеб мацIалъ панаяб кечI ахIулаго,
Киниги гьулакги кIикIана нилъер.
Гьаб мацIалъ рукъоса унеб мехалда
Нух битIагийилан абуна улбуз.
Гьанже нухалги тун рукъоре щвейгун,
Щиб, цоги мацIалъиш нилъ гаргадилел?
Дун магIарулазе, гьедин батани,
Бищун ахирияв поэтиш кколев?

Авар[хисизабизе]

  • киве гьитӀинав вас унев вугев
  • васас шиша бекана
  • гьез нух гьабулеб буго

Авар мацӀалъул алфавит[хисизабизе]

Гъваридго политика лъаларел диниял хӀаракатчагӀи доб заманаялъ большевиказ гуккана. Жалго бергьинегӀан исламалъул гьудулзабилъунги хӀан, кодобе кверщелги щведал, пачалихъги щулалъидал, шаргӀиял махӀкаматалги, мажгиталгун мадрасабиги къан, гӀараб алфавиталъул бакӀалда гӀурусги (кириллица) лъун, лъеберабилел соназ нусаза-азарккун гӀалимзабиги шайихзабиги тӀагӀинаруна. Большевиказе квербакъарал диниял хӀаракатачагӀиги ккана гьеб гьабил гажакье.

Аа Бб Вв Гг Гъгъ Гьгь ГӀгӀ Дд Ёё Жж
Зз Ии Йй Кк ККкк Къкъ Кькь КӀкӀ Лл Лълъ Мм
Нн Оо Пп Рр Сс Тт ТӀтӀ Уу Хх ХХхх
Хъхъ Хьхь ХӀхӀ Цц ЦЦцц ЦӀцӀ ЦӀЦӀцӀцӀ Чч ЧӀчӀ ЧӀЧӀчӀчӀ
Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя

Жидерго хасаб мацӀ бугел росабазул ва шагьаразул цӀалдохъабазе захӀмалъула авар мацӀалъе хасиятаб, гӀурус алфавиталда гьечӀеб 31 гьаракь (фонема) битӀун бахъизе.

Гьел гьаракьаздасан байбихьулел цӀаразул предметал, яги гьезул суратал цере ран, мугӀалимзабаз цӀалдохъабазда малъула битӀун фонемаби рахъизе, лафзал абизе. ЦӀаразул магӀнаги къосинчӀого, гьел абизеги лъараб мехалъ, рачӀуна гьел гьаракьазда «форма» ретӀиналде, ай хӀарпаздалъун рихьизариялде. ГӀурус алфавиталда буго 32 хӀарп. Авар мацӀалъул буго 72 фонема. ЦӀакъго лъикӀ букӀуна щибаб фонемаялъе цохӀо гӀаламаталдасан гӀуцӀараб гьаркьил халипа – хӀарп бугони. Амма гьанжесеб нилъер алфавит гӀуцӀараб буго кириллицаялъул кьучӀалда. Гьелдаса къватӀире раккизе жакъа нилъер рес гьечӀо. Гьединлъидал щибаб фонемаялъе цо гӀаламаталъул хӀарп бахъизе рес гьечӀолъиялъ тӀамун руго кӀи-кӀи гӀаламатаздасан 13 хасаб хӀарп гӀуцӀизе: гъ, гь, гӀ; къ, кь, кӀ; лъ, тӀ, хъ, хь, хӀ, цӀ, чӀ. Гьедин авар алфавиталда гӀун буго 44 хӀарп.

КӀирекъарал хӀарпаздалъун рихьизарулелъул, геминатал /къан рахъулел/ алфавиталде росун гьечӀо. Гьале гьел: кк, кӀкӀ, лълъ /лӀ/, сс, хх, цц, цӀцӀ, чч, чӀчӀ. Гьел гурелги, руго «в»-ялъул кумекалдалъун рихьизарулел лабиалиял /кӀутӀби цӀутӀизарун рахъулел/ фонемаби: гв, гъв, гьв, дв, зв, кв, къв, кьв, кӀв, лъв, св, тв, тӀв, хьв, хъв, хв, цӀв, чв, чӀв, кӀкӀв, чӀчӀв, ккв, ххв.

ХӀисаб гьабеха мугӀалимасда цере чӀарал захӀматал суалазул: алфавиталда ругелги гьечӀелги гьелгуниял хасал фонемаби битӀун цӀализеги хъвазеги цӀалдохъаби ругьун гьаризе ккеялъул. Гьезда гьоркьор руго лъабгоги /ккв/, ункъоги /лълъ/, щугоги /чӀчӀв/ гӀаламатаздасан данде гьарурал хӀарпал. Гьел цӀализеги хъвазеги ругьун гьаризе бигьалъула алфавиталде босараб 13 хасаб хӀарп хехго ва ургъичӀого битӀун абизе лъазабун бугони. Гьеб буго шагьаразул школазда бищунго захӀматаб суал. ЗахӀмалъаби дандчӀвала цо гӀурус хӀарпалъул кьучӀалда гӀуцӀараб авар мацӀалъул лъаб-лъаб хӀарп букӀиналдалъун /гъ, гь, гӀ; къ, кь, кӀ; хъ, хь, хӀ/. ЛъикӀго ракӀалдасан лъазегӀан, цӀалдохъаби къосаруна, гьел цӀалулелъул ва хъвалелъул. Гъ-ялъул бакӀалда /гь/ абула, /гь/-ялъул бакӀалда /гӀ/ цӀалула. Гьедин къосаруна цогидазулъги. Гьеб ичӀабго хӀарпалде кьезе ккола аслияб кӀвар.


Авар мацӀалъул алфавит (1928—1937)

МацӀ цӀуниялъе аслияб хӀалтӀи гӀисинаб гӀелалдаса байбихьизе кколеблъиги кьочӀое босун, бищун цебе борхана гьанже къанагӀалъун ругел магӀарул мацӀалда хъварал тӀахьал лъималазе цӀализе рокьиледухъ, берцинго къачӀан къватӀире риччазе ккеялъул суал. Гьедин хӀадуризе къваригӀун руго словарал, магӀарул мацӀалъул дарсазе рихьизарурал программаби, гьединго магӀарул росабазул, тӀабигӀаталъул, шагӀирзабазул, хъвадарухъабазул, гӀалимзабазул, имамзабазул, рагъул бахӀарзазул хӀакъалъулъ хъварал яги гьезул суратал рахъарал дневникал, тетрадал. ЛъикӀаб букӀинаан гьел тетрадазда ва дневниказда нахъа нилъер тарихалъул аслиял хӀужабазулги, машгьурал миллатцоязул гӀумруялъулги хӀакъалъулъ баянал кьезе, гьединго халкъиял кицаби, абиял, бицанкӀаби ва халкъиял кучӀдул хъвазе. Гьелъ кумек гьабизе бегьула лъималазда нилъерго тарихгун маданият лъазе, гьелде рокьи бижизабизе.

МагӀарулазул гӀезегӀан чагӀи руго батӀи-батӀиял улкабазда. СССР биххун хадуб гьезиеги нилъееги рес щвана бухьен кквезе, цоцазухъе гьоболлъухъ ине. Цо-цо мехалда умумузул гӀадат-гӀамалги мацӀги нилъер гӀадамаздаса камилго цӀунунги лъазабунги буго гьез. Гьаб заманалда интернеталъ цӀикӀкӀарал ресал кьолел ругелъул, кӀудияб кумек гьабула гьелъ дунялалъул бокьараб бакӀалда гӀумру гьабун ругел гӀадамазулгун бухьен гьабизе. Гьелъие санагӀалъи букӀине «вацлъиялъулазе» бокьун буго, бокьарав чияс лъазабизе букӀине, латин алфавитги кьочӀое босун, магӀарул алфавит гӀуцӀизе. Гьелъ рес кьезе буго бигьаго, киназдаго бичӀчӀулеб хӀалалъ магӀарул мацӀалда хъвадаризе. Щайгурелъул Турциялда, гӀарабиязул улкабазда ва цоги-цоги бакӀазда гӀумру гьабулел нилъер миллатцоязда гӀурус алфавит лъаларо.

ЦӀалдезеялдаса телевизоралъухъ балагьизе бокьулеб буго гьанже гӀадамазе, хасго гӀун бачӀунеб гӀелалъе. Бихьарабги рагӀарабги лъикӀ ракӀалдаги чӀолеб буго, бичӀчӀизеги бигьаяб буго. Рахьдал мацӀалда рахъарал передачаби, фильмал гӀемерлъанагӀан магӀарул мацӀ лъазабизе гъира цӀикӀкӀинеги бегьула. Гьелъие мисаллъун ккола дагьалъ цере Дагъистаналъул мацӀазде руссинарун къватӀире риччарал мультфильмал. ГӀисиналго гӀадин кӀудияб гъираялда ралагьула гьезухъ чӀахӀиялги, цере лъалел рукӀинчӀел чанги цӀиял рагӀабиги лъала гьезухъ балагьаразда. Гьединаб лъикӀаб ишалде тӀоцебе гали тӀамуразул нухдасан ине ва мультфильмал гурелги, цӀиял фильмалги передачабиги рахъизе ва рихьизаризе бокьун букӀин бицана гьеб къоялъ гьенире ракӀарун рукӀарал «Вацлъиялда» гъорлъе унел гӀолилаз.

ГӀуцӀаралдаса лъагӀел гурони инчӀониги, гӀисинал, амма ракӀчӀарал галабиги тӀамулаго цебе унеб буго «Вацлъи». Гьел хӀадур руго жидер кьеразулъе лъугьине бокьарал къабул гьаризе, рагӀудалъун, малъа-хъваяздалъун кумек гьабизе бокьаразухъ гӀенеккизе. [1]

Кицаби ва Абиял[хисизабизе]

Примечания[хисизабизе]

  1. Латингун мультикал къваригӀун руго, ПатӀимат МахӀмудова

БолмацӀ[хисизабизе]