Египеталъул анцӀила микьабилеб Наслу

Египеталъул анцӀила микьабилеб Наслу
	НекІсияб Египеталъул наслаби; ЦІияб ханлъи
Египеталъул анцӀила микьабилеб Наслу
	; ; ; ; Наслуялъул пиргІавнал
Цогидал цІарал	Тутмосидал
Тахшагьар	Уасет, Ахетатон
БетІерлъи гьабураб заман	1550–1292 сонал н. щ. (258 сон)
• Наслуялъул тІоцевесев	АхІмос I
БетІрлъи гьабуразул къадар	15 пиргІавн
• Наслуялъул ахирисев	Хоремхеб
Тартиб
	← XVII Наслу XVIII Наслу XIX Наслу →
	Викигъамасалад медиафайлал

Египталъул анцӏила микьабилеб династия, Тутмосилал (1550–1292 НЩ) букӏана НекӀсияб Египталъул пиргӀанзабазул династиябазулӏ бищунго цӏар рагӏаразул цояб. XVIII династиялъул ккола бищун къуватал пиргӀанзаби (гьездаго гъорлӏ Тутмос III), жидеца Египталъул гӀурхъаби гӏатӏид гьарурал ва империя гӀуцӀарал. Гьеб наслуялъул ккола пиргӀан-чӏужу ХӀатшепсут. Цоги машгьурав пиргӀанлъун ккола Ахенатон, «пиргӀан-бидгӏачи», жинца НекӀсияб Египеталъул диналде инкар гьабурав, ва гьесул лъади Нефертити

Тутмосилазул ахирисев тахида вукӀарав чилъун ккола Тутанхамон, жиндир хоб-рукъ, 1922 соналъ Гьавард Картерица рагьараб, бищун кӀудияб археологияб рагьилъун кколеб. Ай ва Хоремхеб гьединго рачуна XVIII династиялъулӏе.

XVIII династиялъул мехалда рарал руго Лукъсуралда Амунил кӏалгӏа, III Тутмосил гьатӏан ва ХӀатшепсутил Джесер-джесерау.

Тарих

Династия байбихьи

XVIII династиялъе кьучӀ лъуна Камосил (цебесеб династиялъул тӏарамагъадисев пиргӀан) вац I АхӀмосица. Эс рагӀалде бахъинабуна гиксосазде данде гьабулеб букӀараб рагъул кампания ва тӀубанго эркен гьабуна эздаса Гъоркьияб Египет. I АхӀмосил пиргӏанлъи рикӀкӀуна КӀиабилеб хиси ккараб заманалъул ахирлъун ва ЦӀияб ханлъиялъул байбихьилъун. I АхӀмосидаса хадув ханлъуде вачӀана гьесул вас АменхӀотеп I, жиндир ханлъиялъул заманалда жаниб цогиязде данде ккун гӀемер хиса-басиял ккечӀев^[1].

I АменхӀотепил, батизе бегьулеб жо, вас вукӀинчӀо, ва гьесда хадусев пиргӀавнлъун лӀугьана Тутмос I, ханзабазул наслуялъулгун лъадудасан хурхен бугев. Гьес жиндир ханлъиялъул заманалда жаниб Египеталъул гӀурхъаби гӀатӀид гьаруна шималияб рахъалдаса Фураталда бугеб Каркемиш шагьаралдаса бахъун жанубияб рахъалде Курусалда Нилалъул 4-б хӀокӀалде щвезегӀан.

I Тутмосидаса хадув ханлъуде вачӀана Тутмос II. Гьев хун хадуб ханлъиялъул иш кверде босана I Тутмосил яс ХӀатшепсутица: цин гьитӀинго вугев жиндирго росасул цогияй лъадуе гьавурав васасул (Тутмос III ТӀадегӀанав) регент хӀисабалда ва хадуб жийго пиргӀавн хӀисабалда. Гьелъ ханлъи гьабуна 20-ялдаса цӀикӀкӀун саназ.

ХӀатшепсут хисун пиргӀавнлъун вачӀана Тутмос III ТӀадегӀанав, жив Египеталъул бищун къуватав рагъулав цевехъан хӀисабалда машгьурлъарав, гьес Азиялда гьарурал рагъулал кампанияз щула гьабуна Египеталъул кверщел, Египет лӀугьана жиндир заманаялда бищун къуватаб империялъун.

III Тутмосил ханлъиялъул ахирисел саназда гьесда цадахъ ханлъи гьабуна гьесул вас II АменхӀотепица, жив эмен хун хадув пиргӀавнлъун лӀугьарав. АменхӀотеп II вукӀана лага-черх къуватав, чӀорбутӀалъ речӀчӀун жиндихъе чи вахунарев пиргӀавнлъун, бицен буго, гьесул лъидаго нахъе цӀазе кӀолареб чӀорбутӀ букӀанин абун. Батизе рес буго, гьес Египеталъул империялъул гӀурхъаби жанубияб рахъалде гӀатӀид гьари.

АменхӀотеп II хун хадуб пиргӀавнлъун лӀугьана гьесул вас Тутмос IV, гьесда хадув вачӀана вас АменхӀотеп III, жиндир ханлъиялъул заман тӀолабго XVIII наслуялъул къуваталъул ва гучалъул заваллъун лӀугьана, гьесул заманалда гӀумруялде рахъинаруна гӀемерал архитектуриял проектал. Гьелъул рахъалъ III АменхӀотепихъе вахуна цохӀо XIX Наслуялъул Рамсес ТӀадегӀанав^[2].

Амарналъул период

III АменхӀотепил вас ва ирсилав Тутмос хеко хола ва гьесул бакӀалда вачӀуна АменхӀотеп IV, жинца инсул ахирисел саназда гьесда цадахъ ханлъи гьабурав. Гьеб цадахъ ханлъи чан соналъ гьабурабали мухӀканго лъаларо, цо-цо египтологаз рикӀкӀуна гьеб дагьабго заманалъ букӀанин абун, цогида — 12 соналде щвезегӀан букӀанин абун; руго гьединаб цадахъ ханлъи букӀинчӀин абун рикӀкӀунелги.

Жиндир ханлъиялъул 5-б соналъ, IV АменхӀотепица жиндирго цӀар хисун босула Ахенатен абураб цӀар (ꜣḫ-n-jtn, "Атоние мукагӀалъи бугев"), ва Уасет шагьаралъул бакӀалда Египеталъул тахшагьарлъун гьабула цӀияб бараб Ахетатон шагьар. Ахенатонил ханлъиялда жаниб гьес Атон (jtn? бакъул гор) лӀугьинабула цин бищун тӀадегӀанаб илагьлъун, ва хадуб цохӀо бугеб илагьлъун, бабйбихьула Ахенатонил диниял хиса-басиял, жидер хӀасилалдалъун египтяназул гӀадатазул дин нахъ чӀвалев ва хутӀарал илагьзабазул килисаби къалеб^[3]. Ахенатонил хиса-басиял хӀакъикъияб монотеизмаялда бащад букӀиналъул суалалда тӀасан бахӀсал жакъа къоялъги руго гӀалимзабазда гьоркьор. Цо-цояз рикӀкӀуна Ахенатеница монотеистияб дин бахъанин абун, цогидаз — гьес цогидал илагьазул культал къинарун, Атонил культ бетераблъун гьабунин, амма гьебго заманалда цо-цо гӀадатазул илагьаздасаги инкар ьабичӀин абун.

Хадусел египтяназ Амарналъул период рикӀкӀунаан мекъе ккейлъун ва Ахенатенил хиса-басиял бидгӀалъун ва гьересилъун. Ахенатен хун хадуб рукӀарал лӀугьа-бахъинал руго ричӀчӀуралел. Лъала Сменхкара ва Нефернеферуатен абулел цӀарал ругел чагӀи, амма гьезул роль ва тарихалда жаниб бакӀ руго жидеда тӀасан бахӀал лӀугӀичӀел суалалъун. Нефернеферуатен йикӀун ятизе бегьула Ахенатенил кӀудияй лъади Нефертитилъун, Нефернеферуатен абулеб тах цӀаралда гъоркь къокъаб заманалъ ханлъи гьабурай.

XVIII Наслуялда гӀагарлъиялъулаб хурхен бугев пиргӀавн ккола Тутанхамун, жиндир ханлъиялъул заман цӀакъ къокъав; гьев гӀолохъанго хола. Гьесул заманалда Ахетатон шагьар рехун тола, Ахенатенил диниял хиса-басиял нахъчӀвала^[4].

Ай ва ХӀоремхӀаб

XXVIII Наслуялъул ахирисев кӀиго пиргӀавн — Ай ва ХӀоремхӀаб — бетӀерлъуде рачӀуна лъимал гьечӀого хварав Тутанхамунида хадур. Гьев кӀиявго вукӀуна ханзабазул хӀакимзабазда гьоркьоса. Ай гьединго вукӀун ватизе бегьула Ахенатенил имгӀаллъун эбелалъул рахъалдасан.

Айица чӀужун ячун йикӀун ятизе бегьула Анхесенамун, Тутанхамунил бесдал яц ва лъади, жиндихъего ханлъи щвеялъе гӀоло; гьей гьелдаса хадуб хеко хола, ва Айица ячуна Тэи, жий Нефертитил рахьдал эбеллъун йикӀарай.

Айил ханлъи халат бахъунаро. Гьесдаса хадуб ханлъуде вачӀуна ХӀоремхӀаб, Тутанхамунил аскаразул цевехъан, жив ирсилавлъун гьавизе Тутанхамунада ракӀалда вукӀарав. Батизе бегьула, гьес Ай тӀаса рехи. ХӀоремхӀабице байбихьула пачалихъалъул иш рукӀалиде бачине, гьес гьабула чанго рагъул сапар ва хеттазде данде рагъ, ГӀагараб Машрикъалда Египеталъул кверщел, жиб Ахенатенил заманалда загӀиплъараб, букӀадахъин гьабизе.

ХӀоремхӀаб хола лъимал гьечӀого, жиндирго ирсилавлъул вазир Рамсес лъазе гьабун. Рамсес I вачӀуна ханлъуде н. щ. 1292 соналъ ва гьесдаса байбихьула XIX Наслу.

ПиргӀавнал

ЦӀар

Картуш

Сурат

Ханлъиялъул заман

Лъудби

Вукъараб бакӀ

Небпехтира АхӀмос I, АхӀмос I

ГӀ. ш. 1550–1525 н. щ.

Джесеркара АменхӀотеп I

1541–1520 н. щ.

АхӀмес-Меритамон

KV39? яги ANB хоб-рукъ

Аахеперкара Тутмос I

1520–1492 н. щ.

KV20, KV38

АахеперэнраТутмос II

1492–1479 BC

ХӀатшепсут
Исет

KV42?

Мааткара ХӀатшепсут ♀

1479–1458 н. щ.

Рос:

Тутмос II

KV20

Менхеперра Тутмос III, Тутмос ТӀадегӀанав

1458–1425 н. щ. (33 сон)

СатиахӀ
Меритра-ХӀатшепсут
Небту
Менхет, Менуи ва Мерти

KV34

Аахеперура АменхӀотеп II

1425–1400 н. ш. (25 сон)

Тиаа

KV35

Менхеперура Тутмос IV

1400–1390 н. щ. (10 сон)

Нефертари
Ярет
Мутемуя (Митанниялъул хан I Артатамал яс)

KV43

Небмаатра АменхӀотеп III Гучав хан

1390–1352 BC (38 сон)

Тия
Гилухепа (Митанниялдаса)
Тадухепа (Митанниялдаса)
Ситамон
Бабилалъул хан I Куригальзул яс^[5]
Бабилалъул хан Кадашман-Эллилил яс^[5]
Арцавалъул хан Тархундарадал яс^[5]
Аммиялъул ханасул яс^[5]

KV22

Неферхеперура-ваэнра АменхӀотеп IV/Ахенатен

1352–1336 н. щ.

Нефертити
Кийа
Тадухепа (Митанниялъул ханасул яс)
Энишасиялъул бетӀер Шатьял яс^[5]
Меритатон?
Макетатон?
Анхесенамон
Бабилалъул хан II Бурна-бурниашил яс^[5]

Ахенатонил хоб-рукъ

Анххеперура Сменкхара

1335–1334 ш. щ.

Меритатон

Анххеперура-мери-Неферхеперура/Нефернефруатен ♀

1334–1332 н. щ. (2 сон)

Рос:

Небхеперура Тутанхатен/Тутанхамун

1332–1324 н. щ.

Анхесенамун

KV62

Хеперхеперура Ай (II)

1324–1320 н. щ.

Анхесенамун
Тэи

KV23

Джесерхеперура-сетепенра Мери-Амон-ХӀоремхӀаб

1320–1292 н. щ.

KV57

Хронограмма

XVIII Наслуялъул тухумалъул гъветӀ

Халип:XVIII Наслу (НекІсияб Египет)

ХӀужжаби

↑ Aidan Dodson, Dyan Hilton: pg 122
↑ Aidan Dodson, Dyan Hilton: pg 130
↑ Dodson, Aidan; Hilton, Dyan (2010). The Complete Royal Families of Ancient Egypt. Thames & Hudson. гь. 142. ISBN 978-0-500-28857-3.
↑ Dodson, Aidan; Hilton, Dyan (2010). The Complete Royal Families of Ancient Egypt. Thames & Hudson. гь. 143. ISBN 978-0-500-28857-3.
1 2 3 4 5 6 Grajetzki, Ancient Egyptian Queens: A Hieroglyphic Dictionary, Golden House Publications, London, 2005, ISBN 978-0954721893

Адабият

ГӀурус мацӀалда:

Петер Элебрахт «Трагедия пирамид! 5000 лет разграбления египетских усыпальниц» (перевод с немецкого) О. И. Павловой, Москва, издательство «Прогресс», 1984 года./Peter Ehlebracht «Heltet die Piramiden Fest! 5000 Jahre Grabraub in Agypten» Düsseldorf — Wien, 1980, Econ Verlag.

Линкал

История XVIII династии

ХӀужжаби

Адабият

КъватӀисел линкал

[1] Aidan Dodson, Dyan Hilton: pg 122

[2] Aidan Dodson, Dyan Hilton: pg 130

[3] Dodson, Aidan; Hilton, Dyan (2010). The Complete Royal Families of Ancient Egypt. Thames & Hudson. гь. 142. ISBN 978-0-500-28857-3.

[DH-143-4] Dodson, Aidan; Hilton, Dyan (2010). The Complete Royal Families of Ancient Egypt. Thames & Hudson. гь. 143. ISBN 978-0-500-28857-3.

[WG-5] 1 2 3 4 5 6 Grajetzki, Ancient Egyptian Queens: A Hieroglyphic Dictionary, Golden House Publications, London, 2005, ISBN 978-0954721893

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]