Элбрус
Элбру́с (къарач.-балкъ. Минги-Тау, кабард.-черк. Iуащхьэмахуэ) — Кавказалъул мугӀрузда бугеб стратовулкан[1] (ралъдал гьумералдаса борхалъи 5642 м) — Россиялъул ва Европаялъул (Азиялдаги гьелдаги гьоркьоб гӀурхъи Кавказалъул бетӀераб баладасан лъуни, гурони, Европаялъул бищун борхатаб тӀогьлъун ккола Монблан) бищун борхатаб тӀогь. Эльбрус гъорлӀе бачун буго дунялалъул бищун рорхатал тӀогьазул сияхӀалде («Анкьго тӀогь»).
Физикиябгин географияб сипат-сурат
[хисизабизе | код хисизабизе]
Элбрус буго КӀудияб Кавказалъул Хьибилаб балада, Кавказалъул бетӀераб баладаса 10 километралъ шималияб рахъалдехун, Кабардагин Балкарияялъул ва Карачайгин Черкесияялъул гӀорхъода. Элбрус буго вулканалдалъун лӀугьараб мугӀрул массив, кьучӀлъиялъул диаметр буго 15 км, буго мухӀканаб кӀиго тӀогь — Бакъбаккул (5621 м) ва БакътӀерхьул (5642 м), гьезда гьоркьоб буго халатаб расалъиккараб бакӀ (5416 м). Тгьоркьоб манзил буго 1500 м. Цоколалъул абсолютияб борзхалъи 3200—3800 м[2]. Парсазул гьоркьохъеб гьетӀи буго 35°. ТӀоцебе Элбрусалъул борхалъи лъазабуна 1813 соналъ академик В. К. Вишневскияс, гьес кьураб къиматалда рекъон, гьеб ккана 5421 м[3].
Элбрусалъул парсаздаса чвахула 23 цӀоролмегӀер, гьезул гӀаммаб гӀатӀилъи — 134 км². Гьезул бищун кӀудтиял руго КӀудияб ва ГьитӀинаб Азау, Терскол, Кюкюртлю, Ирик. Элбрусалъулал цӀоромугӀрузул максималияб халалъи буго 6—9 км, гьеб кӀиго нухалъ дагьаб буго Кавказалъул бищун кӀудияздаса. Ахирисеб 100 соналда жаниб цӀоромугӀрузул гӀатӀилъи дагьлъун буго 18 %-алъ, Кубаналъул расалъиялде бачӀунеб — на 33 %-алъ. Элбрусалъул цӀераз хьихьула Кавказалъул Ставрополлъиялъул бищун кӀудияб лъабго гӀор: Баксан, Малку ва Кубан.[4]
Климат
[хисизабизе | код хисизабизе]Элбрусалъул сверухълъиялъул климат гьабула мугӀрузул релефалъе сипатаб гьавадул циркуляциялъул асаралдалъун. Сипатаб буго лъикӀабги квешабги гьава-бакъалъул цикллъи. Риидал гьеб букӀуна 5—7 къоялъ, роол тӀоцебесеб бащалъиялда гьава-бакъ букӀуна квешаб, кӀиабилеб бащалиялде данде ккун. Рии букӀуна гьогьомараб, 2000 метраялъул борхалъиялда максималияб температура бахуна +35°С,3000 м — +25°С. Хасалихълъи байбихьула августалъул ахиралда — сентябралъул байбихьуда. 3000 метраялъул ва эххедегӀанги хасел байбихьула октябралда. ГӀазул гъаталъул гьоркьохъеб бицалъи бахуна 50—80 см-ялде, эххедагӀан гьеб дагьабги биццалъула. Жанубиял гъулдузда гӀазу букӀуна шималияздаса дагьаб. 3000 метраялъул борхалъуда январалъул гьоркьохъеб температура букӀуна −12°С, абсолютияб минимум −27°С. Элбрусалда ихх байбихьула маялъул тӀоцебесеб декадаялда. 3000 метраялъул борхалъудаса гӀазу уна (гӀемерисеб риччарал гӀунсби гӀадин) маялъул ахиралде. Дагьабги эххедегӀан хутӀизе бегьула гӀазу чӀчӀарал бакӀал, гьеб гӀаздаца цӀоролмугӀрул гӀезарула, амма 5000 метраялъул борхалъудаса эххедгӀан гӀазу биунаро гьава-бакъалъул киналгӀаги шартӀал рукӀаниги.[5]
Галерея
[хисизабизе | код хисизабизе]- Элбрус, Гумбашиялдаса бихьулеб
- Элбрус. Шатджатмаз
- Элбрус Чегеталдаса бихьулеб куц
- Азау гӀурдаллъи (2350 м)
- Кварил нух, станция «Мир» риидал (3460 м)
- Кварил нух, станция «Мир» хасало (3460 м)
- ГӀарасал. «Мир» (3460 м)
- Элбрусалъул бакътӀерхьул тӀогь (5642 м)
ХӀужжаби
[хисизабизе | код хисизабизе]- ↑ Халип:Cite gvp
- ↑ Газеев В. М., Носова А. А., Сазонова Л. В., Гурбанов А. Г., Докучаев А. Я. Петрогенетическая интерпретация ассоциаций минералов-вкрапленников плейстоценовых-голоценовых вулканитов Эльбруса (Северный Кавказ) // Геологический факультет МГУ.
- ↑ Игорь Паша. "Восхождение на Эльбрус в 1829 году. Архивные материалы". // Mountain.RU. Щвей 2015-07-10.
- ↑ Илья Мельников. "Ледники Эльбруса". // Русское географическое общество. Щвей 2015-07-06.
- ↑ Алексеев А.А. Географическая характеристика района // Эльбрус и его отроги. — Москва: Балабанов И.В., 2002. — 176 с.
Адабият
[хисизабизе | код хисизабизе]- Кудинов В. Эльбрусская летопись. — Ставропольское книжное издательство, 1969, 236 с., 30 000 экз.
- Алексеев А. А. Эльбрус и его отроги / Рец. В. В. Арсенин. — М.: Издатель И. В. Балабанов, 2007. — ISBN 5-901049-46-2.
- Бероев Б. М. Приэльбрусье: Очерк природы. Летопись покорения Эльбруса. Туристские маршруты. — М.: Профиздат, 1984. — 208 с. — (Сто путей — сто дорог). — 97 500 экз.
- Динник Н. Я.,. Эльбрус // Брокгаузил ва Ефронил энциклопедияб къамус: 86 томазда (82 т. ва 4 тӀаджубаял.).
- Новейший и современный вулканизм на территории России = Modern and Holocene volcanism in Russia : [кол. моногр. : науч. издание] / [отв. ред. и автор вступ. ст. Н. П. Лавёров ; Ин-т физики Земли им. О. Ю. Шмидта; худож. Ю. И. Духовская]. — М. : Наука, 2005. — 604 с. — ISBN 5-02-032898-7
- Газеев В. М. Петрология и потенциальная рудоносность Эльбрусского вулканического центра (Северный Кавказ): Автореф. дис. на соиск. уч. степ. канд. геол.-минерал. наук. Ин-т геол. руд. месторожд., петрогр., минерал. и геохимии РАН, Москва, 2003, 26 с.
- Собисевич А. Л., Нечаев Ю. В., Арбузкин В. Н., Трофименко Е. А., Пруцкий Н. И., Греков И. И. Новые геофизические данные о структуре магматических образований в районе Эльбрусского вулканического центра // Исследования в области геофизики. — М.: ОИФЗ РАН, 2004. — С. 272—285.
- Лебедев В. А., Чернышев И. В., Чугаев А. В., Гольцман Ю. В., Баирова Э. Д. Геохронология извержений и источники вещества материнских магм вулкана Эльбрус (Большой Кавказ): результаты K-Ar и Sr-Nd-Pb изотопных исследований (рус.) // Геохимия : журнал. — 2010. — № 1. — С. 45-73. — ISSN 0016-7525.
- П.П. Захаров. "Кто автор и строитель «Приюта 11-ти»?". Russianclimb.
- "Список литературы". Кафедра динамической геологии МГУ. Архивация оригинал, 2016-03-04. Щвей 2020-10-18.
{{cite web}}: Invalid|url-status=хвараб(help) - А.В. Твёрдый. Кавказ в именах. — Краснодар: Платонов, 2008. — 432 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-89564-044-9.
РегӀелал
[хисизабизе | код хисизабизе]| Элбрус Викицитатаялда | |
| Элбрус Викигъамасалда |
- Ахмад Салпагаров. Эльбрус — как княжеский, национальный и республиканский символ
- Биография Эльбруса
- Современное оледенение
- "Схемы трасс на Эльбрусе и Чегете". Архивация оригинал, 2009-01-31.
{{cite web}}: Unknown parameter|deadlink=ignored (|url-status=suggested) (help) - Виртуальный тур по Эльбрусу, Чегету и Терсколу
- Эльбрус на mountain.ru
- Картаялъул тӀамач K-38-13 Гора Эльбрус. Масштаб: 1 : 100 000. БакӀалъул хӀал 1983 соналде. Басма 1988 с.
- Картаялъул тӀамач K-38-14 Тырныауз. Масштаб: 1 : 100 000. БакӀалъул хӀал 1983 соналде. Басма 1988 с.
- Картаялъул тӀамач K-38-25 Сгуриши. Масштаб: 1 : 100 000. БакӀалъул хӀал 1985 соналде. Басма 1989 с.
- Картаялъул тӀамач K-38-26 Местиа. Масштаб: 1 : 100 000. БакӀалъул хӀал 1985 соналде. Басма 1989 с.