Хьиндахъ

Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
Росу
Хьиндахъ
Хьиндахъ росдал сурат. The photo ov Khindakh.jpg
Пачалихъ Россия
Жумгьурият Дагъистан
Муниципалияб мухъ Хунзахъ мухъ
Координатал 42°39′37″ с. ш. 46°34′33″ в. д.GЯO
Жанисеб бикьи 4 авал
Бегавул ЛъарагIав ХIусейнов
КьучІ лъуна XVII гIасру
Гьава-бакъ гьоркьохъеб
Расмияб мацІ магІарул
Халкъалъул къадар 560 чи (2010)
Миллатал магӀарулал
Динал Ислам
Этнохороним хьиндалав, хьиндалай, хьиндал
СагІтил рачел UTC+3
Почалъул индексал 368267
Автомашинаялъул код 05
ОКАТО 82256885001
Хьиндахъ (Россия)
Red pog.svg
Хьиндахъ
Хьиндахъ (Дагъистан)
Red pog.svg
Хьиндахъ

Хьиндахъ ккола Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. Коло росдада цадахъ Хьиндахъ росдал шураялде гъорлъе уна ва гьелъул административияб центрги ккола.

ЦIар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

"Хьиндахъ" — абураб цIар бачIараблъун рикIкIуна "хинаб" абураб рагIудасан; гьеб ритIухъ гьабула Хьиндахъ росу бугеб бакI хинаб букIиналъ. Цойги цIар бачIараб батизе бегьула "хьин" (гIурус. "Тина") абураб рагIудаса, гьеб бачIарабги буго буго некIо заманалъ Хьиндахъ росдада цебе рукIун ругел хIуцIалъ бижулеб букIараб харидасан.

Тарих[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Росдал тарих лъазе гьабиялда тIад дагьа-макъабго гурони гIелмияб хIалтIи гьабун гьечо. КъучIаб къагIидаялъ лъаларо, росде чан сон бугебали. РикIкIуне бегьула росу Ислам бачIиналдего букIараб бугилан. Гьелъие нугIлъи гьабула росдада аскIор ратун рукIарал хобаз. Гьел хобазда жанир гIадамал рукъун ругеб куц исламияб къагIидаялъ гурел рукIун руго, гIадамазда цIадахъ рукъун ратулел рукIун руго хъубиги пахьул цIарагIги (исламалда киданиги букIунареб жо). Батизе бегьула, гьеб заманалда аваразда гьоркьоб гIадин росулъ букIанин хъанчие лагълъи гьаби.

ГьабсагIат бугеб росдал тарих байбихьула ГьацIалухъ росулъа рачIарал чагIаз (ГьецIел-Хьиндалилан буго абиги) ЦIалъ абулеб бакIалда росдае кьучI лъуралдаса. ТIоцересел кьучI лъурал гIадамл ккола ГIаликIо, Сайид, ГIумардибир, ГIабдулмуъмин, Чакар, Залихай, ГIашурай, ГьитIинагIали. Гьезул тухамалда абулеб букIун буго ГIалкIалилан. Жакъа къоялъги ЦIалъ, басрияб росу букIараб бакIалда, руго рукъзабазул хутIарал къадал, гьенирго ратула цIа бакулеб букIараб бакIазул лъалкIал.

XVӀӀ гIасруялда ахиралда басрияб росдал гIадамал, ЦIалъ букIараб росуги тун, рахъана гъоркьегIан, гьабсагIат бугеб росдал Гьажукь авал бугеб бакIалде. Биценал руго, рахъиналъе гIилла букIанин ЦIалъ борхьал гIемерлъи (гьез лъимал гъанкъи). Цойги гIилла букIун батизе бегула ЦIалъ лъел мукъсанлъи. Гьеб ритIухъ гьабула гьабсагIат бугеб росдал Гажукь авалалъул бищщун басрияб рохен буго лъаралде аскIобе кколеб. Росдал 7 гIунтIун рукIун руго хабзалаби, амма гьабсагIат цо гурони гьечIо. Гьеб хабзалалъ батараб бищун басрияб заниялъе буго 300-са цIикIкIараб сон (тIокIаб гечIо). Гьелдаса рикIкIине бегьула гьабсагIат бугеб росдае ругел санал.

ЦIалъ бакI тедал, гIадамаз цIияб росу бана лъарал хIалимлъиялда, гьасагIаб бугеб Гажукь авалалдаса гъоркегIан; абула, габсагIат бугеб мажгиталда горкъехун 50 рукъ букIанин (гьабсагIат буго 3 - 4 рукъ). 1845 соналъул риидал кIудияб лъар бачIун, рукъзалги, гьениб букIараб мажгитги хвана. ЦIияб мажгит бана 1847 соналъ (гьедин хъван буго мажгиталда жаниб), гьеб буго мажгит жакъа къоялъги.

1830 − 1835 саназда росулъ байбихьана картошка гIезабизе. ТIоцебе гьеб байбихьана Чупалав абулев чияс; гьесие картошка битIун бачIун буго Хунзахъа Хъайтмаз абулев гьоболас, гьес, живго вачIун, малъунги буго картошка хIалтIизабизе.

Хьиндахъ росу букIана Авар нуцаллъиялъул гIадатияб росу. Росдаца нуцалзабазе кьолаан ккураб къадаралъул магъало; хасаб гьабун росдада лъураб магъало букIана цIулакьудал цIулал рахъу, жибги чередизе хIалIизе гьабулеб букIараб. Росулъ букIун буго кIудияб квенд, жаниб цIул бухIун рахъу бахъулеб.

Батараб хъвай-хъвагIиялда буго: гьижраялъул 1310 соналъ (1889 сон) росулъ ракь багъарун, гIемерал чагIи хванин.

Кавказалъул рагъда Хьиндахъа гIахьаллъу руго Чондотилавги Чухъилдибирги (гьел шагьидлъун руго АхIулгохIда). Имам Шамилги муридзабигун вачIун вукIун вуго Хьиндахъе. Гьес ахIун вуго росдал дибирлъун вукIарав Тайил ХIассан, гьесие кьун руго шаргIалдасан суалал. Хьиндахъ шаригIаталъе кьучIги батун, Шамил нахъвуссун вуго ЦIатанихъе

Хьиндаъ росу чангIо нухалъ бухIун буго. Г.Iемераб тунка-гIуси букIун буго ГIоротIа росдалгун. ГIарадерица дагIба балеб букIун буго Хьиндахъ росдлал ракъазда. ДандбитIун бугеб рахъалдасан Дидиколо аблеб магъил хIалтIулел чагIазде гулла балеб букIун буго гIарадерица, гьелъ хурзал рекьизе кколел рукIун руго къасе мехалъ, оцазул лъурдузда нартил чирахъалги ран. Рес къотIараб бакIалде ккараб мехалъ, хиндахъа руччаби ун руго рузман къоялъ Унсоколое, тIаса кIазалги рахъун гьарун буго гьезул жамагIатплда кумек гьабеян. Унсоколоса Хьиндахъе рачIун руго 50 рекIарав; гьез лъазабун буго гIарадерил жамагIаталда росдада хъвагеян.

Росдал бегавуллъун КIудив НухIи вугеб заманалда, гIарадерица дагIба бан буго Дергъвани ва Иццухъ ракьазда. КIудияв НухIица маслигIаталъе ахIун вачIун вуго Шураялдаса губернатор. МаслигIат гьабун, хьиндадерихъ жалго бетIергьанал ракьал хутIун руго. Амма XӀX гIасруялъул ахиралда гIарал цIидасан рахъана Дергъвани ракъ бахъизе. ГIарадерица ургъун буго хIила: хьитазде жаниб жидерго ракьги бан, гьел Къуръанги кодоб ккун гьедизе лъугьун руго жидер хIатIида гъоркь бугеб ракь жал бетIергьанаб бугилан. Амма гьезул хIила лъан буго, цинги хIатIида гIицIго гьедизе тIамун руго — гьезда кIун гьечIо гьерсидалъун гьедизе. ПалхIасил, ракьал хутIун руго хьиндадерихъ.

Граждан рагъулсаназ росдаца большевиказде дандечIей гьабуна. 1919 соналъ большевикал рачIана МагIарул рагIалде, гьенисен росдаде тIаде базе байбихьана гIарадул гулла. ГIадамал росуги тун гочана Килалъе ва гьенир рукIана 2 моцIица. Болщевикал лъугьана чIобоголъараб росулъе, инчIого ратарал гIадамалги чIван, бата-кIвараб жоги бикъун, гьез росу чIунтIизабун тана.

1920 соналъ росулъ байбихьана цIадул унти. 1920 − 1922 саназда росулъ лъуна Совет хIукуматалъул кверщел. ВЦИКалъул 1921 соналлъул 20 январалъул декреталдалъун гIуцIана Авар округалъул ЦIатIанихъ участокалде кколеб Хьиндахъ росдал шура. 1928 соналъ Хьиндахъ росу ана цIияб гIуцIараб Хунзахъ мухъалде гъорлъе. 1930 соналъ росулъ рагьана школа. 1936 соналъ гIуцIана Калининил цIаралда бугеб совхоз; гьениб букIана 148 цIараки, 35 гектар мегъалъул, 45 гектар ахазул, 125 хIайван, 220 чахъу-цIцIеги. ВДНХялъул знамяги, чанго орденги босун букIана колхозалъ.

КIудияб ВатIанияб рагъде Хьиндахъаги Колосаги ана 68 чи, гьезул 36 чи нахъ вуссинчIо.

1948 соналъ росулъ рагьана анкьго соналъул школа-интернат, гьенир цIалулаан Колоса, Гьарадерихъа, ГIочIлоса лъимал.

П. В. С. ДАССРалъул 1954 соналъул 18 августалъул потановлениялдалъун Хьиндахъ сельсовет къана, росу рехана ГIоротIа сельсоветалде тIаде. 12 соналдаса гьебго П. В. С. ДАССРалъул 1966 соналъул 17 январалъул постановлениялдалъун Хьиндахъги Кологи гъорлъеги унеб Хьиндахъ сельсовет гIуцIана цIидасан.

1965 соналъ кIиябго росдада гьоркьоб рагьана цIияб школа. Гьеб школа гьоркьохъеблъун лъугьана 1975 соналъ. 2010 соналъ бана цIияб кIитIалаяб школа.

Географияб сипат-сурат[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Бугеб бакI[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Росу буго Бакълъул мухъалъулгун гIорхъода кколеб Хунзахъ мухъалъул шималияб бакътIерхьул рахъалда. Хунзахъа 38 км рикIкIад. Хьиндадъ росдал гIорхъи буго Хунзахъ мухъалъул ГIоротIа, ГьамиштIа, МочIохъ, ГIочIло росабигун, шималияб рахъалда гIорхъи буго Гумбет мухъалъулгун. Росу шартIияб къагIидаялъ бикьула кIиго бутIаялде — цIияб (ГьаматIа авал) ва басрияб рахъалде. Басрияб рахъалъ ккола къиблаялъул бакъбаккул рахъалдехун бугеб экспозицияги ва тIубанго гуреб лъар ккун эхебе бугеб лъарал ракьул кьерги. ГьаматIа авал буго росдадаса лъар ккун добехун, бакъбаккул рахъалде дагьабго гьетIи бугеб гохIда.

Ракьлъай (геология)[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Кьер буго кIкIалахараб; руго иццалги. Тектоникияб планалда росу ккола ЧIалда синклиналалъул шималияб бакътерхьул кваркьиялде. Росу бугеб бакIалъул ракьбагъариялъул буго 7 балл. росдада цебесан чвахулеб ГIандигIоралъул гIаркьеллъун жиб кколеб лъар. Лъар буго силияб, ай, цIадал райдал, кIудияб лъар лъугьунеб. Лъараца бахъула рагIаллъи; рачIунел ганчIал рукIуна 2 метралде щолелги. Росдал шималияб бакъбаккул рахъалда буго 300 метра бугеб гьитIинаб лъар, гьелъулги кIудияб цIад байдал лъугьуна саламатилабго их. [1] Хьиндахъ росу уна Сулахъалъул жаниблъиялде.

ТIабигIат[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ТIалъиялде дан ккун, тIабигIат гIемер бечедаб буго. Хинаб Хьиндалъиялда букIиналъги регьелал букIиналъги, росулъ гIезаризе бегьула ахал. Ахал гIезари цебе тIураб буго. РукIуна батIи-батIиял пихъал: гIеч, гени, курак, микьир, кокон; камуларо цIибилги багIли-жагаги; букIуна цIулакьо (руго нусго сон барал гъутIбиги). Росдадаса къиблаялъул бакъбаккул рахъалда буго накIкIил рохь. Хонлъуда бугеб рахъалда данде чIвала чIвала чIчIвад, мах. Росдадаса шималияб рахъалда буго ЧIегIерцIулал рохь. Цогидал гъутIбузул даднде чIвала микк, рицI, ботI. Хъонлъуда данде чIвала батIибатIиял хурду, гьезда гьоркьор даруял хурдулги. Хъархъазул данде чIваласани (барбарис), гIонхъори (жимолость), цIцIени, гIинтIи. Бакъда аслияб къагIидаялъ данде чIвала хIет,

ГIалхул хIайваназул данде чIвала гIанкIал, цурдул, гIангурал, бацIал, болъонал, гIандокьал. ХIанчмазул: цIумал, хъарччигъаби, гъудул, мокъокъал.

Халкъалъул къадар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

2002 2010
732 510

Хьиндахъ росу ккола бацIцIадаб магIарул росу [2]. Росдал гӀадамазул мацӀалъул свери гьечӀо, амма щибаб росдалго гӀадин буго хасаб гаргар.

Хьиндадерил гаргар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хьиндадерил гаргар буго хьиндахъ росдал гӀадамал гаргадулеб къагӀида. Хунзахъ наречиялъул гӀадин, гаргаралъул гӀаламатал руго:

  • рагӀабазул ахир тӀагӀин (хасго жинс бихьизабулел): багӀараб байрахъ [ba.ˈʕa.rab baj.ˈraq͡χː]бацӀцӀадаб мацӀ → [baʕara baj.ˈraq͡χː] гаргар.;
  • [b] хӀарп тӀагӀин яги [u̯] хӀарпалде свери: гьабизе [ha.ˈbi.ze] → [ˈhaj.ze], бигьа гьабун [bi.ha habun] → [bi.ha‿ˈhau̯n];
  • [p] хӀарпалъул бакӀалда [h] хӀарп аби: пер [per] → [her], пузей, [puɪ̯.ze] → [huɪ̯.ze]
  • хехаб кӀалъай (рагӀабазул ахир абичӀого теялдалъун жиб хехаб лъугьунеб).
  • хасал цӀарал къокъ гьарун аби: ПатӀимат [pa.ˈtʼi.mat] → [ha.tʼɪ̯ˈant]

Росдал гӀуцӀи[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хьиндахъ росу бикьула ункъго авалалде: Гажукь, Бакьулъ авал, Онсоди, ГьаматӀа.

  • Гажукь авал буго росдал бакътӀерхьун рахъалда, Гажула абулеб гохӀалда гъоркь. Гьеб ккола росдал бищун басрияб авал. Гьениб бугеб къватӀ — "Заречная".
  • Бакьулъ авал буго бищун кӀудияб, гьениб буго мажгит; къватӀалда цӀар — "Центральная". Бакьулъ аваладаги Гажукь авалалдаги гьоркьоб буго кӀкӀал.
  • Онсоди авал буго бакъбаккул рахъалда; гьениб буго "Онсодинская" къватӀ. Лъар ккун эхебе буго "Речная" къватӀ.
  • ГьаматӀа авал буго лъар ккун цогияб рахъалда, гьебго цӀар бугеб гохӀда. Гьеб буго цӀияб авал; гьениб буго школаги администрацияги. КъватӀалда цӀар — "Школьная". [3]

Росдал бакӀал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]




  1. "О результатах инженерно-геологического исследования села Хиндах" из администрации сельского поселения "Сельсовет Хиндахский"
  2. http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/ВПН+том1.rar
  3. http://index.kodifikant.ru/ru/0503900004700