Химия

Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
Комплексияб гІелму
Химия
лат. Chemia, инг. Chemistry
Gnome-applications-science.svg
Тема ТІабигІатлъай
Баккараб заман XVIII гІасру
КІвар бугел гІалимзаби
Commons-logo.svg Викигъамасалад медиафайлал
Henrika Šantel - Kemičarka.jpg

Хи́мия (гӀар. کيمياء‎‎, жибги египетлъул мацІалъул km.t (чІегІераб) абураб рагІудасан лъугьараб, гьенисанго бачІараб буго некІсияб Египталъулги цІарги; цогидал бегьулел къагІидаби: н.-грек χυμος — «токІкІел», «эссенция», «лъамалъи», «тІагІам», н.-грек χυμα — «маххул жубай», «биун тІей», «чвахи», н.-грек χυμευσις — «жубай») буго бащун кІвар бугел ва гІатІидаллъун кколел тІабигІатлъаялъул бутІабазул цояблъун кколеб, веществабазул, гьезул гІуцІиялъул ва сокІкІиналъул, гьезул тІабигІаталъул ва хасияталъул, жалги гуцІиялда ва сокІкІиналда рарал, гьезул гуцІи хисизабулеб буссиналъул, ай химиялъулал реакциязул, ва гьединго гьел свериял мутІигІлъулел къануназул ва къануназда рекъон ккейязул гІелму. Киналго веществаби гІуцІарал ругелъул атомаздаса, жидеда химиялъулал рухьеназул кумекалдалъул молекулабилъун лъугьине кІолел, Химиялъ тІоцебесеб иргаялда тІадехун рехсарал масъалабазул хал-шал гьабула атомиябгун молекулярияб даражаялда, ай химиялъулал элементазул ва гьезул дандраязул даражаялда. Химиялъул кІудяб бухьен буго физикагун ва биологиягун, хІакъикъаталдаги гьезда гьоркьоб бугеб гІурхъиги буго шартІияб[1], гьезда гьоркьор ругел бакІал лъазарула квант химииялъ, химиялъулаб физикаялъ, физикияб химиялъ, геохимиялъ, биохимиялъ ва цогидал гІелмабаз.

Химиялъул тарих[хисизабизе | код хисизабизе]

Алхимия[хисизабизе | код хисизабизе]

Химия гІелму хІисабалда[хисизабизе | код хисизабизе]

Хинлъи ва флогистон. Газал[хисизабизе | код хисизабизе]

Веществоялъул атомарияб теориялъул реинкарнация[хисизабизе | код хисизабизе]

Радиоактивность ва спектрал[хисизабизе | код хисизабизе]

Квант химия[хисизабизе | код хисизабизе]

Аслиял бичІчІиял[хисизабизе | код хисизабизе]

Элементарияб зарра[хисизабизе | код хисизабизе]

Атом[хисизабизе | код хисизабизе]

Химикияб элементалъул, жиндир киналго хасиятал гъорлъги бугеб, бищун гьитІинаб зарралъун ккола атом. Атом гІуцІун букІуна ракІалдасан ва гьелда сверун ругел электроназул «накІкІаздасан». РакІ гуцІун букІуна палажительнияб заряд бугеб пратоназдасаги нейтралиял нейтроназдасаги. Цоцаца ккун, атомазда кІола молекулаби гьаризе.

Атом ккола бокьараб веществоялъул химиялъулаб бикьиялъул гІурхъилъун. ГІадатияб вещество (гьеб, масала, гелий гІадин, цо атомалъулаб гьечІони) бикьула цо тайпаялъул атомазде, жубараб вещество — батІи-батІиял тайпабазул атомазде.

Атомал (ай, атомалъул ракІал) химиялъулаб къагІидаялъ рикьуларо.

Молекула[хисизабизе | код хисизабизе]

Вещество[хисизабизе | код хисизабизе]

ГІадатиял ва Журарал веществаби. Химиялъулал элементал[хисизабизе | код хисизабизе]

Маххал ва маххал гурел[хисизабизе | код хисизабизе]

БацІадал веществаби ва жуба-гъубарал[хисизабизе | код хисизабизе]

Баянал[хисизабизе | код хисизабизе]

Адабият[хисизабизе | код хисизабизе]

  1. Философия науки под ред. А. И. Липкина М.: Эксмо, 2007