Химия

Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
Комплексияб гІелму
Химия
лат. Chemia, ингл. Chemistry
Gnome-applications-science.svg
Тема ТІабигІатлъай
Лъазабулеб предмет элементал, соединения, веществаби
Баккараб заман XVIII гІасру
КІвар бугел гІалимзаби
Commons-logo.svg Викигъамасалад медиафайлал

Хи́мия (гӀар. کيمياء‎‎, жибги египетлъул мацІалъул km.t (чІегІераб) абураб рагІудасан лъугьараб, гьенисанго бачІараб буго некІсияб Египталъулги цІарги; цогидал бегьулел къагІидаби: н.-грек χυμος — «токІкІел», «эссенция», «лъамалъи», «тІагІам», н.-грек χυμα — «маххул жубай», «биун тІей», «чвахи», н.-грек χυμευσις — «жубай») буго бащун кІвар бугел ва гІатІидаллъун кколел тІабигІатлъаялъул бутІабазул цояблъун кколеб, веществабазул, гьезул гІуцІиялъул ва сокІкІиналъул, гьезул тІабигІаталъул ва хасияталъул, жалги гуцІиялда ва сокІкІиналда рарал, гьезул гуцІи хисизабулеб буссиналъул, ай химиялъулал реакциязул, ва гьединго гьел свериял мутІигІлъулел къануназул ва къануназда рекъон ккейязул гІелму. Киналго веществаби гІуцІарал ругелъул атомаздаса, жидеда химиялъулал рухьеназул кумекалдалъул молекулабилъун лъугьине кІолел, Химиялъ тІоцебесеб иргаялда тІадехун рехсарал масъалабазул хал-шал гьабула атомиябгун молекулярияб даражаялда, ай химиялъулал элементазул ва гьезул дандраязул даражаялда. Химиялъул кІудяб бухьен буго физикагун ва биологиягун, хІакъикъаталдаги гьезда гьоркьоб бугеб гІурхъиги буго шартІияб[1], гьезда гьоркьор ругел бакІал лъазарула квант химииялъ, химиялъулаб физикаялъ, физикияб химиялъ, геохимиялъ, биохимиялъ ва цогидал гІелмабаз.

Химиялъул тарих[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Алхимия[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Химия гІелму хІисабалда[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Хинлъи ва флогистон. Газал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Веществоялъул атомарияб теориялъул реинкарнация[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Радиоактивность ва спектрал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Квант химия[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Аслиял бичІчІиял[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Элементарияб зарра[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Атом[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Химикияб элементалъул, жиндир киналго хасиятал гъорлъги бугеб, бищун гьитІинаб зарралъун ккола атом. Атом гІуцІун букІуна ракІалдасан ва гьелда сверун ругел электроназул «накІкІаздасан». РакІ гуцІун букІуна палажительнияб заряд бугеб пратоназдасаги нейтралиял нейтроназдасаги. Цоцаца ккун, атомазда кІола молекулаби гьаризе.

Атом ккола бокьараб веществоялъул химиялъулаб бикьиялъул гІурхъилъун. ГІадатияб вещество (гьеб, масала, гелий гІадин, цо атомалъулаб гьечІони) бикьула цо тайпаялъул атомазде, жубараб вещество — батІи-батІиял тайпабазул атомазде.

Атомал (ай, атомалъул ракІал) химиялъулаб къагІидаялъ рикьуларо.

Молекула[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Вещество[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ГІадатиял ва Журарал веществаби. Химиялъулал элементал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Маххал ва маххал гурел[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

БацІадал веществаби ва жуба-гъубарал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Баянал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Адабият[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  1. Философия науки под ред. А. И. Липкина М.: Эксмо, 2007