Рукьал (цӀва)

Ру́кьал яги Си́риус (латин: Sirius), гьединго КӀудияб Гьойдул α (латин: α Canis Majoris) буго КӀудияб Гьойдул цӀваруде кколеб цӀва, жибги аслияб сериядул, A1 спектралияб классалъул кколеб. Сардил зодид бищун гвангъарал цӀвабзазул цояб; цӀвабзазул дунялалда рекордлъун гьечӀониги, гьелъул гвангъи цӀикӀкӀараб буго Бакъулалдаса 25 нухалъ — Рукьазул борхатаб бихьулеб кунчӀи буго гьеб Ракьалде гӀагардегӀан букӀин сабаблъун. Гьеб цӀва бихьула Ракьалъул бокьараб регионалдаса, цӀакъго шималалада ругездаса хутӀун. Буго Бакъулаб системалдаса 8,6 канлъулаб лъагӀалил манзилалда ва ккола Ракьалде бищун гӀагарал цӀвабзазул цояблъун.
1844 соналъ Фридрих Бесселица Рукьал кӀирекъараб цӀва бугилан абураб пикру загьир гьабуна. 1862 соналъ Алван Кларкица гьеб ритӀухълъизабуна, жиндие Сириус B абун цӀар кьураб цадахъ-цӀваги рагьун; гьелдаса нахъе бихьулеб цӀваялде цо-цо Сириус A-йилан абула. КӀиябго цӀва сверула гӀахьалаб массаялъул централда тӀад гӀага-шагарго 20 а. цвалил манзилалда 50 лъагӀалиде гӀагараб тӀадсверул периодгун.
Рукьазул системадул ригь, ,гьанжесел гӀелмиял цӀех-рехазда рекъон, буго гӀага-шагарго 230 млн сон (къимат кьей буго 200-идаса 300 млн сониде щвезегӀан). Байбихьуда Рукьазул система гӀуцӀун букӀун буго В спекртралияб классалъул кӀиго хъахӀабгин-зодикьераб цӀвайидаса: Сириус A-ялъул масса букӀана 2 M☉ , Сириус B — 5 M☉. ГӀага-шагарго 120 млн соналъ цебе цӀикӀкӀун масса бугеб B Сириус бухӀун лӀугӀун буго ва багӀараб кӀудацӀвайиде сверун буго, хадуб гьеб, къватӀисеб гъатги реххун, лӀугьун буго хъахӀаб гьитӀинцӀвайил хӀалалӀе, жинда жакъа къоялъги бугеб[1]. Жакъа къоялъ Сириус B-ялъул масса буго 1,02 M☉, ва гьеб ккола лъалел хъахӀал гьитӀинцӀвабзазул бищун ракӀаздаса цояблъун (тайпаял хъахӀал гьитӀинцӀвабзазул масса букӀуна 0,5-0,6 M☉).
История
[хисизабизе | код хисизабизе]Сириуса B рагьи
[хисизабизе | код хисизабизе]Бугеб бакӀ ва хадуб халкквеялъул шартӀал
[хисизабизе | код хисизабизе]ЦӀваялъул аслияб сипат-суратал
[хисизабизе | код хисизабизе]Рукьазул система
[хисизабизе | код хисизабизе]Рукьазул гӀагардасеб горсвери
[хисизабизе | код хисизабизе]Рукьазул тӀадесверунгури
[хисизабизе | код хисизабизе]Рукьал дунялалъул халкъазул биценазулӀ ва мукъадасал хъвай-хъвагӀаязулӀ
[хисизабизе | код хисизабизе]Балагье гьединго
[хисизабизе | код хисизабизе]ХӀужжаби
[хисизабизе | код хисизабизе]- ↑ Астрономия // Лъималазе энциклопедия. — М.: Аванта+, 2007.
Адабият
[хисизабизе | код хисизабизе]- Holberg J. B. Sirius: Brightest Diamond in the Night Sky. — Springer — Praxis, 2007. — 250 p. — ISBN 978-0-387-48941-4.
- Noah Brosch. . — 216 p. — ISBN 978-1-4020-8318-1.
РегӀелал
[хисизабизе | код хисизабизе]- Barker, Tho.; Stukeley, W. Remarks on the Mutations of the Stars (en) // Philosophical Transactions : journal. — 1760. — Vol. 51. — P. 498—504. — doi:10.1098/rstl.1759.0049.