ХӀукумат

Дунялалъул пачалихъал, бетІерлъи гьабиялъул формабазда рекъон кьераздалъул¹

Президенталиял республикаби2      Жубараб республикаби2      Парламенталиял республикаби, президентасул тІураязулаб хІакимлъи бараб букІуна парламенталда.      Парламентариял республикаби2      Парламентарияб конституционалиял монархиял      Конституционалиял монархиял, жидеда монархасул кодоб унгояб хІакимлъи бугел, гІемериселъ (амма кидаго гуро) загІипаб парламентгун.      Абсолютиял монархиял      Цопартиялъулал пачалихъал      Пачалихъал, хІукуматалъул хІакъалъулъ конституциялъулаб хІалал чІезе тарал (мисалалъе рагъулал диктаторлъиял)      Пачалихъал, тадегІан рехсарал системабазул цонигиялде гъорлъе унарел (мисалалъе, заманалъ ругел хІукуматал).

¹ Гьаб карта гьабун буго Википедиялда бугеб бетІерлъи гьабиялъул формаялда рекъон пачалихъазул сияхІалда рекъон. Гьенир ралагье иццазухъ.
² Цо-цо пачалихъазе, конституциялда рекъон гІемерпартиязулаллъун рикІкІунел, къватІисел хал-шалчагІаз сипат кьолеб буго авторитариял хІисабалда. Гьаб картаялда бихьизарун буго цохІо "де юре" бетІерлъиялъул форма, де факто демократиялъул даража гуреб.

ХӀукумат — тӀадегӀанаб пачалихъалъулаб нухмалъиялъул коллегиалияб тӀураялъулаб идара, жибги гӀуцӀулеб улкаялъул пачалихъалъулаб нухмалъиялъул идараялъул нухмалъулездалъун ва цогидал пачалихъиял хъулухъчагӀаздалъун, ялъуни (гӀатӀидаб магӀнаялда) пачалъихъалъулаб нухмалъиялъул гӀаммаб система.

ХӀукуматалъе нухмалъи гьабула хӀукуматалъул бетӀерас, жив гьелдаго цадахъ пачалихъалъу бетӀерлъунги вукӀине бегьулев; батӀи-батӀиял пачалихъазда хӀалтӀизарула батӀи-батӀиял цӀарал, мисалалъе: «премьер-министр», «хӀукуматалъул вакил», «министерзабазул шураялъул вакил».

ХӀукуматалъул аслияб масъала ккола пачалихъалъул тӀадегӀанаб къанункьеялъул идараялъ (парламенталъ) тасдикъ гьарурал къанунал гӀумруялде рахъинари. Гьеб мурадалдалъун хӀукуматалъ ва цогидал пачалихъалъул нухмалъиялъулал идарабаз риччала къануназдагъоркьал актал, жидер къануназулаб къуват бугел. Чанго пачалихъалда хӀукуматалъул буго къанункьеялъулаб инициативаялъул ихтияр: хӀукуматалъул бетӀер хӀитӀабине бегьула улкаялъул къанункьеялъулаб идараялде кинаб букӀаниги къанун тасдикъ гьабиялъул, хисизабиялъул яги хвезабиялъул инициативагун.

Картаби

Демократиялъул индекс EIU-ялда рекъон, 2017.

---

ТӀубанго демократиял

  9–10

  8–9

Дагьго демократиял

  7–8

  6–7

Журарал режимал

  5–6

  4–5

Авторитариял режимал

  3–4

  2–3

  0–2

Дунялалъул административиял мартабатал

Пачалихъал федеративиял (гӀурччинал) ва унитариял (хъахӀилаб) хӀисабалда рикьулеб карта.

---

  Унитариял пачалихъал

  Федеративиял пачалихъал

Балагье гьединго

• БетӀерлъи гьабиялъул формабазул сияхӀ
• Централияб хӀукумат
• ВатӀанчилъиялъулаб ихтияр
• Дандекквеялъулаб хӀукумат
• Конституционалияб экономика
• Гъварилъулаб пачалихъ
• Электронияб демократия
• Электронияб хӀукумат
• ХӀукуматалъул эффективлъиялъул индекс
• Сиясаталъул тарих
• Юридикиял ихтиряла
• БетӀерлъи гьабиялъул системаялда рекъон пачалихъазул сияхӀ
• Ministry
• Сиясияб экономия
• Сиясат
• Премьер-министралияб хӀукумат
• Пачалихъ
• Гьаракь кьеялъул система
• Дунялалъул хӀукумат

Адабият

• Christian, David (2004). Maps of Time. University of California Press. ISBN 978-0-520-24476-4.
• Friedrich, Carl J.; Brzezinski, Zbigniew K. (1965). Totalitarian Dictatorship and Autocracy (2nd ред.). Praeger.
• Adam Kuper and Jessica Kuper, ред. (2008). The Social Science Encyclopedia. Routledge. ISBN 978-0-415-47635-5.
• Haider-Markel, Donald P. (2014). The Oxford Handbook of State and Local Government. ISBN 978-0-19-957967-9.
• Krader, Lawrence (1968). Formation of the state. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall. гь. 118.
• de Mesquita, Bruce Bueno; Smith, Alastair (2011). The Dictator's Handbook: Why Bad Behavior is Almost Always Good Politics. Random House. гь. 272. ISBN 9781610390446.
• Lewellen, Ted C. (2003). Political Anthropology: An Introduction (3rd ред.). ABC-CLIO. ISBN 978-0-89789-891-1.
• Bueno de Mesquita, Bruce; Smith, Alastair; Siverson, Randolph M.; Morrow, James D. (2003). The Logic of Political Survival. The MIT Press. ISBN 978-0-262-63315-4.
• William J. Dobson (2013). The Dictator's Learning Curve: Inside the Global Battle for Democracy. Anchor. ISBN 978-0307477552.
• Smelser, Neil J.; Baltes, Paul B. (2001). International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences. Elsevier. ISBN 978-0-08-043076-8.

КъватӀисел регӀелал

• Халип:Commons category-inline
• Government: Encyclopædia Britannica
• The Phrontistery Word List: Types of Government and Leadership
• Types of Governments from Historical Atlas of the 20th Century
• Other classifications examples from Historical Atlas of the 20th Century
• World Affairs: Types of Government
• CBBC Newsround: types of government
• Bill Moyers: Plutocracy Rising
• Phobiocracy by Chris Claypoole Архивация 2013-05-30 Wayback Machine