ГӀелму

ГӀéлму ккола гӀадамасул хӀалтӀул рахъ, жибги хӀакъикъаталда бугеб жоялъул бугеб объективияб лъаялъул хӀалтӀул рахъиялдеги систематизация гьабиялдеги буссараб. Гьеб хӀалтӀул кьучӀлъун ккола хӀужжаби ракӀари, гьел цӀи гьари ва гьезул систематизация гьаби, гьезул критикияб анализ гьаби, ва гьеб киналъулго кьучӀалда, цӀияб лъай яги гӀаммал хӀасилал щвей, жидеца гӀелмияб мурадалда тӀабигӀиялги жамгӀиялги рихьулел хӀалазул ва лӀугьабахъиназул хъвай гуребги, гӀилла-хӀасилияб бухьен гӀуцӀизе, цебеккун бициналъул мурадалда. Ай гипотезаби, хӀужжабаздалъун яги хӀалбихьияздалъун жал ритӀухълъулел, гӀуцӀула тӀабигӀаталъул яги обществоялъул къанунал хӀисабалда ^[1].

ГӀатӀидаб магӀнаялда гӀелмуялъ жаниб бачуна данде кколеб ишазул киналго шартӀалги бутӀабиги:

гӀелмияб хӀалтӀул бикьигун кооперация;
гӀелмиял гӀуцӀаби, хӀалбихьиялъул ва лабараторияб къайи-къоно;
гӀелмиябгун цӀех-рехалъул хӀалтӀул къагӀидаби;
бичӀчӀиялъул ва категориялъул аппарат;
гӀелмияб информациялъул система;
кинабго цебеккун данде гьабураб лъаялъул гӀаммаб къадар;

ГӀелму лъазабулеб гӀелму ккола ГӀелмулъай.

ГӀелмудал аслиял гӀаламатал

ГӀелму буго лъай, чӀван къотӀун чӀезабураб , ритӀарал къагӀидабазул кьучӀалда бараб, гӀаламатазул системалда жибги хӀисабалде босараб.
ГӀелму кидаго хъвала бащунго чӀан къотӀун чӀезабураб (щибаб тарихияб даражаялда) мацӀалда.
ГӀелму буго объектазул цебетӀеялъул ва хӀалтӀиялъул къануназул хӀакъалъулӀ бугеб лъаялъул система.
ГӀелму жиндалъун ккола лъайлъун, жиб эмпирияб къагӀидаялъ хал гьабунги ритӀухъ гьабунги бажарулеб.
ГӀелму жиндалъун ккола гьоркьоса къотӀичӀиго гӀолел ва цӀубалел лъаязул система. Гьеб цӀубай тӀубазабула бищун камилал къагӀидабазул кумакалдалъун.
ГӀелмуялъул буго гӀуцӀи, объект, теория ва гипотеза, къагӀида ва хӀужжа, эмпирияб материалалъул сипат-сурат гьаби жинде гъорлӀе рачӀунел.^[2]^[3]

Тарих

ГӀелмияб сообщество

ГӀалимзаби

ГӀелмиял идараби

Халкъаздагьоркьосел институтал

Шапакъал

ГӀелмияб къагӀида

ЦӀех-рехалъул ккураб рахъ

ГӀелмуялъул философия

Дунялалъул гӀелмияб сурат

Классификация

Цебе заманалда

ГӀадамасул лъаялъул рахъалъул батӀи-батӀиял кьучӀаздалъун классификация гьабизе хӀалбихьулаан цебе заманалдаго. Попытки классифицировать области человеческого знания по различным основаниям предпринимались ещё со времён античности.

Гьедин, Аристотелица гӀелмаби рикьулаан^[4] лъабго батӀиябтайпаялде, жалги хасаб иерархиялда чӀарал:

ТӀадегӀанаб тайпалъун ккола теоритикиял, некӀсияб грек мацӀалда θεωρία «теория» (философия, физика ва математика).
ХадуррачӀуна хӀалбихьул (практикиял), некӀ. грек. πράξις «практика» (политика, этика ва экономика).
Иерархиялъул ахиралда гьунаралулал, шигӀриял, некӀ. грек.ποιησις«творчество» (риторка ва поэтика)

Аристотелица жинцаго гьабураб формалияб логика философиялде данде кколароан ва рикӀкӀунаан гьеб лъай щвеялъул тӀагӀеллъун («органлъун»)^[5].

Румазул энциклопедист Марка Варронил классификациялда гъорлӀе уна хадусел гӀелмаби: грамматика, диалектика, риторика, геометрия, арифметика, астрология, музыка, медицина ва архитектура ^[6].

Гьоркьохъел гӀасрабазда

ГӀелмабазул таблица

ЦебетӀей

Mатематика, логика, информатика, кибернетика гӀадал гӀелмаби цо-цо мехалъ ратӀа гьарула хасал гӀелмабазде — формалиял гӀелмаби^[7]^[8]^[9]^[10]^[11], батӀияб къагӀидаялъ абстрактивиял гӀелмаби жидеда абулел. Оормалиял гӀелмаби данде лъола тӀабигӀиял ва жамгӀиял гӀелмабазде, жидеда гӀамм гьабун эмпирикиял гӀелмабийилан абулел^[12]. Цогидал гӀалимзабаз математика рикӀкӀуна битӀараб гӀелмулъун, хутӀарал — когнитивиял гӀелмабилъун^[13]^[14]^[15]^[16].

ЦӀияб гӀелму гӀуцӀи

ГӀелмияб лъаялъул элементал

ТӀабигӀатлъай (тӀабигӀаталъул хӀакъалъулӀ гӀелму, тӀабигӀиял гӀелмаби)
Техникалъай (техникалъул хӀакъалъулӀ гӀелму, техникиял гӀелмаби)
Обществолъай (социумалъул хӀакъалъулӀ гӀелму, жамгӀиял гӀелмаби)
ГӀаданлъай (гӀадамасул хӀакъалъулӀ гӀелму, гуманитариял гӀелмаби)

ГӀелмияб адабият

ГӀелмияб адабияталде гъорлӀе унв гӀелмиял хӀалтӀаби, монографиял ва журналал.

ГӀадатаб адабияталдасаги фолософиял хӀалтӀабаздасаги гьелъул батӀалъи буго хӀужжабаздалъун чӀезарурал пикрабазулӀ, мухӀканал хӀалбихьиязда кьучӀги тӀамурал, гӀелмиял иццазде мугъчӀвайги бугел.

ГӀелму машгьур гьаби

Гьереси гӀелму

Баянал

↑ Уайтхед А. Н. Избранные работы по философии. М.: Прогресс, 1990. 716 с.
↑ Ракитов А. И. Анатомия научного знания. — М., Политиздат, 1969
↑ Копнин П. В. Гносеологические и логические основы науки. — М., 1974, 568 с.
↑ Теория познания. Классификация наук https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya
↑ Цитация мекъи: Мекъаб тег <ref>; мурад баян гьабун хъвалеб koh -лъе текст бихьизабун гьечІо
↑ Цитация мекъи: Мекъаб тег <ref>; мурад баян гьабун хъвалеб DoH-464 -лъе текст бихьизабун гьечІо
↑ C. West Churchman. Elements of Logic and Formal Science. New York: J. B. Lippincott Co., 1940.
↑ James Franklin. The formal sciences discover the philosophers' stone // Studies in History and Philosophy of Science. Vol. 25, No. 4, pp. 513—533, 1994.
↑ Stephen Leacock. Elements of Political Science. Houghton, Mifflin Co, 1906. P. 417.
↑ Bernt P. Stigum. Toward a Formal Science of Economics. MIT Press, 1990.
↑ Marcus Tomalin. Linguistics and the Formal Sciences. Cambridge University Press, 2006.
↑ Mario Augusto Bunge. Philosophy of Science: From Problem to Theory. — 1998. — Гь. 24. — ISBN 0-765-80413-1.
↑ "Что такое когнитивная наука". Архивация оригинал, 2008-12-07. Щвей 2008-10-16. {{cite web}}: Unknown parameter |deadlink= ignored (|url-status= suggested) (help)
↑ "Вторая международная конференция по когнитивной науке". Архивация оригинал, 2008-10-19. Щвей 2019-08-07. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)
↑ "М. В. Фаликман. Введение в когнитивную науку (программа спецкурса)". Архивация оригинал, 2008-09-24. Щвей 2008-10-16. {{cite web}}: Unknown parameter |deadlink= ignored (|url-status= suggested) (help)
↑ "Журнал Санкт-Петербургский университет ISSN 1681—1941 / Страница новостей". Архивация оригинал, 2007-07-17. Щвей 2019-08-07. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)

[1] Уайтхед А. Н. Избранные работы по философии. М.: Прогресс, 1990. 716 с.

[2] Ракитов А. И. Анатомия научного знания. — М., Политиздат, 1969

[3] Копнин П. В. Гносеологические и логические основы науки. — М., 1974, 568 с.

[4] Теория познания. Классификация наук https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya

[koh-5] Цитация мекъи: Мекъаб тег <ref>; мурад баян гьабун хъвалеб koh -лъе текст бихьизабун гьечІо

[DoH-464-6] Цитация мекъи: Мекъаб тег <ref>; мурад баян гьабун хъвалеб DoH-464 -лъе текст бихьизабун гьечІо

[7] C. West Churchman. Elements of Logic and Formal Science. New York: J. B. Lippincott Co., 1940.

[8] James Franklin. The formal sciences discover the philosophers' stone // Studies in History and Philosophy of Science. Vol. 25, No. 4, pp. 513—533, 1994.

[9] Stephen Leacock. Elements of Political Science. Houghton, Mifflin Co, 1906. P. 417.

[10] Bernt P. Stigum. Toward a Formal Science of Economics. MIT Press, 1990.

[11] Marcus Tomalin. Linguistics and the Formal Sciences. Cambridge University Press, 2006.

[12] Mario Augusto Bunge. Philosophy of Science: From Problem to Theory. — 1998. — Гь. 24. — ISBN 0-765-80413-1.

[13] "Что такое когнитивная наука". Архивация оригинал, 2008-12-07. Щвей 2008-10-16. {{cite web}}: Unknown parameter |deadlink= ignored (|url-status= suggested) (help)

[14] "Вторая международная конференция по когнитивной науке". Архивация оригинал, 2008-10-19. Щвей 2019-08-07. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)

[15] "М. В. Фаликман. Введение в когнитивную науку (программа спецкурса)". Архивация оригинал, 2008-09-24. Щвей 2008-10-16. {{cite web}}: Unknown parameter |deadlink= ignored (|url-status= suggested) (help)

[16] "Журнал Санкт-Петербургский университет ISSN 1681—1941 / Страница новостей". Архивация оригинал, 2007-07-17. Щвей 2019-08-07. {{cite web}}: Invalid |url-status=хвараб (help)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]