БакьагьичӀиса ЧӀанкӀа

Википедия — эркенаб энциклопедия сайталдасан материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
БакьайчІиса ЧІанкІа
Tcshanka (Tajudin) of Batlaich.jpg
ТІокІцІар ЧІанкІа
ТІубараб цІар БакьайчІиса МухІаммадгІалил ЧІанкІа (Тажудин)
Гьавураб къо-моцІ 1866
Гьавураб бакІ БакьайчІи, Дагъистаналъул вилаят, Россиялъул империя
Хвараб къо-моцІ 1909
Хвараб бакІ Вади-ФатІима, ХІиджаз, ГІусманияб империя
ВатІанчилъи  Россиялъул империя
 ГІусманияб империя
Миллат Аварав
Эмен МухІаммадгІали
Эбел Хъатун
Лъади ГьатІастан
Лъимал цо яс, гьитІинго хварай
ГІагарлъи яцал: Хажа ва Патуч
Адабияб гьунар
Пишаялъул тайпа ШагІир
Адабияб мазгьаб Лирика
Жанр Поэма, шигІру
Асаразул мацІ Авар
Машгьурал асарал Гулишатиде, ГьаракІунисей, Сайгидул БатІалиде

БакьайчІиса МухІаммадгІалил Тажудин ялъуни БакьайчIиса ЧІанкІа (1866[1], БакьайчІи, Дагъистаналъул вилаят, Россиялъул империя1909, Вади-ФатІима, ХІиджаз, ГІусманияб империя) — аваразул кІудияв шагІир, авар адабияталъе кьучІ лъуразул цояв.

ЦІар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ШагIирасул гIумруялъул ва хъвадурухъанлъиялъул бицунаго кIвар бугеб суалалъул цояблъун ккола гьесул цIаралъул масъала. Гьанже бицен гьабулев шагIир, лирик лъала Тажудин гIадинги, ЧIанкIа гIадинги. ГIалимчи С. ХIайбуллаевас жиндир "МагIарул адабияталъул Тарих"[2] абураб тIехьалда хъвадарухъан Гъ. ГъалбацIовасул рагIабиги кьучIлъун росун хъвалеб буго гIалимчи ИсхIакъил МухIамихъе рачун рукIанин кIиго вас гIелму лъазабизе. Гьезул цояв ЧIанкIа, цоявги ТIинчIав вукIуна. МухIамие рекІее гІоларо гьезул цIарал, гIантал ругин абун, жинцаго ургъула гьезие цIарал: ЧIанкIае — Тажудин, ТIинчIасе - Жамал абун. Гьедин хутIун буго ЧIанкIае Тажудин абураб цIар, амма жив гьавураб росулъ гьесда гIадамаца эбел-инсуца кьурабго цIар абула.

Биография[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Тажудин гьавуна 1866 соналъ БакьайчIиб росулъ, МухІаммадгІалил ва Хъатунил хъизаналда. 8–9 сон бараб мехалъ (1874) эменги хун бесдал хІутІула Тажудинги гьесул яцалги — Хажаги, Аваристаналда магІихъан хІисабалда машгьурай, Патучги; гІезарула гьел эбел Хъатуница захІматаб къо бихьун.

ЧIанкIа вукIун вуго берцинав, ворхатав цо гIажаибаб дангъва гьурмада бугев чи. ТIарцIаб мегеж, борхатаб нодо, чIахIиял, рекIелъе лъугьунел берал. Щибаб рагъа-рашари букIун буго гIодобе биччараб, валимахIаб. Гьаракь букIун буго кигIан хъачIаб рагIиги тамах гьабулеб, амма цо хасаб ракIчIей жиндилъ бугеб, мухIканаб, жиндиего хасаб къвакIи гъорлъ бугеб. Бицуна гьесул рилълъин тIадагьаб, ракIчIараб, къартIаб букІанилан.

АнцІгоялдаса цІикІкІун соналъ цІалул Тажудин гІелмуялъ чІахІиял гІалимзабазда цеве Унсоколо, Рихьунив, ГІашилтІа, ЧІикІав. Цогидал мутагIилзабазулго гIадин захIмалъиялда бахъула гьесул цIалиги. ЦIалул заманалъ гьес лъай босула гIараб гIелмуялъул, хIисабалъул, ва гьединго адабияталъул. Ахирисеб лъугьуна гьесие бищунго рекIее гIураб ва гьесул рокьи бижараблъун. Тажудиница данде гьарула гIемерал халкъиял кучIдул, жиндиего гьезул гьарула кверзул мажмугIал.

КучIдул гьари исламалъ гъукъараб букIиналъ ЧIанкIа цIакъ хIинкъун вукIун вуго гьеб халкъалъе баянлъиялдаса, амма гьеб тIатула, ва дибирзабаца гьев рокъове витIула мадрасалдаса. ЧIанкIаца жиндир рокьул бицун гьарурал гурел, руго чияр рокьул бицун кагътил куцалда хъварал кучIдулги. Гьелъие гIиллаги ккола гIолилал, рокьи ккарал, рокьи битI ккечIел ясаца ва васаца гьесда гьарулеб букIин. Амма ЧIанкIа живгоги вукIана рокьул гIашикъ. КIиго нухалъ рокьи кканиги, цонигиялъул гьесие битI кколаро. ТIоцее гьесие йокьула КIахъ росулъа Гулишат абурай яс. Гьелъул эбел-инсуца разилъи кьун гьечІо ригьин-цІаялъе, гьесулгун жидер магIишаталъул рахъ рекъараб гьечIин абун. Амма ЧIанкIада гьей хехго кIочон тола. Росулъа йикIарай ясги жиндирго эбел-инсуца кьола чидае. Амма гьаб рокьул цIа гIумруялъго сунаро гьесул. ЧIанкIал кучIдул ракIарун мажмугI гьабурав ва гьелъие цеберагIи хъварав хъвадарухъан Гъ. ГъалбацIовас чIезабулеб буго ЧIанкIаца гIумруялъго, жаниб цIар рехсечIониги, гIишкъу ккарай ясалде гьарулел рукIанин кучIдул абун. Халкъиял кІучІдузул рухІ гъорлъ бессарал ЧІанкІал шигІраби ххекко машгьурлъана. ЧІанкІа мугІрузда машгьурав шагІирлъун лъугьиндал, гьесухъе мутагІиллъун вачІуна аваразул вукІинисев машгьурав шагІир ХъахIабросолъа МахIмуд. ЧIанкIаги гьевги лъугьуна гьудулзабилъун. Гьезул цоцазде якъинлъи цIикIинабулеб жоги букIана кIиялго рокьул шагIирзаби рукIин. Цо-цо гIалимзабаца МахIмудил мугIалимлъун рикIкIунев вуго ЧIанкIа.

Ахирисел сонал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ЧIанкIа, щвезе кIварал баяназда рекъон, рокъов талихIав вукIун  гьечIо. Гьесул чIужу ГьатIастан йикIана рес бугеб хъизаналъул яс. ЧIанкIалги ГьатIастанилги дандеги кколеб букIун гьечIо. Бицанихъе, гьезие ясги гьаюн йикIун йиго, амма гьей гьитIинго хун йиго. ТІокІал лъимал ЧIанкIал рукIинчIо.

ЧIанкIа хIежалде унеб мехалъ гьес ГьатIастанида абун букIун буго жив лъабго соналдасан вуссинчIони дуего бокьараб гьабеян. Цо пуланаб къоялъ борчIараб гъеж жанибе ккезабизе БакьагьечIиве ахIун вуго Гьолокьа МахIсудилан абулев чи. Гьес гъеж жанибе ккезабуралъухъ мухь босун гьечIо, гьарун буго, бегьилеблъун батани, ГьатIастан .жиндие кьеян. Гьедин кканин ГьатIастан Гьолокьеян бицуна. Гьеб букIун буго ЧIанкIа хIежалдаса вуссинчIого лъабабго сон бараб заман.

ЧIанкIал гIумруялъе лъикIаб гуреб  асар гьабуна яц Патучил ккараб лъугьа-бахъиналъ. Росги хун хехго къороллъарай Патучил рокьи ккун буго мадугьалихъ вукIарав жиндасаго гьитIинав васасухъ, гьесие росасеги ине ккарай ахир-къадги. Гьеб заманалда гьеб букIана магIарул гIадатаздалъун кьолбое кIудияб рогьолъун. МагIарул гIадатазул тIалабазда рекъон вацас чIвазе кколаан гьединай яц. Амма Исламалъ рекIелъ хIеренлъи цIезабурав, иман-инсап лъалев, рахIму цIикIарав ЧIанкIахъан бажаричІо яцалде квер борхун.

Росулъ тIоритIарал ЧIанкIал ахирисел санал хIуржаялъур ун руго. Гьев гьадинги, кидаго хIуржаялъув вукIунев чи, ахираб заманалда гьениса къватIивего вахъунев вукIинчIилан бицуна. Кидаго диналда тIад чIун, тIахьазде тIаде къулун вукIун вуго. Хасго астрономиялде кIвар кьолеб букIун буго.

С. ХIайбуллаевас хъвавухъе абуни, ЧIанкIа вукIана Ислам гъваридго лъалев, сагIтал, къоял, сардал кIухIаллъичIого къуръан цIалулаго тІоритІулев, хIалимав, дурусав, чидай лъикIлъи гьабизе цIакъав чи. Ахирги ЧIанкIаца тIаса бищула цогидаб нух: росуги тун къватІиве ин. Гьелъие цогидаб гІиллалъун ккола гьесие дунялалъул рукъалдаса рикІкІалъун исламалда жеги жанивехун вахъизе бокьун букIин[3][4].

Ахирисел саназ гIумруялдехун ЧIанкIал букIараб бербалагьиги, хIежалде иналде цебе сундул пикрабазда гьев вукIаравалиги, шагIирасул рекIел рахIатхун букIинги загьир гьарулел руго хадусел мухъаз:

« Дунялалъул къоял къварид риччазин,

Къиямасеб къоялъ шапагIат щвезе.

Духъ ккараб дир рокьи рукьбалъ цIунизин,

БецIаб лахIдуялъуб хIалхьи букIине.

ХIехьезин гьаб гIазаб гIадаллъизегIан,

ГIарасалде щведал диван гьабизе.

»

ЧIанкIаца живго хIежалде ине къватIиве вахъунеб мехалъ, БакьагьичIиб хутIараб биценалда рекъон, живго нухарегIизениги, жиндаго нух битIагиян абизениги, я яцазе, я хъизаналъе рес кьун гьечIо. БакьагьичIиб ЧIанкIаца тIамурал ахирисел сагIтал ХъахIабросолъа МахIмудида цадахъ тIамун руго. ЧIанкIал хIужраялъур цере тIиритIун тIахьалгун кIиявго шагIирас гьабун буто щуго-анлъго сагIаталъ халат бахъараб гара-чIвари, бахIс. ЧIанкIаца гIагарлъиялъул щивниги аскIовеги виччан гьечIо, гьезул букIараб хабарги абадиялъго балъголъилъун хутIана. БакьагьичIиса ЧIанкIа нуха регIана ХъахIаб росулъа МахIмудица.

Хвараб ва вукъараб бакІ[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ГIумархIажи Шахтамановасул «МугIалимги мутагIилги» — абураб тIехьалда руго гьадинал мухъал:

«Къуръаналъул тIогьиллъарал тIанчазул рагIалда руго гьадинал хъвай-хъвагIаял:

Гьале, щулияб, къалам кодоб ругьунаб квералъ нахъе тарал роцIарал, баянал мухъал. Гьеб буго, дие ирсалъе жиндирго цIарги тун, дун гьавилалдего хварав дир кIудадал хатI. Дица гьеб цIалулеб буго:

«Гьижра жойид гьабулареб гьаб заманалъул тарих рикIкIеналде рекъон 1909 соналъ, тIадегIанав бичасул лагъ, дун хIежги борхун Маккаялдаса тIад вуссун щвана. Чу биларав цIалахъ гIодуларин аби буго. Амма дун гIодилев вуго. Аварагасул хабада как базе щваниги щиб, гьениве унаго нухда гьалмагъ, гьудул нух цадахъав гIалим Тажудин вукъарав дие. Аллагьас кьураб роххелги, гьес тIаде тIамураб къварилъиги дир рекIелъ цоцазда къвалги бан регун руго. Сабру кье, ТIадегIанав, дур лагъасул хIалуцараб ракIалъе, квер лъе гьесул сахлъулареб ругънада».

Гьеб хъвай-хъвагIай гурони ЧIанкIал хвелалъул хIакъалъулъ щибниги лъалеб жо гьечIилан тун буго. Киса-кибего хъвалеб буго ЧIанкIа хIеж борхизе унаго нухда хванилан, амма гьеф факт меъаб буго. ЧІанкІал яц Патучил яс ПатIиматица бицуна, жиндида ракIалда бугила, жий  гьитIинаб мехалъ абулаанила: ЧIанкIаца лъабго нухалъ хIеж борханилан. КIиго нухалъ жиндиего гIоло борхун  буго, лъабабилеб нухалъ рокъове тIад вуссине гIарцухъ борхун буго. Лъабабилеб нухалъ херлъарав загIиплъарав чиясе гIоло хIеж борохизе унаго нухда хун вуго. Цадахъ ккун вукIарав Рихьуниса чиясухъе кьун ЧIанкIаца рокъобе битIун бачIун буго хIежалъул тIагъургн, жиндирго чухъаги,   сагIатги. Гьевго рихьунисес ругьелги бачIун   буго, ЧIанкIаца абунила жиндир чухъа хвараб    мехалъ  эбелалда тIад бигъеян. Рихьунисев (гьесда цIар ПатIиматида лъалеб гьечIо) вачIиналдего гIагарлъиялъ ЧIанкIада хадуб гIарацги битIун буго, амма щварабищ гьеб ЧIанкIахъе щвечIебищали лъазе кIун гьечIо.

ЧанкIада цадахъ хIежалде ун вукIана БакьагьичIиса ШайихгIали абулев ресалда вугев чиги ва ЧІанкІал лъадул вац. ЧIанкIадаго цадахъ, ШайихгIалиги вуссинчIо хIежалдаса. ХIежги борхизе инсул хобги цIехезе къватIиве вахъана ШайихгIалил вас ГъалбацIхIажи. ГъалбацIхIажица бицунаан ШайихгIалилги ЧIанкIалги хоб цоцазда аскIоб Вади-ФатIима абулеб бакIалда бугилан. ГъалбацIажица бицанихъе ЧIанкIаги, ШайихгIалиги гьездаго цадахъ рукIарал загIиплъарал гIадамал рокъобе нух бахъизе кIолез рехон тун руго. Рехон течIого ресги букIун гьечIо. ЛъагIалида жаниб цо нухалъ гурони гамаги бачIунеб букIун гьечIо, цойгиги лъагIелалъ унтаразда аскIор чIани жалгоги холел рукIун руго, гамиде унтарал раччизе ресги букIун гьечIо[5].

Гьунар[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

Жиндирго шигІрабалъ ЧІанкІаца инсаниятаб рахалъ ахІулел руго рухІанияб эркенлъиялде. "Гулишатиде", ГьаракІунисей" ва цогидал шигІрабалъ гьес рикІкІунеб буго чІужугІаданалъул жиндиего талихІалъе ихтиярал. ШагІирасул рокьул лирикаялъе сипатаб буго романтикияб тІадегІанлъи, ихІсасал загьирлъиялъул бацІцІалъи.

Гьединго ЧІанкІаца хъвалаан жамгІиял темабазда тІасан шигІраби, магІаби (элегиял), гьезда гьоркьоб бищун машгьураблъун буго "Сайгидул БатІалиде" магІу. ЧІанкІал гьунар гъваридго хурхараб буго магІарулазул кІалзул поэзиялда; гьебго заманалда гьесул шигІрабалъ (хасго эллегиязда) халлъизе бегьула гІараб классикияб адабияталъул асарги.

ЦІакъ кІвар бугеб лъалкІ тана ЧІанкІаца авар адабият цебетІеялъе. ШигІраби хъвай гуребги, гьес авар халкъалъул гьунарияб ирсалъул гІелмияб цІех-рехги, кІалзул гьунаралъул асаразе систематизацияги гьабулаан.

ШагIир чIаго вукIаго басмаялда гьесул цониги асарал рахъичІо. ТIоцебесеб гьесул асаразул мажмугI къватIибе бахъана 1963 соналъ, кIиабилеб 1991 соналъ. ГIурус мацIалде гьел руссинаруна Я.Козловскияс.

Ралагье гьединго[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

ХІужжаби[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  1. Цогидал баяназда рекъон гьавун вуго 1860 соналъ.
  2. МагIарул адабияталъул Тарих, гь. 478
  3. http://maarulal.ru/poetry/113-bakagichiisa-chiankia-tazhudin-i866-i909.html
  4. http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm
  5. ГъазимухIамад ГъалбацIов, хъвадарухъан.

Адабият[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]

  • МухІамадилазул М. Б., Авар революциялда цебессеб адабияталъулкъокъаб хабар, МахІачхъала, 1961,
  • ХІайбуллагьилазул С., Авар поэзиялъул халкъиял иццал, МахІачхъала, 1966.

РегІелал[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]